Sıfrlyq teńge esik qaǵyp tur

Jyl basynda Ulttyq bank sıfrlyq teńge platformasyn tájirıbelik-ónerkásiptik paı­dalanýǵa berý josparlanyp otyrǵanyn, ony keıinnen qatysýshylar sany shekteýli naqty jaǵdaılarda testileý jos­parlanyp otyrǵanyn ha­barlaǵan edi. Ulttyq bank­tiń sıfrlyq teńgeniń (ST) fýnk­­sıonaldyǵy boıynsha jumysty jalǵastyryp jat­qany, daıyndyqtyń sońǵy úshinshi kezeńine ótkeni apta basynda belgili boldy. Endigi ózgerister ishki naryqtaǵy fınteh kompanııalarynyń betalysyna, olardyń ekinshi deńgeıli banktermen ıntegrasııalanýyna qarap anyqtalady.

«Ishki naryqtaǵy bankterdiń bankterdegi sıfrlaný deń­geıi – shamamen 100 paıyz. Ha­­­lyqaralyq tájirıbede 90 pa­ıyzdyq kórsetkish qana ST-ny úshinshi tólem túri retinde qoldanýǵa múmkindik beredi. Demek, bizdiń bankter ST-ny aı­nalymǵa engizýge daıyn. Sıfr­lyq teńge jyl sońyna deıin keıbir otandastarymyzǵa qol­jetimdi bolýy, áleýmettik je­ńildikterdiń birazy ST-men berilýi múmkin. «Platformany ázirleý yqtımal kemshilikterdi jedel anyqtaýdy jáne joıýdy kózdeıtin ıkemdi re­jimde júrgizilip jatyr. Qazir­gi ýa­qytta platformany paı­da­lanýǵa kedergi bolatyn eleýli tehnologııalyq kemshilikter anyqtalǵan joq», dep habarlady Ulttyq bank taratqan baspasóz habarynda.

Ulttyq banktiń mamandary sıfrlyq valıýta ıdeıasynyń jańashyldyǵyna qaraı sıfrlyq teńge platformasyna baılanys­ty birqatar jumys júrgizý qajet ekenin jetkizdi. Qazir sıfrlyq teńgeni testileýge qatysatyn bankterdiń tizimi naqtylanyp jatyr. Ulttyq bank «Sıfrlyq teńge» qanatqaqty jobasyn júzege asyrýǵa 2021 jyldan bastap kiristi. Sol jylǵy jo­banyń negizgi maqsaty sıfrlyq teńge tujyrymdamasynyń ómirsheńdigin tekserýge baǵyttaldy. Joba qorytyndysynda sıfr­lyq teńge tujyrymdamasynyń teh­­no­­lo­gııalyq júzege asý múmkindigi zer­de­lendi. 2022 jyly Ulttyq bank sıfr­­lyq teńgeni engizýdiń saldary men tıimdiligin zertteýdi jalǵastyrdy. Qar­jy naryǵynyń qatysýshylary Digital Tenge Hub birlesken platformasyn iske qosty. Munda barlyq múddeli tarap ulttyq sıfrlyq valıýtany engizý máselesin talqylap, zertteý múmkindigine ıe boldy. Bıyl Ulttyq bank qarjy naryǵynyń qatysýshylarymen birlese otyryp, sıfrlyq teńge ındýstrııalyq platformasynyń birinshi kezeńin naqty tutynýshylarmen jáne saýda jáne qyzmet kórsetý kásiporyndarymen tanystyrý josparlanyp otyr.

Sonymen qatar ashyq baǵdarlamalaý ınterfeısteri (Open API) standarttaryn engizý jáne ashyq banktik platformany (Open Banking) paıdalaný boıynsha qanatqaqty jobany synaqtan ótkizý jos­parda tur. Ashyq bankıngti engizý qarjy qyzmetteri naryǵyndaǵy básekelestikti damytýdy qamtamasyz etedi, ekojúıeler arasyndaǵy júıearalyq ózara is-qımyldy ońtaılandyrady jáne ınnovasııalardyń damýyna nuqsan keltirmeı, jeke derekter men tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etedi. 2022 jyly QRUB iske qosqan jedel tólem júıesi men bankaralyq tólem kartochkalary júıesi bıyl keńeıtildi. Tólem júıelerin odan ári damytý Qazaqstanda qolma-qol aqshasyz tólemderdiń turaqtylyǵyn qamtamasyz etedi, bızneske qatysýshylardyń shyǵyn­da­ryn azaıtady degen úmit bar. Ulttyq bank sıfrlyq teńgeni 2025 jyldyń sońyna deıin úsh kezeńmen engizbek.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aıtqandaı, jańa sıfrlyq tehnologııalar, krıptoekojúıe salasyndaǵy jetekshi oıynshy bolýdy josparlap otyr. Bul rette sıfrlyq teńge Qazaq­stan­nyń bolashaq qarjy júıesiniń negizgi elementine aınalýy múmkin.

UB ókilderi «krıptovalıýtalar» jáne «steıblkoınder» sııaqty qubylystardyń keń taralýyna baılanysty sıfrlyq teńge sıfrlyq aktıvterdiń osy klasyna qate jatqyzylýy múmkin ekenin ashyq aıtyp otyr. Syrt kózge uqsas dep qabyldanatyn tehnologııalyq tásil­der­­ge qaramastan, «krıptovalıýtalar» jáne «steıblkoınder» aqshanyń barlyq fýnksııasyn turaqty oryndaýdy qam­ta­masyz ete almaıdy, resmı aqshalaı esep aıyrysý birlikterinde kórsetilgen qunynyń turaqsyz bolýyna baılanysty tolyqqandy qun ólshemi jáne aınalys quraly retinde paıdalanylmaıdy.

Osy jyldyń shilde aıynyń sońynda Reseıde sıfrlyq rýbldi engizý týraly zańǵa qol qoıyldy. О́tken jyly Qyr­ǵyz­stannyń Ulttyq banki Digital Som jobasynyń iske qosylǵanyn habarlady. Ýkraınada sıfrlyq grıvendi synaý jalǵasýda.

2021 jyly Halyqaralyq esep aıyrysý banki (BIS) 65 eldiń ortalyq bankteri arasynda saýaldama júrgizdi. Saýaldamaǵa qatysqan ortalyq bankterdiń 86 paıyzy ulttyq sıfrlyq valıýtalardy engizý múmkindigin zerttegeni belgili boldy. 60 paıyzy tehnologııalyq tájirıbe satysynda bolsa, 14 paıyzy qanatqaqty jobalardy júzege asyrýda.

Ártúrli elder sıfrlyq valıýtalardy engizý kezinde ártúrli maqsattardy kózdeıdi. Mysaly, Reseıdiń ortalyq banki basqa maqsattarmen qatar qolma-qol rýbl aınalymynyń tómendeýin kórsetedi. Al Bagam araldary men Shyǵys Karıb basseıniniń ortalyq bankteri tólemderdiń tıimdiligi men qarjylyq ınklıýzııany basym maqsattar retinde belgileıdi. Al Qytaıda sıfrlyq ıýan 2022 jyly tolyq aınalymǵa endi. 2022 jyldyń aıaǵynda ol eldegi sıfrlyq aqshanyń kólemi 13,6 mlrd ıýandy (shamamen 2 mlrd dollar) qurady. Al 2023 jyldyń mamyr aıynan bastap Chanshý mýnısıpalıtetiniń memlekettik qyzmetkerleri jalaqyny sıfrlyq ıýanmen ala bastady.

Sarapshylar qaýymdastyǵynda valıý­ta­nyń mundaı túri týraly pikir naqty­lanǵan joq. Sıfrlyq aqsha memlekettiń qarjy salasyndaǵy róliniń artýyna áke­ledi dep sanaıtyndar da barshylyq. De­gen­men Ulttyq bank onyń aqshanyń jańa túri ekenin, ony shyǵarýdy Ulttyq bank óz quzyretine alatynyn ashyp aıtyp otyr. Basqasha aıtqanda, bul qolma-qol jáne qolma-qol emes aqshany almastyrmaıdy, biraq qatar qoldanylady.

Ulttyq bank qarjy naryǵy ST-ny aı­nalymǵa engizýge daıyn dep otyr. Keıingi birer jylda qolma-qol aqshasyz tólemderdiń deńgeıi ósti, ulttyq tólem júıesi de damyp keledi. Demek sıfrlyq teńge tótenshe jaǵdaılarda ulttyq tólem júıesiniń úzdiksiz jumys isteýin qamtamasyz etedi degen úmit bar. Ulttyq bank taratqan aqparatta sıfrlyq teńgege qatysty paıda jáne táýekel múmkindigi, onyń elimizdiń aqsha-kredıt saıasaty men qarjy turaqtylyǵyna yqpaly jáne ulttyq tólem júıesi men oǵan qatysý­shy­lar­ǵa áseri jan-jaqty zerttelip jatqany aıtylǵan.

Qarjy sarapshylary ST-nyń oflaın rejiminde tóleý múmkindigine nazar aýdaryp úlgirdi. Sebebi onyń tranzaksııalaryna ınternet sonshalyqty qajet emes. Ulttyq banktiń zertteýlerinde sıfrlyq teńgeniń bank sektorynyń qarjylyq turaqtylyǵyna qaýip tóndirmeıtinin aıtyp jatyr. Sıfrlyq valıýtanyń paıda bolýy aqshanyń damý evolıýsııasynyń eń joǵary deńgeıi dep qabyldaýdan ózge jol joq.

Sarapshylardyń basym kópshiligi onyń tranzaksııalarynyń ashyqtyǵyna nazar aýdaryp otyr. Reseılik ekonomıst Iаkov Mırkın bizben áńgimesinde árbir sıfrlyq banknottyń qozǵalysy memlekettiń baqylaýynda bolatynyn, onyń qaıda aýdarylǵanyn, tipti qashan tólengeni de memlekettiń nazarynda bolatynyn aıtyp berdi. Bul bir jaǵynan memleket tarapynan shekten tys retteý men shekten tys baqylaý qaýpi bar degendi bildiredi.

«Sıfrlyq valıýta únemi tehnologııanyń damýymen birge jetildirilip otyrady. Qazaqstanda da, Reseıde de ımportta «kó­leń­keli qarjynyń» úlesi basym. Post­ke­ńestik elder osy sıfrlyq valıýtanyń kómegimen kóleńkeli ekonomıkaǵa soqqy beretin shyǵar», deıdi Iа.Mırkın.

Qazaqstandyq qarjy sarapshysy Maqsat Halyqtyń pikirinshe, aınala­myz­da­ǵy qubylystyń barlyǵy, onyń ishinde aqshanyń vırtýaldanǵan dáýirinde ómir súrip jatyrmyz. Bankterdiń mo­bıl­di qosymshalary qolma-qol aqshany aýys­tyrdy. Onlaın tólemder ómirimizge endi. Mıllıondaǵan jáne mıllıardtaǵan tranz­aksııalardy baqylap otyrý teh­nı­ka­lyq jaǵynan múmkin bolsa da eshkimge kerek emes. Tehnologııanyń múmkindigi ártaraptandyrylǵan saıyn memleket baqylaýdyń, retteýdiń tetikterin ózi ta­bady. ST – qatyp qalǵan kózqarasqa baǵynbaıtyn, jańa jáne óte ıkemdi qural. Onyń kem-ketigi, problemalyq tustary ýaqyt óte kele baıqalady. Qoldanysta zańǵa da onyń damý erekshelikterine qaraı ózgerister enýi múmkin. ST-nyń biz­diń eldiń negizgi ınvestısııalyq valıýtasyna aınalatyn kezi alys emes. Sıfrlyq teńge qadaǵalanatyndyqtan, zańǵa baǵynatyn azamattarǵa óte yńǵaıly. Mundaı valıýtany kóleńkeli ekonomıkada qoldanýǵa bolmaıdy. Sonymen qatar bıýdjet qara­ja­tynyń jumsalýy da ashyq bolady. Memlekette kez kelgen tranzaksııany ońaı qadaǵalaıtyn quzyret bar. Demek UB qajet dep tapsa, sol múmkindikti jetildiredi.

Sarapshynyń aıtýynsha, sıfrlyq aqsha­nyń kómegimen ınflıasııany tómen­detý jáne onyń deńgeıin baqylaý úshin aqsha-nesıe saıasatyn júrgizý burynǵydan da ońaı bolady, banknottardy basyp shyǵarýǵa, bankomattarǵa qyzmet kór­se­týge jáne dástúrli aqsha nysanyn shy­ǵarý men aınalysqa qatysty basqa da opera­sııalarǵa jumsalǵan memlekettik qa­ra­­jatty únemdeıdi. ST aınalymǵa en­gennen soń halyq óz qarajatyn úsh qar­jylyq aktıv – qolma-qol aqsha, kommer­sııa­lyq bankterdegi shottar jáne sıfrlyq valıýta arasynda qaıta bólýi yqtımal. De­pozıt pen sıfrlyq valıýta arasynda qarjy ınstıtýtynyń balan­synyń ózgerýi bank ótimdiliginiń mólsherine áser etedi. Bul úrdis nesıeler men depozıtter bo­ıynsha paıyzdyq mólsherlemelerdiń joǵarylaýyna ákelýi de múmkin. Ulttyq bank osy opera­sııa­lar­dyń qozǵalysyn ba­qy­lap otyrý tetikterin qoldanysqa engizý qajet.

«Qazir ekinshi deńgeıli bankterde jańa jaǵdaıǵa beıimdelý úrdisteri júrip jatyr. Bankter depozıt mólsherlemelerin ózgertý arqyly halyq qarajatyn qaıta bólýge áser ete alady. Bul jaǵdaı EDB arasyndaǵy tehnologııalyq básekelestiktiń deńgeıine áser etýi múmkin. Endigi jerde bank­ter arasyndaǵy báseke tek tehnologııa ǵana emes, klıenttiń tańdaýy arasynda da órbıdi. Jańa jaǵdaıdyń betalysy EDB-nyń tehnologııalyq múmkindigi emes, halyqtyń qarjylyq saýattylyǵynyń deńgeıine qarap anyqtalady», deıdi M. Halyq.