Úsh bank: úmit pen kúdik

Kezekti bir Úkimet otyrysynan keıin Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Ábil­qasymova jýrnalıstermen kezdesip, sol arada  bankterimizdiń  sheteldik bankterdiń básekelestigine tótep bere alatyndyǵy turǵysynda pikir bildirgeni bar-tyn. Tóraǵanyń aıtýynsha, básekelestik resýrstardyń qoljetimdiligin arttyrýy jaǵynan ǵana bolýy múmkin. Biraq bizdiń bankter resýrstardyń qoljetimdiligi ókpeletpeıtindeı jaǵdaıǵa jaqyndap kele jatqandyǵyn eskere ketkenimiz jón.  

Banktiń turaqtylyǵyn jáne básekege qabilettiligin onyń sıfrlandyrý deńgeıi anyqtaıdy. Bizdiń bankterdiń sıfrlandyrý deńgeıi postkeńestik múshe eldermen salystyrǵanda kóshilgeri. Muny alys-jaqyn shetelderge shyqqanda talaı ret kórdik.

Agenttik tóraǵasy aıtyp ótkendeı, jańa bank kelse, birinshi kezekte bazalyq mólsherlemege, ekonomıkadaǵy aqshanyń qunyna nazar aýdarady. Sodan keıin Ulttyq bank bekitken oıyn erejesine beıimdeledi. Eger qarjylandyrý kózi «tórkininde» bolsa, onda áńgime basqa.

Demek sheteldik bankter kelse, nesıe paıyzy tómendep ketedi dep úmittenip qalýǵa bolmaıdy.

Memleket basshysynyń «sheteldik senimdi úsh bankti elge tartý kerek» degen biraýyz sózinen keıin sáýegeı sarapshylar ishki naryqqa kiretin bankterdiń «geografııasy» men «bıografııasyna» deıin naqtylanyp qoıǵanyn aıtyp jatyr. Keıbir sarapshylar bul tizimde reseı­lik bankterdiń túsip qalǵanyna senim­di. Sebebi sanksııanyń qyspaǵynda otyr­ǵan eldiń qarjy ınstıtýtyn elge alyp kelý úshin biraz kúsh kerek. EAEO-da, tipti Orta­lyq Azııa aımaǵynda myqty kom­mer­sııa­lyq bankter joq. Ishki boljam sol úsh banktiń kemi ekeýi QHR bankteri bolýy ábden múm­kin degen qısynǵa basym­dyq beredi. Se­bebi Qytaıdyń eldegi ınves­tısııalyq jo­ba­larynyń betalysy árta­rap­tan­dyry­la bas­tady. Aldaǵy birer jyl­da elde tir­kelgen Qytaı bankteri olar­ǵa qyzmet kór­se­temiz dep «sharshap» qalýy da ábden múmkin.

Memleket basshysynyń senimdi úsh bank degendi senimmen aıtýynyń da ekonomıkalyq sebebi bar. Sońǵy tórt jylda bankter irilendi, jańa bankter paıda boldy. Mıkro qarjy ınstıtýttarynyń ekinshi deńgeıli bankke (EDB) aınalýy­na múmkindik berildi.

Prezıdent EDB-ge «tabystaryńdy memleketpen bólisińder degenin ótken aptada qaıtalap turyp taǵy da eskertti. Sebebi EDB-niń UB notalaryna qarjy salyp, 10-17 paıyzben taza tabys taýyp júrgenin, sońǵy jarty jylda olardyń tabysy 2,1 mlrd dollardan asyp ketkenin sarapshylar talaıdan beri aıtyp keledi. Bul máseleni biz de gazetimizde birneshe ret kóterdik.

EDB-niń ekonomıkany nesıeleý deńgeıi 15-20 paıyzdan aspaı tur. Al damyǵan elderde bul kórsetkish 50-70 paıyzdyń aınalasynda. Sońǵy onshaqty jylda EDB biz senetin jobalar joq dese, nesıe pa­ıyzy joǵary, bizge «uzyn nesıe kerek» dep jylaıdy. Demek, eldegi naryqqa kelýge sheshim qabyldaǵan úsh bank bizdiń «erketotaı» bankterden «taıaq» jep, elderine keri ketedi nemese Frıdom bank sııaqty tól bankterdiń tabıǵatymen ıntegrasııalanyp ketedi.

Bizdiń ishki qarjy naryǵyna sheteldik bankterdiń kelip-ketýi jańalyq emes ekeni osyǵan deıin talaı ret aıtyldy. Sońǵy onjyldyqta biri kelse, biri ketip jatty. 2020 jyldyń jeltoqsanynan bas­tap álemniń qarjy naryǵynda jumys istep jatqan jáne ornalasqan jeri DSU-ǵa múshe elderdiń bankteri elimizge kelip jumys isteýge jáne bul quqyqty kez kelgen bank paıdalanýǵa quqyly.

Ulttyq bank Qazaqstanǵa kelip, fılıalyn ashýǵa nıet tanytqan sheteldik bankterge barlyǵy bes talap qoıatynyn osydan birer jyl buryn aıtqan. Ol bank birinshi kezekte qadaǵalaýshy organynyń lısenzııasyna ıe bolýy kerek. Buǵan qosa 20 mlrd dollardan kem emes somadaǵy aktıvterge ıe bolýǵa mindetti. Ulttyq banktiń baspasóz qyzmeti habarlaǵandaı, bul bankte qarjynyń jylystaýyna qarsy kúres sharalaryn daıyndaý tobynda (FATF) bolýy, UB-pen rezıdent-bank shyqqan eldiń qarjylaı qadaǵalaýshy organy arasynda kelisim, aldaǵy 5 jylǵa arnalǵan jyldyq qar­jy jospary bolýy da mindetti. Kóp kóńilinde «nesıe alar kezde bank komıs­sııasy tómendep, depozıtterdiń syıaqy mólsherlemesi joǵarylaı ma?» degen saýalǵa sarapshylardyń jaýa­­by máz emes. Sebebi, sheteldik bank­ter­di qar­jy­landyrýshy kóz – Ulttyq bank. Demek, bas bank bular úshin bank marjasyn tómendete almaıdy. Demek, olardyń ishki naryqqa kelýi bank servısi, tehnologııasynyń jańǵyrýyna ǵana septigin tıgizedi.

Qazaqstan qarjygerler qaýym­dasty­ǵynyń jetekshisi Elena Bahmýtova shetel­dik bankterdiń Qazaqstanǵa kelip, lısen­zııalarǵa sáıkes jumys istep jatqanyn, DSU-men kelisimder kúshine engennen keıin bank fılıaldary resýrstardy teńgemen usyna alatynyn aıtady. Sebebi osyǵan deıin reseılik «Sberbank» otandyq bank­termen birlese, básekelese jumys istedi, Halyk Bank jáne Kaspi sııaqty iri oıynshylarymyz halyqaralyq naryqtarǵa óz betimen shyǵa bastady. Biraq sheteldik bankterdiń bári eldegi nesıe paıyzyna ózgerister engize almady.

Sarapshy Erlan Ibragımniń aıtýynsha, sheteldik bankter eń aldymen baratyn eliniń ishki múmkindigine basymdyq beredi. Ishki múmkindikke qýat beretin faktor – halyq sany. Elge kelip, fılıalyn ashpaq bolǵan bankter úshin halyq sany 50-60 mln, onyń kópshiligi 30-35 paıyzy ekonomıkalyq belsendi azamattar bolýy kerek. Biz bul talapqa saı kelmeımiz. Sodan keıingi ekinshi másele bizde 100 mlrd AQSh dollarynan asatyn jergilikti jobalar az. Al eldegi iri kompanııalar bizdiń EDB-niń kómegine júginbeıdi.

«Bizdiń naryq birinshi kezekte Reseı Federasııasy, Qytaı Halyq Respýb­lıkasy, О́zbekstannyń bankteri úshin tar­tym­dy. Sebebi ekonomıkada osy jo­ǵary­daǵy eki eldiń úlesi salmaqty. Eger ın­ves­tısııalyq tartymdylyǵymyz ońa­lyp jatsa, Ortalyq Azııadan qyrǵyz, túrik­men bankteri kelýi múmkin. Olar bizdiń banktik servıske asa kóp ózgerister engize qoımaıdy», deıdi sarapshy.

Sodan keıingi sarapshy aıtqan ekinshi másele sheteldik bankter birinshi kezekte halyq sanyna, onyń ishinde ekonomıkalyq belsendi toptyń úles salmaǵyna nazar aýdarady. Birinshi talap – halyq sany 50 mln, ekonomıkalyq belsendi top sol halyqtyń kemi 30 paıyzyn quraý kerek. Bizdegi jaǵdaı eki talapqa da saı kelmeıdi. EDB-niń nesıe qorjynynda bızneske bólingen nesıe emes, tutynýshylyq nesıe­niń salmaǵy basym. Sońǵy málimetter boıynsha sońǵysynyń úlesi 60 paıyzdan asyp ketti. Bul da elge at basyn burǵysy kelgen sheteldik bankterdi shoshyndyratyn faktor. Sarapshynyń aıtýynsha, ekonomıkany nesıelendirý – banktiń kúretamyrynyń tynysyn ashatyn faktor. Al bizde ishki naryqta quny 100 mlrd AQSh dollarynan asatyn, jergilikti bank­ter qarjylandyrǵan jobalar az. Eldegi iri kásiporyndar qazaqstandyq qarjy ınstıtýttarynyń kómegin qajetsinbeıdi.

E. Ibragım aıtyp ótkendeı, sońǵy 20 jylda sheteldik qarjy ınstıtýttarynyń kelýi emes, ketýi jıirek baıqaldy. 2007 jyldary UniCredit ıtalıandyq banki óziniń Bank Austria Creditanstalt qurylymy arqyly sol kezdegi úshinshi iri bank – ATFBankti tolyǵymen satyp aldy.

Qarjy ınstıtýtynyń baspasóz habarlamasynda mámileniń quny 2,175 mlrd dollar bolǵany aıtylǵan. Sol kezde UniCredit ATFBanktiń kómegi­men Reseı naryǵyndaǵy qatysýyn keńeı­te alady. О́ıtkeni sol tustarda «Omby oblysynda qazaqstandyq qarjy ınstı­týtynyń fılıaldary ashyldy» degen habarlar tarady. 2013 jyly UniCredit toby ATFBankti KNG Finance-ke satyp, Qazaqstannan ketip qaldy. Sodan bergi 11 jylda batys elderiniń jetekshi bankteri jetekshi qazaqstandyq bankterdi satyp aldy degen habar shyqqan joq. Sheteldik bankterdiń Qazaqstan naryǵynan shyǵý sebepteriniń ártúrli ekeni qazir saralanyp jatyr. Biri – bıznes qurylymyn ózgertedi, endi biri shyǵyndardy azaıtýmen aınalysady.

E.Ibragım aıtyp ótkendeı, bizdiń elge qurylymdyq máseleleri boıynsha aı­maqtaǵy keıbir ozyq elderdiń tájirı­besin engizýdi qolǵa alatyn kez keldi. Bul rette bizge shaǵyn, biraq óte ashyq ekonomıkasy bar Gonkongke n­azar aýdarýǵa bolady. Gonkongtiń saýda­­ny damytý jónindegi keńesiniń qury­ly­my bizdiń naryqtyń tabıǵatyna jaqyn. Bul uıym jyl saıyn 40-tan astam sha­ǵyn jáne orta bıznes ókilderin áleýet­ti na­ryqtarǵa alyp shyǵady. Keńes sonymen qatar kásipkerlerge ózderiniń saýda ókildikteri arqyly shet elderdiń bıznes qaýymdastyqtary men memlekettik uıymdaryna kirýge múmkindik beredi. Qazir qazaqstandyq shaǵyn jáne orta bıznes sektoryna ishki naryqtyń múmkindigine nazar aýdarý kerek», deıdi E. Ibragım.

Kez kelgen qarjy ınstıtýtynyń tabı­ǵaty ekonomıkany nesıelendirýdi qup kóredi. Al bizdiń jaǵdaıymyzda bul qaǵıda tutynýshylyq nesıege oıysyp ketti. Tipti, olardyń qalypty deńgeıden asyp ketýi bank táýekeliniń deńgeıin kóterip jiberdi.

Qarjy taldaýshysy Sergeı Poly­galovtyń aıtýynsha ekonomıkadaǵy belgi­sizdik­ter qazaqstandyq naryqtyń ınvestı­sııa­lyq sıpatyna keri áser etip otyr. Ekono­mıstiń paıymynsha, álemdik paıyzdyq mól­sherlemelerdegi nesıelik paıyzdy bizdiń naryq kótere almaıdy. Sebebi bizdiń elde tirkelgen bankter bizdegi oıyn erejelerimen júrýi tıis. Bul faktor sheteldik bankterdi áleýeti jaǵynan otan­­­dyq banktermen jana­ma túrde teńes­tiredi. «Bizdiń elge kelgen shet­eldik bank­terdiń bıznes modeli birin­shi ke­zekte esep aıyrysý-kassalyq qyz­met kór­setýmen ǵana erekshelenýi múm­kin» de­gen pikirdi bul sarapshy da qoldaı­dy. «Na­­ryq­taǵy sheteldik bankterdiń báseke­les­­tik­­ke yqpal etý dárejesi óte az. Kúni keshe­­ge deıin olar­­dyń artyqshylyǵy qyz­met kór­setýdiń aıtar­­lyqtaı joǵary deń­geıi da­myǵan IT bolyp keldi. Qazir bizdiń bank­­ter­­diń aqparat­tyq tehnologııalyq qýaty joǵa­ry. Demek otan­dyq qarjy ınstıtýttary­na báse­ke­­lestik qysym qyzmet kórsetý jaǵy­nan bolýy múmkin degen qaýip seıildi», deıdi sarapshy.

Sarapshynyń aıtýynsha, batys bankteri ázirge áliptiń artyn baǵyp otyr. Ázirge bizge Azııa aımaǵynan kelýi múmkin, olar­dyń qarjylyq kúshi men áleýeti bizdiń bank­termen deńgeıles. Demek bul elderden kel­gen qarjy ınstıtýttary bizdiń bank­terge servıstik qyzmet kórsetý jaǵynan báse­keles bola almaıdy. «Naryqtaǵy báse­kelestik oıyn erejesine ózgerister alyp keledi. Biraq bizdiń elge kelemin dep kezek kútip turǵan bankterdi kórip turǵan joq­pyn. Bizge qazir ózimizben deńgeıles bank­ter emes, ǵasyrlyq tájirıbesi bar myqty oıyn­­shylardyń kelgeni mańyzdy. Biraq ishki naryq oǵan ázirge daıyn emes», deıdi sarapshy.

HHI ǵasyrdyń tek adam kapıtaly úshin ǵana emes, ınvestısııa úshin de kúreske baǵyt alyp bara jatqanyn baıqaý qıyn emes. Sarapshylar sheteldik bankterdi elde ustap turý úshin prosenttik mólsherlemeni ózgertýi múmkin degendi jıirek aıta bas­tady. Eger jaǵdaı osy baǵytpen jalǵasa berse, bizdiń bankter salymshylarynan aıy­rylyp qalýy da ábden múmkin edi. Biraq Ulttyq bank qarjylyq turaqtylyqty qamtamasyz etý maqsatynda sheteldik bankterdiń fılıaldaryn retteý rezıdent bankterge qoldanylatyn qoldanystaǵy retteýshi tásilderge negizdeletinin habarlap, bul máselege núkte qoıdy. Osy kezge deıin jankeshtilikten qýat alyp turǵan ashyq básekeni rýhanııat salasynan jıirek kóretinbiz. Endi jankeshtilik segmentindegi oıyn erejesi qarjy naryǵyna qaraı oıysa bastady. Taǵy qaıtalap aıtaıyq, ishki naryq Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «úsh bank» dep úkilep otyr­ǵan qarjy ınstıtýty qaı taraptan kele­di» degen jaýapqa saýal izdep tolqyp tur. О́ıt­keni bizdiń bankter «Qazaqstanǵa kelseń kel, óz-ózińe senseń kel!» deıtin deńgeıge jete qoıǵan joq... Al memleket bankterdiń erkeligin endi kótere almaıtynyn árbir sheshimimen ańǵartyp jatyr... Endi óz-ózine sengen bankter ǵana ashyq básekede oıyn erejesin ózgertýge áreket jasaıdy...

ALMATY