Áýe bıletteriniń quny nege aspandap tur?

Júris-turysy kóp jaz aılary bol­ǵannan keıin be eken, sońǵy ýa­qytta áýe bıletteriniń baǵa­sy tym sharyqtap ketti. Biraq buǵan deıin de arzandap turǵany shama­ly edi... Shekten shyǵyp tur­ǵan baǵa jolaýshylardyń da janaı­qaıyn týdyratyny anyq. Osy máse­lege qatysty tıisti mekemelerge habar­lasyp, áýe jolaqysynyń qym­bat­ta­ýyna qatysty kezekti ýáj­derin tyńdap kórmekshi bolǵanbyz. О́ki­nishke qaraı, bul áreketimizden túk shyqpady. Eshqaısysynyń da jolaýshy jurttyń janaıqaıyna jaýap berýge qulqy bolmady. Sonda da bolsa jurtty tynyshtandyrar jaýap izdep ǵalamtorǵa kirdik, ádet­­­tegideı áleýmettik jelilerdi de pa­­­raqtap kórdik.

Syrttaı qaraǵanda, memleket múmkindiginshe jolaý­shynyń qaltasyn qaqpaý­dyń qam-qareketin oılas­ty­ryp jatqandaı kórinedi.  Aıtalyq, qoljetimdi dep usynǵan jobanyń biri – «FlyArystan». «Air Astana» kompa­nııa­synyń janynan qurylǵan «FlyArystan» bıýdjettik jobasy 2019 jyly qarapaıym halyqtyń jaǵ­daıyna oraı arnaıy iske qo­sylǵan edi. Onyń qolaıly qyz­meti men asa qymbat turmaıtyn bıletin paıdalanýshylar sany jyl sa­ıyn artyp barady. Mysaly, 2019 jyly onyń qyzmetin 700 myńdaı adam paıdalanǵan bolsa, ótken jyly «FlyArystan» arqyly 3 mln 250 myń adam áýe jolymen sapar shegipti.

«FlyArystan»-nyń al­ǵash­qy kezde uıymdastyrǵan bir kún­dik áleýmettik aksııalary jolaýshy jurttyń kóńilinen shyǵyp, kóp adamnyń qoldaýyna ıe bolǵany esimizde. Bastapqyda el ishinde keıbir baǵytta 7 myń teńgemen jetip alýǵa múmkindik bar-tyn. Qazirgi kúnde «FlyArystan» arqyly bir aı buryn Astanadan Almatyǵa bılet alsańyz baǵasy 15 566 – 40 566 teńge aralyǵynda. Al eli­mizdiń batys óńirlerine sál qym­battaý. Kúni jaqyndaǵan saıyn bul kompanııa da baǵany birshama ósirip otyrady. Qansha degenmen bılet quny basqa áýe kompanııalaryna qaraǵanda arzandaý kórinetini belgili.

«FlyArystan» arqyly arzan bılet alǵanyńyzben, qol sómkeńiz aýyr bolsa, taǵy da shyǵyndanasyz. Eger sóm­ke­ńiz­diń salmaǵy 20-25 kılo tartsa, bılet aqysyna para-par qarjy tóleısiz. Sondyqtan ushaqpen jolǵa shyqqanda osy ja­ǵynda eskergen jón. Aıta bersek, ushaqpen jol júrýdiń tıimdi tus­ta­ry men qıyn jaqtary jetip artylady. Máselen, «FlyArystan»-nyń jol erejesi boıynsha qazaqtyń qarapaıym dombyrasyn jolaýshylar salonyna jibermeıdi. Bul týraly qoǵamda talaı aıǵaı-shý shyǵyp, biraz pikirtalas bolǵany este...

Al endi bılet baǵasynyń nege qym­battap jatqany týraly másele­ge oıyssaq. Ǵalamtor jeli­le­­rinde áýe bıletterine qatys­ty kóńil jubatatyn bir jańa­lyq emge joq. Sóıtsek, áý basta áýe bı­let­teriniń beı-bereket qymbat­taı berýine jaǵdaı jasap, joly ashylyp qo­ıyl­ǵan eken. 2015 jyly qazan aıyn­­­­da eldegi ishki ba­ǵyt­tar­da jo­laý­shylardy avıatasymaldaý na­ry­ǵy memlekettik retteýden zańdy túrde shyǵarylypty.

Sol kezdegi bılik nege mundaı qa­damǵa barǵanyn suraǵandarǵa qa­na­ǵat­tanarlyqtaı jaýap ta joq. Sebebi eldegi áýe tasymalymen jo­laý­shylardy qamtamasyz ete­tin sanaýly-aq kompanııa bar. Sodan ba bul salada eshqandaı báse­ke­lestik joq. Ortany tolyq monopolııa jaılaǵan. Bılik bolsa Qazaqstanda avıakompanııalar óz bıletteriniń baǵasyn suranysqa saı ózi belgileıdi dep otyr. Sol arqyly jolaýshy men halyq múd­desi óz paıdasyn ǵana oılaıtyn kompanııalardyń yrqyna qaraı jyǵylady. Bylaı alyp qaraǵanda, baǵany naryq belgileıdi. Dese de sol naryqta básekeles degen uǵym múlde joqtyń qasy. Sonyń saldarynan Qazaqstandaǵy áýe tasymalynyń jaǵdaıy osyndaı kúıge jetken.

Áýe kemelerine bılet quny­nyń kóterilýine taǵy bir sebep avıa­ke­ro­sınniń ústi-ústine qym­bat­taýy da áser etip otyrǵan kórinedi. Mu­naıly elimiz qatty kúshtegende jylyna 650 myń tonna ǵana avıa­otyn óndirýge qaýqarly eken. Al avıakompanııalar qyzmetin tuty­ný­shylar kún sanap kóbeıip keledi. Qazirgi jaǵdaıda suranysqa oraı otandyq áýe tasymaldaýshylary tutynatyn avıaotyn kólemi 1 mln tonnadan asyp jyǵylady eken. Demek jetpegen avıakerosındi qymbatynan ózge elden satyp alýǵa májbúrmiz.

Sol kezdegi bılik avıakom­pa­nııa­lar­ǵa qajetti kerosın qunyn jolaý­shy jurttyń qaltasynan óndirip alýǵa erik bergen soń ese­lengen paıdany ǵana kózdep júrgen tasymal­daý­shy ne iste­meı­di? Avıaotyn qym­battasa, bılet baǵasyn kótere qoıady. Al kerisinshe, avıakerosın arzandap ketse, bılet baǵasy so­ǵan saı tómendemeıdi. Sol baıaǵy kóte­rilgen kúıinde qala beredi. Bul jer­de olarǵa, «Áı deıtin aja, qoı deıtin qoja» bolmaı turǵandyǵy ǵoı....

Búginde bul salanyń qulaǵyn usta­ǵandarǵa qarapaıym halyq túgili depýtat­tardyń da daýysy jet­peı jatyr. Máselen osy jyl­­­dyń sáýir aıynda Senatta Qa­zaq­stan­daǵy áýe tasyma­­lyna qa­tysty máseleler talqy­lan­dy. Sonda depýtattar ushaq bılet­te­ri­niń tym qymbat ekenin táp­tish­tep aıtty. Senator Amangeldi Tólemisov monopolııaǵa qarsy tek­serý­ler júr­gizilip, áýe kom­panııa­laryna aıyp­puldar salynsa da, ushaq bıle­tiniń baǵasy bury­n­ǵydaı joǵa­ry ekenine bir emes birneshe dálel keltirip aıtty.

«Avıabılettiń baǵasyn negizsiz kóterý jáne tıisti monopolııalyq tetik­terdi qoldaný faktileri boldy. Biraq sizder bul faktini tirke­seńizder, nege baǵany tómen­det­pedińizder? Tek bir adamdy ja­ýap­ker­shilikke tarttyńyzdar, biraq baǵa joǵary bolyp tur. Bul tu­tyný­shylarymyzǵa, jolaýshy­lar­ǵa áser etedi. Áýe bıletteri óte qymbat. Tipti bizdiń qaltamyz kótermeıdi, qarapaıym halyqtyń ony tóleýge múmkindigi joq», dedi depýtat.

Odan beri 5-6 aı ýaqyt ótti. Másele, «sol baıaǵy jartas» kúıin­de qala berdi. Onyń anyq dáleli dál búgingi avıabılet quny­nyń aspandap turǵandyǵy. Senbe­seńiz tele­fonyńyzdy ashyp, ár baǵyt­ta­ǵy ushaqtardyń bılet baǵasyna kóz júgirtip kórińiz.

Búginde Astanadan Almatyǵa qaraı birer kún buryn ushaq bıletin alǵyńyz kelse, shytyrlatyp 60-80 myń teńge qarajatyńyzdy qam­daı berińiz. Bir-bir jarym aı buryn alsańyz árıne sonyń jarty baǵasyna alýyńyz yqtımal. Sharýańyz bir aı buryn jospar­laý­ǵa keletin bolsa, jerdiń beti poıyzben de jetýge bolady ǵoı. Biraq ol jaqtyń da baǵasy anaý aıtqandaı arzan emes. Sonymen, áýe kemeleriniń qyzmetin paıdalaný batys óńirdegi halyqqa tym qymbatqa túsip tur. Almaty men Atyraý qalasynyń aralyǵyndaǵy jolaqysyn «Air Astana» áýe kompanııasy 311 621 – 317 067 teńgege baǵalaǵan. Bul – bıletti bir kún buryn alatyn bolsańyz tólenetin aqy. Endi el ishindegi avıatasymaldy osymen doǵaryp, kórshi elge kóz salyp kóreıik.

Qazir Astanadan Reseı astanasy Máskeýge barý úshin qazaqs­tan­dyq avıakompanııa qyzmetin paıda­lan­ǵyńyz kelse, bıletti ushýy­ńyzǵa bir kún qalǵanda alatyn bolsańyz, eń arzan bılet – 73 926 teńge, qymbaty 1 375 334 teńge turady eken. Elimizde ortasha jalaqy 365 502 (qazaqstandyqtardyń basym kópshiligine bul soma úlken arman) teńge bolyp turǵanda, avıa­bı­­letterdiń baǵasy tym aspandap ketkeni kópshilik qaýymǵa túsi­niksiz.

Jýrnalıster osy jaǵdaıdy túsindirýdi tıisti mekemelerden suraǵanda, alǵan jaýaptary bir­kel­ki. Biz qazir joldaǵan su­raq­tary­myz­ǵa naqty jaýaptar ala alma­ǵan soń, osydan 5-6 aı burynǵy Úkimet ýájin taǵy kór­setýdi jón sanadyq. Sonymen Qa­zaq­standaǵy avıabıletter nege qymbat?

Sol kezdegi Indýstrııa jáne ın­fra­qurylymdy damytý mınıst­riniń orynbasary Almaz Ydy­ry­sov ushaq bıletteriniń baǵasy kóptegen faktorǵa baılanysty belgilenetinin bylaı túsindirgen. «Eń aldymen, ushaq bıletiniń qu­nyna 32 paıyz áýe kerosıniniń baǵasy men tapshylyǵy áser etedi. Byltyr elimizdegi munaı óńdeıtin za­ýyt­tar 684 myń tonna áýe ke­rosı­nin óndirdi, al janarmaıdyń suranys kórsetkishi 806 myń ton­na­ǵa jetti. Iаǵnı Qazaqstan 158 myń tonna áýe kerosınin shetel­den satyp alýǵa májbúr bolyp otyr. Eksplýatasııalyq shyǵyndar men áýe kemeleriniń lızıngi – 18 pa­ıyz, áýejaı qyzmetteri – 13 paıyz, jalaqy tóleýge jumsalatyn shy­ǵyn­dar – 6 paıyz bılet baǵasyn bel­gileýge yqpal etedi», deıdi ol.

Onyń aıtýynsha, áýe kemelerin satyp alý nemese jalǵa alý, qosalqy bólshekterin satyp alý sııaqty áýe kompanııasy shyǵyndarynyń 80 paıyzǵa jýyǵy shetel valıýtasy arqyly iske asyrylady. Al áýe kompanııalary óz tabysynyń 80 paıyzyn teńgemen tabady. Sol sebepten olar óz shyǵyndaryn jabý úshin bılet qunyn qalaǵanynsha qymbattatatyn kórinedi.

Endi budan bylaı áýe keme­le­riniń bılet baǵasy arzandaýy múmkin be, joq pa? «Eger avıa­kom­panııalarǵa qatysty zań, ere­je­lerge túzetýler men to­lyq­ty­rý­lar engizilip, halyq múd­de­sine oraı qaıta jasalsa, avıabılet quny túsýi kádik. Ol úshin alǵy­shart­tarda ja­salyp ta jatyr. Onyń júzege asýy úshin halyq talapshyl, Úkimet batyl ári adal bolýy lázim, deıdi ká­sipker Begaly Perdáliuly.

Kásipkerdiń bul pikiri júzege asýy ábden múmkin. О́ıtkeni bıylǵy jarty jylda jolaýshylardyń sany 30 myńǵa artqan. Saǵattap áýe­jaı­da ýaqyt ótkizetin jolaý­shy­lardyń janaıqaıy aqyry Úki­met­ke de jetti. Indýstrııa jáne ınfra­qu­ry­lymdyq damý mınıstr­li­giniń málimdeýinshe, jyl sońyna deıin «SCAT» – 9, «FlyArystan» – 3, «Air Astana» – 2 áýe kemesin alýǵa tıis.

Oǵan qosa Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly 1 qyrkúıektegi Halyqqa Joldaýyn­­­­­­­­da jańa usynysyn alǵa tartty. «Kelesi jyly «Air Astana» kom­­panııasy halyqtyq IRO-ǵa shyǵarylady» dedi ol. Qazirgi tańda eldegi eń úlken áýe kompanııasy «Air Astana» ekeni málim. Onyń 51 paıyz aksııa paketi «Samuryq-Qazyna» ál-aýqat qoryna tıesili. Bul shara tıimdi júzege asyrylsa, básekelester sany artyp, bılet baǵasynyń tómendeýine áser etýi bek yqtımal.

Budan shyǵatyn qorytyndy salaǵa arnalǵan jol kartasy bo­ıynsha azamattyq avıasııa salasynda básekelestikti damy­tý­dyń negizgi kedergilerin azaıtý úshin n­a­ryqqa shamadan tys mem­le­ket­tik qatysýdy joıý sharalary qa­ras­tyrylady. Memleket basshysy aıtqandaı «QazaqAir» AQ, «AirAstana» AQ aksııalarynyń mem­­le­kettik paketi satylymǵa shy­ǵa­­rylady. Oǵan qosa, sheteldik áýe tasymaldaýshylarynyń na­ryq­qa erkin kirýine, elimizge reıs­terdi óz betinshe jolǵa qoıýyna múm­kindik beretin «Ashyq aspan» rejiminiń qoldanylý merzimi 2028 jylǵa deıin uzartylady. Sondaı-aq avıa otyndy óndirý men ony otandyq áýe kompanııalaryna del­dal­syz jetkizip berý júıesi túzi­ledi.