Jer jánnaty Jetisýda detektıv janrynyń sheberi, jazýshy, jýrnalıst, maıdanger Kemel Toqaevtyń 100 jyldyq mereıtoıy ótti. Qasıetti Qaratal óńirinde irge jaıǵan ulan-asyr toıǵa halyq kóp jınaldy. Qazaq kúresi, ulttyq oıyndar jurtshylyqty serpiltti. Ásirese alaman báıge aǵaıynnyń rýhyn bir kóterdi. Is-sharany uıymdastyrǵan – Kemel Toqaev atyndaǵy qaıyrymdylyq qory.
Álqıssa, qazaq áýelden «óli razy bolmaı, tiri baıymaıdy» degen ataly sózdi amalǵa aınaldyrǵany belgili. Saltanatty sharanyń shymyldyǵyn túrmes buryn, Jetisý oblysynyń bas ımamy Kerimbek Dáýitov qalamgerdiń rýhyna Quran baǵyshtap, duǵa jasady. Myńdaǵan adam alaqan jaıyp, arýaqqa qurmet kórsetti. «Bataly ul arymas, batasyz qul jarymas» degen eldiń urpaǵy emespiz be, oqylǵan duǵadan keıin ardaqty aqsaqal Naýryz Qylyshbaıuly aq batasyn berip, torqaly toıdyń shymyldyǵyn ashty.
Jetisý oblysynyń ákimi Beıbit Isabaev jınalǵan jurtqa, alys-jaqynnan kelgen nıettes aǵaıynǵa aq tilegin arnap, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń quttyqtaý hatyn oqyp berdi.
Hatta «Osy ıgi sharaǵa atsalysqan barsha aǵaıynǵa, qadirli qonaqtar men ádebıetsúıer qaýymǵa tereń rızashylyǵymdy bildiremin. Búgingi saltanatty is-sharaǵa jınalǵan barsha azamattarǵa zor densaýlyq, tolaǵaı tabys, baq-bereke tileımin» delingen.
Sondaı-aq óńir basshysy: «Kemel Toqaev – tól ádebıetimizde otandyq detektıv janrynyń negizin qalaǵan qarymdy qalamger. Jazýshy óz shyǵarmalarynda saıası jáne áleýmettik máselelerdi tereńnen qozǵady. Onyń týyndylary qazaq sóz óneriniń jańa arnada yqpal etip, áli kúnge deıin óziniń ózektiligi men ómirsheńdigin saqtap keledi. Kórnekti jazýshy qalamgerlik pen qaıratkerlikti tý etip, el rýhyn oıatatyn batyl bastamalardy kóterdi. О́ziniń azamattyq boryshyn abyroımen ótedi», dep qabyrǵaly qalamgerdiń jazýshylyq qýaty qandaı tereń bolsa, ómirdegi azamattyq, eljandylyq, aqıqatshyldyq muraty da sondaı bıik bolǵanyn tilge tıek etti.
Mereıtoıda Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Mereke Qulkenov óńir halqyn torqaly toıymen quttyqtap, jazýshynyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan «Kemel Toqaev. Tulǵa. Qalamger. Ardager. Áke» atty kitaptyń tusaýyn kesti.
Kelesi kezekte sahna tórine kóterilgen Kemel Toqaev atyndaǵy qaıyrymdylyq qory qamqorshylyq keńesiniń tóraǵasy Valentına Spırıdonova qordyń atqarǵan jumysyn baıandady.
«2010 jyly ashylǵan qaıyrymdylyq qory muqtaj otbasylarǵa, daryndy balalarǵa, tyl eńbekkerlerine qoldaý kórsetip keledi. Qordyń járdemimen Úshtóbedegi K.Toqaev atyndaǵy mektep zamanaýı tehnıkalyq, sporttyq jáne mýzykalyq quraldarmen jabdyqtaldy, balalardyń oıyn alańy, alleıa salyndy. Uzaq jyldar boıy Kemel Toqaev qory shyǵarmashylyq daryndy balalarǵa qolushyn sozyp, elimizdiń jáne shetelderdiń úzdik joǵary oqý oryndarynda bilim alýyna múmkindik jasap keledi. Atap aıtsaq, qordyń qarjysyna aýdanda gýmanıtarlyq kolledj salynyp, kúni keshe paıdalanýǵa berildi. Turǵyndardyń ótinishine oraı 50 oryndy dárigerlik ambýlatorııa turǵyzyp, ony qajetti medısınalyq quraldarmen jabdyqtap, halyqtyń ıgiligine berip otyrmyz. Oǵan qosa mal sharýashylyǵy kesheni salynyp, oǵan 500 bas qazaqtyń aqbas sıyry ákelindi. Qazirgi ýaqytta jumys istep tur. Endigi kezekte shokolad sehyn ashý qolǵa alynady. Toı aldynda aýdanǵa arnaıy ıppodrom saldyq. Búgingi mereıtoılyq sharanyń barlyǵyn qor óz qarjysyna ótkizip otyr. Mereıtoılyq is-sharaǵa oraı qor «Kemel – qalamger» atty esse, pýblısıstıka jáne proza janrlary boıynsha baıqaý uıymdastyrdy. Búgin onyń jeńimpazdary marapattalady. Qordyń demeýshilerine, jazýshynyń shyǵarmashylyǵyn ardaq tutyp, ádebıetti qurmetteıtin barlyq azamatqa alǵys aıtamyz», dedi Valentına Spırıdonova.
Kemel Toqaev atyndaǵy qaıyrymdylyq qorynyń málimetinshe, jazýshy atyn ıelengen Úshtóbedegi mekteptiń 60-tan astam oqýshysy qor grantynyń qoldaýymen joǵary oqý oryndarynda bilim aldy. Qazirdiń ózinde 15 adam grantpen ýnıversıtetterde oqyp júr. UBT qorytyndysy boıynsha oqýshylary joǵary nátıje kórsetken ustazdarǵa da qordan aqshalaı syıaqy beriledi.
Is-shara barysynda mektep oqýshylary arasynda esse, stýdentter men ustazdar arasynda pýblısıstıka, proza janryndaǵy «Kemel – qalamger» baıqaýynyń úzdikteri marapattaldy. Oqýshylar arasyndaǵy baıqaýda elimizdiń batys, shyǵys, soltústik jáne ońtústik oblystarynan talapty balalardy molynan qamtyp, 4 óńirdiń árqaısysyna jeke-jeke 3 júldeden taǵaıyndaldy. Baıqaý qorytyndysynda Abaı oblysynan Abylaı Dıdarov, Astana qalasynan Jamal Sattarova, Batys Qazaqstan oblysynan Eldar Tastembek, Taldyqorǵan qalasynan Bolat Aızere jeńimpaz atandy. Sonymen qatar basqa da 12 shyǵarmashyl jas júldeger atandy.
Prozada bas júldeni «egemendik» áriptesimiz Abaı Aımaǵambet enshilese, 1-oryndy Samal Shaımerdenova jeńip aldy. Al pýblısıstıkada taǵy bir qalamdasymyz Marjan Ábish úzdik dep tanyldy. Stýdentter men magıstranttar, pedagogter arasynda Úshtóbe qalasynyń muǵalimi Núrzııa Rahmetova bas júldeni qanjyǵasyna baılady. Jeńimpazdar men júldegerler qarjylaı syılyqtarmen marapattaldy.
Jazýshynyń ǵasyr toıynda Qazaqstannyń Halyq ártisi Roza Rymbaeva, «MýzART», «Alash uly» toptary, Erke Esmahan sekildi elimizge tanymal kóptegen estrada juldyzdary óner kórsetti.
Qazaqtyń ulttyq sport túrlerinen bolǵan túrli jarys merekeniń kórigin qyzdyryp, álemniń túkpir-túkpirinen kelgen balýandar qazaq kúresinen, shabandozdar alaman báıgede baq synady. Jankúıerdiń delebesin qozdyryp, aıyzyn qandyrǵan sporttyq is-sharalar qyzyqty ótti. Talaı báıgede top jarǵan sáıgúlikter toǵysqan alaman báıgeniń el ishinde talaıǵa deıin aıtylyp júreri anyq. Al qazaq kúresinen Álem kýbogin sarapqa salǵan balýandardyń beldesýi kópke erekshe áser syılady. Odan tys jınalǵandar arasynda bolǵan sadaq atý, toǵyzqumalaq, qoı kóterý syndy saıystar qanǵa sińip, boıǵa bitken ulttyq sportymyzdy dáripteýge aıryqsha jol asha tústi.
Elimizde ótip júrgen túrli iri alaman báıgeniń jeńimpazdary bir jarys jolynda bastary túıisti. Sóreden shyǵar attardyń barlyǵy derlik elge belgili, atqumarlar arasynda erekshe bedelge ıe. Al márege qatar kelip, syzyqty birge kesip ótken el ishinde «Jolannyń júırigi» atalyp ketken, búginde Ulan Omarovtyń qaraýyndaǵy Bekzat Dildahan shabandoz mingen «Talhız» ben jetisýlyq О́miráli Jalaıyrdyń Marlan Bektenov baptaǵan, Hamza Amangeldi mingen «Jumyrtuıaq» sáıgúligi eldiń ystyq yqylasyna bólendi. Uıymdastyrýshylar aqyldasa kelip, Kemel Toqaev atyndaǵy qaıyrymdylyq qorynyń atynan márege qatarlasyp kelgen eki shabandozǵa da «Land Cruiser 300» kóligin berdi. Ádette, eki sáıgúliktiń qatarlasyp kelýi – sırek qubylys. Al ekinshi bolyp kelgen «Sekretti» mingen Álisher Tilek (Almaty oblysy) «Toyota Hilux» avtokóligine ıe boldy. Úshinshi oryndy «Mamaıqaramen» alǵan Ańsar Arystanbek «Nıvany» tizgindedi. Jalpy, 31 shaqyrymdyq alaman báıgeniń kópke deıin jankúıer jadynda júreri anyq. Jınalǵan jankúıerler arasynda bolǵan belgili aıtys aqyny Jandarbek Bulǵaqov: «Aty ańyzǵa aınalǵan júırikterdiń basy qashan bir báıgede toǵysady eken dep kútip júr edik. Sol tarıhı kúnniń kýási boldyq.
Qazaqtyń menmin degen atbegileri juma saıyn júlde alǵan júırikterin Jetisýǵa alyp kelip, alamanǵa qosty. Máre syzyǵyn qatar kesken «Jumyrtuıaq» pen «Talhızdiń» shabysyn til-kózden saqtasyn. Talaıdyń kózine jas úıirip, keremet bir emosııa syılaǵan sát boldy. Aldaǵy ýaqytta rejısserler osy kóriniske arnap kıno túsirse de artyq etpeıdi. Keremet týyndy bolady dep oılaımyn. О́ıtkeni ańyz ǵyp aıtar, aýyzdan-aýyzǵa taraıtyn báıge boldy. Uıymdastyrýshylardyń attyń terin, atbeginiń eńbegin baǵalap, júldeni qos júırikke teńdeı berýi kóregen sheshim boldy», deıdi. Odan bólek, 18 shaqyrymǵa sozylǵan top báıgede Asyljan Tólegen mingen «Balqash» oza shapty. Oǵan «Toyota Hilux» markaly kólik berildi. Ekinshi bolyp Dáýren Burshaqbaevtyń «Botagózi», úshinshi bolyp Baǵdat Shymyrbaev baptaǵan «Úmitker» keldi.
Sonymen qatar sadaq, asyq atý, qoı kóterý, toǵyzqumalaq sııaqty sport túrlerinen de jarystar uıymdastyryldy. Jeńimpazdardyń barlyǵyna aqshalaı syılyq berildi.
Ǵasyrlyq toı aıasynda qazaq kúresinen uıymdastyrylǵan Álem kýbogine 22 memleketten 200-den astam balýan qatysty. Olar 8 salmaq boıynsha synǵa tústi. Qazaqstan týyn kóterip shyqqan Beket Júnis (55 kılo), Erjan Erenǵaıyp (60 kılo), Nurbolat Izimǵalıev (66 kılo), Altynbek Aýsaǵıtov (100 kılo) jáne Mádı Edilbaev (+100 kılo) óz salmaqtary boıynsha jeńimpaz boldy. Ár chempıonǵa 3 mıllıon teńge berildi.
Alty Alashqa saýyn aıtyp, alys-jaqyn aǵaıynnyń basyn qosqan Kemel Toqaevtyń 100 jyldyq mereıtoıynyń túıinindeı bolǵan dál osy alaman báıgedegi sheshimnen keıin ádildik ornaǵan jerde ǵana tynyshtyq bolatynyna kóz jetkizip qaıttyq.
Jetisý oblysy