Qazaq qazynasyn asyrǵan

Ol zamanda qazirgideı jazyp ala qoıatyn dıktofon joq, aınalasyn asharshylyq jaılaǵan, halyqtyń turmysy nashar, aq pen qyzyl taıtalasqan qyrǵyn soǵys júrip jatty... Osyndaı aýyr jaǵdaıda júrip-aq qazaq óneriniń joqshysy bolǵan Zataevıchtiń atasyna myń rahmet.

Bul kisiniń týǵan jeri – Orel gýbernııasy. Týǵan jyly – 1869. Segiz jasynda ákeden aıy­­rylǵan. Oreldegi áskerı gım­na­­zııada oqyp júrip, mýzykamen aınalysqan. Nota jazyp úırengen. 1920 jyly Orynborǵa qyzmetke keledi. Osynda júrip ult qaımaqtary: Á.Jangeldın, S.Seıfýllın, E.Aldaońǵarov, J.Aımaýytov, B.Maı­lındermen tanysady. Bular­dan kóptegen án jazyp alady.

Qazaq ániniń áýezdiligine qu­nyqqan zertteýshi 1926-1927 jyldary Qazaq Halyq aǵartý ko­mıssarıaty arqyly Semeı, Qar­qaraly, Oral, Jetisý óńirlerin aralap, el ishindegi qazynalardy jıyp-teredi. Qolyna túsken án-kúı­diń notalaryn jazýmen qatar, keı­bireýlerin fortepıano súıemeline ıkemdep, orkestrge túsirdi. Oryndaýshysy ózi bolǵan. Abaıdyń mýzykalyq murasy jóninde alǵash pikir aıtqan da osy kisi.

Ataqty kompozıtor Rahma­nınovpen tanystyǵynyń arqa­synda qazaq ánderiniń jınaǵyn Ame­rıkaǵa jiberip, ondaǵy jurt­ty qulaǵdar etken. Qazaq ónerin shet jurtqa nasıhattaǵan alǵashqy adam da Zataevıch.

Bul kisige Alash arystary da jolyǵyp, án jazdyrǵan. Rasyn aıtar bolsaq, qazaq oqyǵandarynyń barlyǵy ózderi biletin ánderdi aıtyp berip, jazdyrǵan. Mysaly, Mirjaqyp Dýlatov 1919 jyldary «Qanat taldy» deıtin án shyǵarǵan. Ony jasyryp, Seıitjan saldiki dep keldik. Jaqań bul ándi amaly taýsylyp, jan-jaǵyna bol­shevıkterdiń qyspaǵy túsken kezde shyǵarǵan sııaqty. 1920 jyldary Qorǵaljynǵa kelgen saparynda «Qanat taldyny» Qosymjan Babaqovqa úıretedi. Ándi elge taratqan – Qosymjannyń aǵasy Seıitjan sal. Sondyqtan án osy kisige telinip kelgen.

1934 jyly Isa Baızaqov jo­ǵa­ry jaqtyń tapsyrmasymen án­niń mátinin ózgertken.

«Ánderdiń uly atasy

«Qanat taldy»,

Arqada ańyratqan

Seıitjan saldy...»

degen joldar qosylǵan.

Qysqasy, Zataevıch Mirja­qyp­qa jolyǵyp, «Qanat taldy» jáne «Ker zaman» deıtin ánderin jazyp alǵan.

Bul kisiniń uqyptylyǵy – án­derdi jazyp alýmen qatar, ony kimnen jazyp alǵanyn hattap-shottap otyrǵan. Keıbir ánderdiń shyǵý tarıhyna da mán bergen. Sonymen qatar termelerdi de jazyp alǵan. Mysaly, 1934 jyly Almatyda talantty óner­paz­dar­dyń sleti ótedi. Onda Nartaı Beke­janov terme aıtqan. Ony Za­taevıch tyńdap kórip, qolma-qol qaǵazǵa túsirgen.

Qazirdiń ózinde aıtylyp júr­­gen «Syrdyń qaratorǵaıy» deıtin án bar. Buny Úkili Yby­raıdyń áni dep júrmiz. Zatae­vıchte ánniń 9 nusqasy berilgen. Osy kisiniń arqasynda qazaq óneriniń maıtalmandary: Bir­jan, Muhıt, Aqan, Jaıaý Musa, Balýan Sholaq, Mádı, Maı­ra, t.b. attary alǵash ret bas­pa betin kór­di. Joǵarydaǵy kitap­ta­ry­nyń sońynda qazaqtyń ánshi-kúıshileri jaıly qundy pikirler aıtylǵan.

Sonymen qatar A.Zataevıch qa­zaq kúılerin de notaǵa túsirgen. Atap aıtqanda, «Kenesarynyń kók­balaǵy», «Qalmaqtyń qa­ra jorǵasy» deıtin kúıler bizge jetken. Osy eki kúıdi 1926 jyly Qar­qaralyǵa barǵan saparynda aǵaıyndy Túrikbaı jáne Mú­rásil Meńaıaqov degen azamattardan jazyp alypty. Sol sııaqty Oral óńirin aralaǵan saparynda Bókeıdiń tikeleı urpaǵy Naýsha Bókeı­hanov deıtin kúıshiden Qur­manǵazynyń «Adaıyn» da jazyp alǵan.

Árıne, onyń sal-seriler jaı­ly aıtqan oǵash pikirleri bary ras. Biraq buǵan qatysty Qaıyrjan Mahanov bastaǵan mýzy­katanýshylar A.Zataevıchtiń pikirin túzetip, bulaı deýiniń sebep-saldaryn aıtty. Onyń syrtynda ánderdi notaǵa túsirgende sál-pál qatelik jibergeni jaıly da aıtylyp júr.

«Oǵan túsinistikpen qaraǵan jón. О́ıtkeni ándi qolma-qol jazyp alatyn qazirgideı qural joq, onyń ústine qazaqtyń tilin bilmeıtin adamǵa ánniń yrǵaǵyn qaǵazǵa túsirý – qıyn. Ándi bir emes, birneshe ret qaıtalap aıttyrý kerek. Ándi qaıta-qaıta aıtatyndaı adamdardyń kóńil kúıi bola ma, joq pa... Qaıta biz bul is­ke syn aıtpaı, rahmet aıtýymyz ke­rek», deýshi edi ónertanýshy aǵa­myz marqum Q.Mahanov.