Qarapaıym halyqtyń ál-aýqaty qanshalyqty jaqsaryp jatqany negizgi nápaqasy – eńbekaqynyń artýynan baıqalady. Bul rette eń az jalaqy alatyn azamattardyń tabysyn kóbeıtýdiń mańyzy zor. Osyny nazarynda ustaıtyn Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jyl saıynǵy Joldaýynda eń tómengi jalaqy (ETJ) mólsherin birtindep arttyrýdy tapsyryp keledi. Byltyrǵy tapsyrma boıynsha ETJ mólsheri bıyl 60 myń teńgeden 70 myń teńgege kóterilse, al endigisin 85 myń teńgege deıin jetkizý mindeti qoıyldy.
Jańa jarııalanǵan Joldaý júktegen mindet boıynsha eń tómengi jalaqy mólsheri 2024 jyldyń 1 qańtarynan bastap 85 myń teńgege kóteriletin boldy. Osylaısha, eńbekaqynyń eń tómengi mólsheri úsh jyl ishinde eki ese kóbeımek. Prezıdenttiń aıtýynsha, bul shara 1 mıllıon 800 myń adamnyń, onyń ishinde bıýdjet salasynda eńbek etetin 350 myń azamattyń ál-aýqatyn arttyrýǵa septigin tıgizedi.
Osynaý qadamnan atap kórsetilgendeı 1,8 mıllıon adamnyń ǵana jaǵdaıy jaqsaryp qoımaı, basqa da jaǵynan oń áserleri baıqalmaq. Sondyqtan ETJ mólsherin udaıy arttyryp otyrý jáne bul kórsetkishtiń naqty mánin aıqyndaýdyń jańa tásilin engizý nazarǵa alynady. Qazir osy ádistemeni ázirleý boıynsha jan-jaqty jumystar atqarylyp jatyr. Osy oraıda sarapshylardyń pikirine de qulaq túrgen edik.
Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń Ǵylym komıteti Ekonomıka ınstıtýtynyń Zamanaýı zertteý ádisteri bóliminiń meńgerýshisi, áleýmettanýshy Aısulý Moldabekova ETJ deńgeıiniń artýymen ekonomıkada shamaly bolsyn suranys kólemi ulǵaıyp, tutynýshylyq deńgeı kóteriletinin alǵa tartty. Sondaı-aq ol ETJ-men qatar eń tómengi kúnkóris kórsetkishin de qaıta qaraýdy usynyp otyr.
«Eń tómengi jalaqy alatyndarǵa sol otbasynyń jan basyna shaqqandaǵy tabysy esepteledi de, soǵan qaraı túrli áleýmettik tólemder taǵaıyndalady. Ataýly áleýmettik tólem, asyraýshysynan aıyrylýyna baılanysty, bala sanyna qaraı jáne t.b. kóptegen kómek túri berilerde osy ETJ alatyndardyń úlesi eskeriledi. Endi ETJ mólsherin anyqtaýdyń jańa ádisnamasy qarastyrylyp jatyr, biraq áli qabyldanǵan joq. Alaıda jańa ádisnamany ázirleýde medıanalyq jalaqynyń kólemi jáne ár saladaǵy eńbek ónimdiligi eskerilip jatyr. Halyqaralyq eńbek uıymyna (HEU) múshe elderde, ásirese damyǵan elderde ETJ mólsheri medıanalyq jalaqynyń 50 paıyzdan asa kóleminde taǵaıyndalady. Mysaly, Qazaqstanda qazir medıanalyq jalaqy 225 myńdaı bolsa, eń tómengi jalaqy 110 myń teńge bolady. Alaıda bizde bulaı emes, ár saladaǵy eńbek ónimdiligi esepke alynyp, ár salada ártúrli jalaqy taǵaıyndalady. Bir jaǵynan bulaı jasaý ádiletti, al ekinshi jaǵynan ár saǵatqa tólenetin halyqaralyq standart bar. Mysaly, HEU ustanymyna sáıkes eńbektiń ár saǵatyna kem degende 3 dollardan aqy esepteledi. Al endi osyny bizdiń jaǵdaıymyzda eseptep qarasaq, Qazaqstanda kúnine 8 saǵat jumys bolsa, aptasyna 40 saǵat, aıyna 160 saǵat bolady da, ony 3 dollarǵa kóbeıtsek, aıyna 480 dollar jalaqy shyǵýy kerek. Muny qazirgi dollar baǵamymen teńgege shaqqanda 220 myń teńgeden asady. Iаǵnı bizdegi ETJ mólsheri halyqaralyq standarttan úsh esedeı az», dedi A.Moldabekova.
Bul rette sarapshy ETJ-ny esepteýdiń jańa ádisnamasyn ázirleýdi quptaıtynyn jáne jaǵdaıdy neǵurlym shynaıy baǵamdaýǵa basymdyq berý kerek ekenin alǵa tartty.
«Medıanalyq jalaqy men eńbek ónimdiligin sáıkestendirse, ártúrli sandar shyǵady. Sebebi bizde eńbek ónimdiligi ár salada ártúrli. Jańa ádisnamany engizýdi qoldaımyn. Biraq eńbek ónimdiligin esepteýdi áli de qaraý kerek. Jalpy, elimizde eń tómengi jalaqy kólemin qaıta qaraý ýaqyt talaby dep oılaımyn. О́ıtkeni buryn eń tómengi jalaqy kúnkóris mınımýmynan kem bolmaýy kerek dep soǵan baılap qoıǵan bolatyn. Al kúnkóris mınımýmy – 40 myń teńge, bul shynaıy jaǵdaıdan áldeqaıda alys. Munyń kóleminde jalaqy taǵaıyndaý tipten qısynǵa kelmeıdi. Sondyqtan men eń tómengi kúnkóris deńgeıin de qaıta qaraýdy usynar edim. Eń tómengi jalaqyny qaıta qaraý arqyly, birinshiden, osyndaı jalaqy alatyndardyń satyp alý qabileti artady. Bul ekonomıkada suranystyń kólemin ulǵaıtyp, tutynýshylyq deńgeıdi kóteredi. Iаǵnı bızneske de paıdaly. Ekinshiden, adamdardyń ómir súrý sapasy jaqsarady. Biraq bul qymbatshylyq týdyrady degendi bildirmeıdi», dedi áleýmettanýshy.
Sonymen qatar Ekonomıkalyq saıasat ınstıtýtynyń dırektory Qaıyrbek Arystanbekov te pikir bildirip, eń tómengi jalaqy mólsheri tutyný sebetin tolyǵymen óteýge jetýi kerek ekenin atap ótti.
«Bul qadam áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan osal toptardyń jaǵdaıyn kóterýge múmkindik beredi. Ekinshiden, jalpy ekonomıkada jalaqynyń úles salmaǵyn ulǵaıtý turǵysynan qomaqty kómek bolar edi. Sondyqtan bul baılar men kedeılerdiń arasyn 10 paıyzǵa bolsyn qysqartýǵa arnalǵan qadam dep oılaımyn. Eń tómengi jalaqy kólemin anyqtaý máselesinde mynany aıtar edim. Bizde tutyný sebeti degen uǵym bar. Osydan 3-4 jyl buryn tutynýǵa qajetti nebári 43 taýar jáne qyzmet túri boldy. Iаǵnı tutyný sebeti degenimiz – bir adamnyń bir aıda ómir súrýi úshin qajetti nárseler. Mysaly, tamaq, kıim, ınternet, jolaqy shyǵyndary. Biraq keıingi jyldary tutyný sebetinde taýar sany 43-ten 66-ǵa deıin kóterilipti. Bul rette ETJ mólsheri osy tutyný sebetin tolyǵymen óteýge jetetin bolýy kerek. Demek tutyný sebeti tolyqqandy bolsa, eń tómengi jalaqy halyqtyń múddesine sáıkes keledi. Endi bul ózgeristiń bálendeı teris saldary bolady dep oılamaımyn. Azdaǵan ınflıasııa bolýy múmkin, biraq Úkimet pen Ulttyq bank jaýapty sheshim qabyldasa, yqtımal ınflıasııanyń aldyn alýǵa bolady», dedi Q.Arystanbekov.
Al endi ETJ-ny aıqyndaýdyń jańa ádistemesin ázirleý barysy qalaı bolyp jatqanyna toqtalyp ótkenimiz jón bolar. Bul rette múddeli memlekettik organdar Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń Dúnıejúzilik bank sarapshylarymen birlesip daıyndaǵan eń tómengi jalaqy mólsherin aıqyndaý ádistemesiniń jobasyn jáne Eńbek kodeksine túzetýlerdi zańnamalyq bekitý úshin qajetti ádistemelerdi kelisti. Ádistemege sáıkes ETJ mólsheri medıanalyq jalaqy men eńbek ónimdiligine qaraı aıqyndalady.
Tarqatyp aıtsaq, Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi Dúnıejúzilik bank sarapshylarymen birlesip, halyqaralyq tájirıbege taldaý júrgizdi. Osy taldaý ETJ-ny belgileý boıynsha neǵurlym keń taralǵan úsh tásildiń bar ekenin kórsetti. Bular – biryńǵaı ulttyq ETJ (Fransııa, Germanııa, Ispanııa), óńirler, salalar jáne kásiporyndar boıynsha ETJ-nyń saralanǵan mólsheri (Fınlıandııa, Japonııa, Belgııa), ártúrli sanattaǵy qyzmetkerlerge arnalǵan ETJ (Ulybrıtanııa, Danııa).
Búgingi tańda ETJ Halyqaralyq eńbek uıymyna múshe elderdiń 90%-dan astamynda bar. Munyń barabarlyǵyn baǵalaý úshin Keıs ındeksin, ıaǵnı zańmen belgilengen ETJ-nyń medıanalyq jalaqyǵa qatynasyn paıdalanýdy usynady. HEU usynystaryna sáıkes Keıs ındeksi 50% deńgeıinde bolýy kerek. Bul rette álemniń damyǵan elderinde bul shamamen 55%-dy, al damýshy elderde shamamen 67%-dy quraıdy.
Qazaqstanda ETJ eń tómengi áleýmettik standarttarǵa jatady jáne jyl saıyn «Respýblıkalyq bıýdjet týraly» zańmen belgilenedi. Eń tómengi jalaqy qosymsha tólemder men járdemaqylardy, ótemaqy men áleýmettik tólemderdi, syılyqaqylardy jáne basqa yntalandyrýshy tólemderdi qamtymaıdy. 2008 jyldan 2018 jylǵa deıingi kezeńde ETJ mólsheri eń tómengi kúnkóris deńgeıinde belgilendi jáne jyl saıyn ınflıasııa deńgeıine ındeksteldi. 2019 jyly ETJ mólsheri 1,5 ese – 28 284 teńgeden 42 500 teńgege deıin arttyryldy. Al bıyl ETJ 70 myń teńgege deıin ulǵaıtyldy. Bul rette joǵaryda kórsetilgen ETJ-ny arttyrý medıanalyq jalaqynyń shamasyn esepke almaı júrgizildi.
Atalǵan mınıstrlikke qarasty Eńbek jáne áleýmettik áriptestik departamentiniń dırektory Danat Nabıevtiń aıtýynsha, medıanalyq jalaqy men eńbek ónimdiliginiń araqatynasyn eskeretin ETJ-ny anyqtaý ádistemesiniń jobasy ázirlendi. Bul jumyskerlerdiń tabystary men óndiriletin taýarlar, jumystar men kórsetiletin qyzmetter kólemi arasynda naqty ózara baılanys ornatýǵa, sondaı-aq ETJ mólsherin HEU usynymyna jaqyndatýǵa múmkindik beredi.
ETJ mólsherin anyqtaý úshin medıanalyq jalaqy men eńbek ónimdiligin paıdalaný jetkiliktilik pen tólem qabileti negizinde teńgerimdi qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Jetkiliktilik – bul qyzmetkerlerdi olardyń eńbegi úshin ádil jáne barabar tabyspen qamtamasyz etý. Tólem qabileti – jumys berýshilerdiń óz eńbek shyǵyndaryn kásiporynnyń qyzmetkerlerin jaldaýy men básekege qabilettiligine teris áser etpeıtin deńgeıde ustap turý múmkindigi.
«Eńbek ónimdiligi óspese, jaıdan-jaı jalaqyny da ósire almaımyz. Sondyqtan biz ádisnamamyzda ETJ-ny ósirýdi ekijaqty qarastyrdyq. Birinshisi medıanalyq kórsetkishke baılanysty bolsa, ekinshisi óndiris boıynsha kórsetkishke qatysty bolyp otyr. О́ndiris kórsetkishi degenimiz – óndirilgen ónimderdiń sany. Bul ádispen jumystar júrgizip jatyrmyz. Barlyǵy birdeı kelisedi dep aıta almaımyz. Eger ETJ-ny tek medıanalyq kórsetkishke baılap qoısaq, qymbatshylyqqa ákelýi múmkin. О́ıtkeni shyǵarylatyn ónimniń paıdasyn da eskerý mańyzdy. Qalaı degenmen ETJ-nyń kóterilýi biraz jurttyń jaǵdaıynyń ońalýyna áser etedi. Mysaly, Eńbek ınspektorynyń zertteýi boıynsha qaıbir jyly ETJ mólsherin 42 500 teńgeden 70 myń teńgege arttyrǵanda shamamen 2 mln adamnyń jalaqysy ósken. Al qazir elimizde 1 mln-nan asa jumysker eń tómengi jalaqy alady deýge bolady. Biraq munda jumys ýaqytyn tolyq atqarmaıtyn qyzmetkerlerdiń de bar ekenin umytpaý kerek. Eńbek kodeksi boıynsha «ıkemdi jumys ýaqyty», «dıplomdyq jumys ýaqyty» degen bar. Mysaly, jumysker óziniń otbasylyq nemese taǵy da basqa jaǵdaıyna qaraı tolyq emes jumys ýaqytyna aýysyp, kúnine 2-3 saǵat jumys istese, eńbekaqysy da solaı az tólenedi. Sebebi 8 saǵat jumys istegen adam men 2 saǵat jumys istegen adamnyń aılyǵy birdeı bolýy múmkin emes», dedi D.Nabıev.
ETJ deńgeıin aıqyndaıtyn jańa ádisnama quramyna Úkimettiń, respýblıkalyq kásipodaqtar birlestikteriniń, jumys berýshilerdiń respýblıkalyq birlestikteriniń (qaýymdastyqtarynyń, odaqtarynyń) jáne saraptamalyq qoǵamdastyqtyń ókiletti ókilderi kiretin áleýmettik áriptestik jáne áleýmettik jáne eńbek qatynastaryn retteý jónindegi respýblıkalyq úshjaqty komıssııanyń qaraýyna engiziledi.
Sonymen Prezıdent pármenimen jyl saıyn artyp kele jatqan eń tómengi jalaqy mólsheri kelesi jyly 85 myń teńgeni quraıdy. Al jańadan ázirlenip jatqan ETJ-ny aıqyndaýdyń ádisnamasy qoldanysqa engiziletin bolsa, bul kórsetkish odan saıyn artýy múmkin. О́ıtkeni jańa ádisnama negizdelýi múmkin medıanalyq jalaqy deńgeıi de ósip keledi. Aıtalyq, bıyl ekinshi toqsandaǵy baǵalaý boıynsha jalaqynyń medıanalyq máni 240 779 teńgeni qurady. Al onyń jartysy 120 myńnan asatynyn eskersek, ETJ mólsheriniń aldaǵy ýaqytta áli de kóterilý yqtımaldylyǵy zor.