Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Joldaýynda qor naryǵyn damytý basym baǵyttardyń biri ekenin atap ótip, qor bırjalaryn bir basshylyqqa biriktirýdi usyndy. Sodan beri sarapshylar arasyndaǵy áńgime qazaqtyń eki bırjasynyń arasyndaǵy túıisý núktelerine baǵyttalyp tur. Biri bizge eki birdeı bırja kerek emes dese, endi bireýleri qajet ekenin, olardyń eki túrli zańmen ómir súretinin alǵa tartady. Ekeýi de bir-biriniń kóz aldynda birin-birine jutylyp ketkenin qalamaıdy...
Sarapshylardyń deni «eldegi ınvestısııalyq klımattyń áleýeti eki bırjanyń salmaǵyn kótere almaıdy, múmkindikterdi jumyldyryp, qýatty bırjaǵa aınalǵany jón edi» degen pikirdi baıaǵydan beri aıtyp kele jatqan bolatyn. El aýzynda aıtylyp, Úkimettiń qalyń esikterinen ári asa almaı pushaıman bolyp kele jatqan bul ońdy pikirdi Prezıdent qaperge aldy. Eki bırjanyń ókilderi Prezıdent tapsyrmasyn oryndaýǵa kirisip ketti.
Sarapshylardyń aıtýynsha, Memleket basshysy bul joly da úlken táýekeldiń salmaǵyn óz jaýapkershiligine alyp otyr. «Bizdiń qarjy júıemiz úshin bul artyq. Ishki naryqtyń syıymdylyǵy men tartymdylyǵyn arttyrý maqsatynda osy bırjalardyń áleýetin bir basqarýǵa biriktirý máselesin pysyqtaýdy tapsyramyn», dedi Memleket basshysy.
Qazaqstan qor bırjasy (KASE) bıyl 30 jyldyǵyn atap ótýi kerek. 1993 jyly elimizde ulttyq valıýta engizilgen kezde ashylǵan edi. Bul qor – valıýta jáne aqsha naryqtaryna qyzmet kórsetetin jalǵyz saýda alańy. Al AIX – 2017 jyly Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń (AHQO) quramynda paıda bolǵan jas kompanııa. AIX óz jumysynda aǵylshynnyń jalpy quqyǵynyń qaǵıdattaryn basshylyqqa alady jáne AHQO-nyń retteýshi ortasynda jumys isteıdi. Bastapqyda AIX aksııalarmen mámileler boıynsha KASE-ge qaraǵanda birneshe joǵary komıssııaǵa ıe bolǵanyn áli umytqan joqpyz.
Ekonomıst Andreı Chebotarevtiń aıtýynsha, qor bırjalary bir-birin birshama qaıtalaıdy jáne bir-birimen básekelesedi. Biraq eki bırjanyń óz erekshelikteri baryn umytpaýymyz kerek. Qazirdiń ózinde keıbir máseleler boıynsha suraqtar paıda bola bastady. Sarapshy aıtyp ótkendeı, KASE-de Máskeý bırjasynyń da aksııasy bar. Sol sebepti azdaǵan táýekel bar.
Chebotarev basqa aıyrmashylyqtardyń qatarynda KASE Máskeý bırjasynyń tehnologııalary negizinde qurylǵanyn, al AIX NASDAQ tehnologııalaryna jáne joǵary tehnologııalarǵa mamandanǵan emıtentter aksııalarynyń ólshengen naryqtyq qunyna negizdelgenin atap ótedi.
«AIX zamanaýı jáne ońaı ári jyldam ıntegrasııaǵa múmkindik beredi. Al KASE Qazaqstannyń klassıkalyq postkeńestik ıýrısdıksııasynda, AHQO – aǵylshyn quqyǵynda, ol úshin qurylǵan arnaıy ıýrısdıksııada jumys isteıdi. AIX kólemi salystyrmaly túrde az. AIX-te valıýtalyq saýda-sattyqtar joq, onyń barlyǵy tek KASE-ge jiberiledi», dep atap ótti Chebotarev.
Ekonomıst AHQO Astanada, al KASE Almatyda ornalasqanyn, ártúrli erejege baǵynatynyn, KASE – Ulttyq bankke jáne Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigine qarasty ekenin aıtty. Al AIX qarjylyq qyzmetterdi retteý komıtetine esep beredi. Demek olardyń zańy da ártúrli.
Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń basshysy Mádına Ábilqasymova Prezıdenttiń Qazaqstanda jumys isteıtin KASE jáne AIX bırjalaryn bir basqarýǵa biriktirý týraly usynysyn qaraıtynyn, olar ótimdiliktiń biryńǵaı pýlyn qurýy oryndy ekenin aıtady. Tóraǵanyń aıtýynsha, qalaı biriktirý kerek, qaı formada biriktirý kerek ekeni AHQO-men birge qosymsha pysyqtalyp, zertteledi.
KASE jýrnalısterge bergen jaýabynda Memleket basshysy ishki qarjy naryǵynyń syıymdylyǵy men ótimdiligin arttyrý maqsatynda eki bırjany biriktirý týraly tapsyrma bergenin, Qazaqstan qor bırjasy barlyq múddeli tarapty tarta otyryp, osy úderispen jumys isteýdi josparlap otyrǵanyn aıtty. Demek seń qozǵaldy. Endi onyń nátıjesin aldaǵy jyldary kóremiz.
«Segiz aıdyń qorytyndysy boıynsha KASE saýda-sattyqtarynyń ortasha táýliktik kólemi 1,5 trln teńgeni, ortasha kúndik tranzaksııalar sany 5,1 myńnan asady. «KASE klırıngtik ortalyq» qyrkúıek aıynyń sońyna deıin iske qosylady dep josparlanǵan» dep habarlady bırjanyń baspasóz qyzmeti.
«Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy máseleni talqylaýǵa, sondaı-aq naryqtyq ınfraqurylymdy biriktirý úshin birlesip jumys isteýge daıyn ekenin aıtyp otyr.
«El ekonomıkasynyń ósýiniń mańyzdy elementteriniń biri – kapıtal naryǵy. Damyǵan kapıtal naryǵy jaqsy ıdeıalardy qarjylandyrýǵa múmkindik beredi, kásipkerlikti yntalandyrady, resýrstardy paıdalaný tıimdiligin arttyrady, jańa ınvestısııalyq quraldardy jasaıdy. Sol arqyly kásipkerlerge jumys oryndaryn qurýǵa jáne ál-aýqatyn jaqsartýǵa kómektesedi. Myqty bıznes, jumys oryndarynyń kóbeıýi, sondaı-aq ál-aýqattyń artýy salyq bazasyn nyǵaıtady, sol arqyly memleketke ortaq ıgilikke ınvestısııa salýǵa múmkindik beredi», dep atap ótti bırjanyń baspasóz qyzmeti.
«QAMS Basqarýshy keńesiniń tóraǵasy Erqanat Ábenı qor bırjalarynyń áleýetteri biriktirilip, áreketteri úılestiriletinin aıtady. Sarapshynyń aıtýynsha, eki bırjadaǵy aksııalar baǵasynyń aıyrmashylyǵy bar. AHQO-da ótimdilik az bolǵandyqtan quny tómen. Ol sondaı-aq qazaqstandyq emıtentterdiń kópshiligi KASE-ge basymdyq beretinin atap ótti, óıtkeni ondaǵy sharttar jumsaq jáne olar qazaqstandyq zańnamany jaqsy túsinedi.
«QAMS qabyrǵasynda kógildir fıshkalardy bir bırjada, al ekinshisinde kishirek emıtentterdi satý týraly pikir almastyq. Sebebi munyń qalaı jumys isteıtinin AQSh-taǵy eki bırjanyń mysalynda anyq kórýge bolady: Nasdaq – negizgi bırja, munda emıtentterge qatań talaptar qoıylady, biraq emıtentterge neǵurlym jumsaq erejelerdi qarastyratyn OTC almasý platformasy da bar», deıdi sarapshy.
Ol otandyq qor bırjalarynyń áleýeti biriktirilgennen keıin osy qaǵıda boıynsha jumys isteıtinin joqqa shyǵarmaıdy. Bırjalardy AHQO baqylaýyna biriktirý qısyndy. О́ıtkeni ádil zańnama bar. Neǵurlym anyq jáne ádil baǵalaý baǵaly qaǵazdardy ınvestorlar úshin tartymdy etedi jáne mınorıtarlyq aksıonerlerdiń quqyqtaryn qorǵaıdy.
«Eurasian Capital» basshysy Asqar Aıtqoja AIX qurýdaǵy maqsat Ortalyq Azııadan, múmkin Reseıden kompanııalardy lıstıngke tartý ekenin eske saldy. Sondyqtan aǵylshyn quqyǵy boıynsha jumys isteıtin bırja paıda boldy. Biraq Aıtqojanyń aıtýynsha, bırjaǵa belgili bir kompanııa kirgenimen, bastapqyda josparlanǵannan az bolyp shyǵýy múmkin ekenin ýaqyt kórsetip otyr. Sondyqtan jaqynda IPO nemese baǵaly qaǵazdardy ornalastyrý bolǵan kezde, emıtentterge olardy Astana qor bırjasy men AIX bırjasynda da, KASE bırjasynda da shyǵarýǵa týra keldi. Bul – brokerlik kompanııalar da kóteretin qosymsha shyǵyndar.
«Meniń oıymsha, Prezıdent jarııalaǵan sheshim memleket pen bıznes shyǵyndaryn ońtaılandyrýdyń bir bóligi. Memleket basshysy bul joly da shyǵyndardy ońtaılandyrýǵa basymdyq berip otyr. Sondyqtan bul usynys jalpy tujyrymdamaǵa sáıkes keledi», dedi ol.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, bizge ekonomıkanyń emıtent pen ınvestor qyzmetterdiń tolyq spektrin alatyn bir naqty platforma bolýy kerek. Sebebi bizdiń el eki bırja ustaıtyndaı deńgeıge jetken joq. Sondaı-aq bizde bırjany biriktirý tájirıbesi de joq ekenin eske salyp ótti.
ALMATY