Qostanaıda halyq batyry Amangeldi Imanovtyń 150 jyldyǵyna arnalǵan «1916 jylǵy ult-azattyq kóterilis: aıtylmaı kelgen aqıqat» atty respýblıkalyq ǵylymı konferensııa ótti. Qoǵamdyq damý basqarmasy men «Jastar Evolution» qoǵamdyq qory birlesip uıymdastyrǵan alqaly jıynda oblys ákimdiginiń qoldaýymen óńirde birneshe jyldan beri jalǵasyp kele jatqan «HH ǵasyrdyń 20-50-jyldaryndaǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna qatysty derekterdi zertteý» jobasynyń nátıjeleri de sóz boldy.
Konferensııaǵa jergilikti zııaly qaýym ókilderimen qatar, elordadaǵy ǵylymı ortalyqtardan kelgen tarıhshy, etnolog ǵalymdar, magıstranttar men stýdentter qatysty. Keleli jıynnyń alqa otyrysynda zııaly qaýymdy quttyqtap, kópshilikke konferensııanyń tanymdyq mańyzy men ǵylymı baǵyt-baǵdaryn túsindire ketken oblys ákiminiń orynbasary Rınat Muhametqalıev Ábdiǵappar, Amangeldi, Keıki bastaǵan Torǵaıdaǵy ult-azattyq kóterilisi áli kúnge deıin tolyq zerttelip, laıyqty baǵasyn ala almaı kele jatqanyna qynjylys bildirdi.
«Halqymyz batyrlyqty keń dáriptep, ony azamattyq pen kisiliktiń nyshany sanaǵan. Biz tulǵalardy tarıhı turǵydan zamanyna saı baǵalaı bilýimiz kerek. Muqym bir ulttyń taǵdyryn tálkekke salǵan patsha úkimeti men keńes dáýirinde ádiletsizdikke qarsy turyp, erligimen elengen batyrlardyń biregeıi – Amangeldi. Al bas sardar bastaǵan ult-azattyq kóterilistiń tarıhı máni qashanda zor. Keńes ókimeti basqa arnaǵa buryp úgittegen ult-azattyq kóteriliske shynaıy baǵa berip, tarıhı ádildikti ornatý qajet», dedi Rınat Zákıuly.
Qazaqstandaǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý máselelerin tereńirek qaýzap, jan-jaqty taldap bergen Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń Astanadaǵy fılıalynyń dırektory, PhD Mahabbat Qozybaeva 2020 jyly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵymen qurylǵan Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa júrgizgen izdenis jumystarynyń nátıjesi týraly baıandap berdi. Ǵalymnyń aıtýynsha, memlekettik komıssııa barlyq sanattaǵy saıası qurbandardy tolyq aqtaý arqyly tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirýdi kózdeıdi. Osy maqsatpen Memlekettik komıssııa quramynda óńirlik komıssııalar, Qazaqstandaǵy saıası qýǵyn-súrgin oqıǵalarynyń ózindik sıpaty men erekshelikterin zertteıtin jumys toby qurylyp, olar búginge deıin birsypyra sharýa tyndyrǵan. Tarıhshy ǵalymdardyń tabandy izdenisteriniń nátıjesinde búginde kúshtep ujymdastyrý naýqanynyń júzdegen qurbandary, 372 sharýalar kóterilisiniń sebep-saldary anyqtalǵan.
«2022 jyly «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi Memlekettik komıssııanyń materıaldary» atty biryńǵaı basylym sheńberinde 33 arhıv materıaldarynyń jınaǵy jaryqqa shyqty. Bul basylymdarǵa otandyq jáne sheteldik muraǵattardan tabylǵan arhıv materıaldary enip otyr. Barlyǵy 33 kitap jaryq kórdi. Onyń ekeýi monografııalyq eńbek, 31-i arhıv qujattary men materıaldary», dedi Mahabbat Qozybaeva.
Jıyn minberine shyqqan ǵalymdar Amangeldi tulǵasyna qatysty aıtylyp júrgen ár alýan pikirdi eksheı kelip, batyrdyń qazasy haqynda oı órbitti.
«Amangeldi Imanovtyń kimniń qolynan nemese satqyndyǵynan ólgeni týraly shyndyqty ashý bolashaqtyń enshisinde qalyp otyrǵandyǵyn aıta ketken oryndy. Kezinde akademık Manash Qozybaev Amangeldiniń qaıǵyly qazasyna baılanysty derek keltirip, tujyrym jasaǵan edi. Bul jerde Alash kóshbasshylaryna qatysty anyq-qanyq pikir áli de naqtylanady dep oılaımyz. Iаǵnı ol kezde Ahmet Baıtursynuly Máskeýde bolǵan. Al ólimge qatysy bar azamattar isiniń aq-qarasyn arnaıy zertteý aıqyndaıdy dep esepteımiz. Akademık Keńes Nurpeıisov: «Amangeldi Imanov azamat soǵysy jaǵdaıynda bir-birine qarsy ekige bólinýdiń qurbany boldy», dep qorytady. Tursyn Jurtbaı «Revolıýsııa múddesi úshin qyzyldardyń qupııa operasııasy emes pe eken?» dese, Maısara Bekmaǵambetovanyń zertteýinshe, Amangeldi Imanovtyń tutqyndalýyna jáne ólimine negizgi kináliler Amangeldi Imanovqa beıtanys adamdar emes. Qoryta aıtqanda, keshendi zertteý aqıqatqa jetkizedi», deıdi A.Baıtursynuly atyndaǵy Qostanaı óńirlik ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi, tarıhshy ǵalym Raýan Baıdaly.
Jıyn sońynda Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııanyń jumysyna belsendi atsalysyp, ult tarıhynyń aqtańdaq betterine qatysty tyń derekterdi izdep tapqan birneshe ǵalym Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbektiń Alǵyshatymen marapattaldy.
Qostanaı oblysy