AES-ke baıypty kózqaras kerek

Jasyldar partııasy AES-ti qoldaıdy

Aıtýly is-shara Astana­daǵy Silteme baspasóz klýbynda uıym­dastyryldy. Ǵalymdardyń AES týraly aıtylǵan pikirlerine qulaq assaq, máselege qatysty bos baıbalamdy qoıyp, baıypty oıǵa moıyn burǵyń-aq keledi eken.

«Atom energetıkasy – salı­qaly sheshimder» taqyry­bynda ótken is-sharaǵa «Baıtaq» jasyl­dar partııasynyń tóraǵasy Aza­mat­­han Ámirtaev, Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń bas dırektory Saıabek Sahıev, par­tııa­nyń hatshysy Vladımır Martel, son­daı-aq, partııa­nyń Jasyl saıasat departa­menti dırektorynyń orynbasary Bekbergen Kereı qatysyp, Atom elektr stansasynyń elge paı­dasy men zııany týraly, ekono­mıkadaǵy tıimdiligi men memlekettik qaýipsizdiktegi róli jóninde aıtyp berdi.

Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»

AES – memlekettik qaýipsizdik máselesi

Anyǵynda «Baıtaq» partııasy Pre­zıdenttiń bıylǵy halyqqa Jol­daýyn­daǵy energetıkalyq qaýipsizdikke qatysty aıtylǵan AES týraly oıy men usynysyn qoldaı otyryp, onyń memleketke zııanynan paıdasy kóp ekenin halyqqa keńinen túsindirý isin qolǵa aldy. Nátıjesinde, atom energetıkasynyń ekologııalyq jáne ekonomıkalyq quramdas bóligin jurtshylyq úshin tereń taldaý jáne túsindirý josparyn birlesip ázirleý alańy ashyldy. Endi AES týraly elimizdiń kez kelgen azamaty aıtylǵan alańǵa kelip óziniń oı-pikirin ortaǵa salyp, sala bo­ıynsha anyq aqparattardy alyp, tanysýyna bolady.

Konferensııanyń bas sarapshysy A.Ámirtaev Memleket basshysynyń usy­ny­­symen aldaǵy ýaqytta AES másele­si­ne qatysty búkilhalyqtyq referendým ótetinin aıtty. «Atom elektr qýaty álemde jasyl energııa bolyp sanalady. Sondyqtan «Baıtaq» jasyldar partııasy adamzat ıgiligi úshin jasalǵan ǵylymı je­tistikti halqymyzǵa tereńnen tartyp túsindirý jumystaryn bastadyq. Ke­r­ek bolsa elimizdiń árbir azamatyna qa­ra­pa­ıym tilde elimizge AES ne úshin qajet ekenin durys uǵyndyrǵymyz keledi. Sol úshin arnaıy alań ashyldy. Onda salanyń bi­likti mamandary men ǵalymdar kez kelgen suraqtaryńyzǵa tushymdy jaýap be­re­di» dedi.

Partııa jetekshisiniń sózine qaraǵanda, elimizde atom elektr stansasynyń salynýyna qarsy belgili bir toptar bar. Ol toptardyń artynda kimder turǵanyn baıtaqtyqtar jaqsy biledi. Sol qarsy toptardy da ashyq alańǵa shaqyryp, oı jarys, pikirtalas ótkizýge ázir eken­derin aıtty. Tipti AES-ke qarsy keıbir uıymdardy qarjylaı demep otyr­ǵan­dar­dyń bar ekenin de tilge tıek etti. Ásirese kómir óndirýshi kompanııalar úırengen taby­synan aırylyp qalmaýdy oılaıtynyn da meńzedi.

«ArselorMıttal Temirtaý» kompanııa­sy­nyń jumysyn toqtata alamyz ba? Joq, ol alyp ónerkásipti bir sátke de kidirte almaımyz. О́ıtkeni onyń elimiz úshin ekonomıkalyq-áleýmettik mańyzy bar. Al sol alyp óndiris oshaǵyn jel nemese kún energııasynan óndirilgen qýatpen jumys istete alamyz ba? Taǵy da joq. О́ıtkeni olar ol úshin tym áljýaz. Al úırengen kómir, ıaǵnı qatty otyn ekologııaǵa orasan zalal keltirip, azamattarymyzdy túrli onkologııalyq aýrýlarǵa shaldyqtyryp jatyr. Osy qarapaıym jaǵdaılardy eskersek, álem jasyl energııa kózi dep tanyǵan atom elektr stansasy bizge kerek-aq. Bul bizdiń partııanyń kózqarasy ári ustanymy deýlerińizge bolady» dedi ol.

Ǵylymı jetistikti qabyldaǵan jón

Halqymyzdyń osynaý ǵylymı je­tis­tikti qabyldap, ıgiligin kórýi úshin «Baı­taq» partııasy túsindirý jumystaryn keńeıte bermek. О́ıtkeni qaı jaǵynan alyp qaraǵanda da álemdegi jetekshi ýran ón­dirýshi elderdiń qatarynda turǵan Qa­zaq­stannyń bul salada utary kóp bolady.

«Kúndelikti paıdalanyp júrgen kompıýterler men smartfon, aıfondar da densaýlyqqa zııan ǵoı. Biraq ony zııan eken dep syryp qoıyp, qalam nemese terim mashınkasyn paıdalanyp júrgen joqpyz ǵoı. Aýqymdy demeseń AES-te sol sııaqty ýaqyt qajettiligi týdyryp otyrǵan óte kerek dúnıe», dedi sarapshy.

Onyń oıynsha partııanyń osy baǵyt­taǵy jumysyna qarsy bolatyndar bolady. Biraq olarǵa barynsha túsindirý jumys­taryn toqtaýsyz júrgizip, keleli keńespen jaqsy nátıjege qol jetkize­tin­derine senimdi. «О́ıtkeni ádilet te, shyndyq ta bizdiń jaqta» degen ol, taıaý bolashaqta úlken energetıkalyq daǵ­darys kele jatqanyn kóldeneń tartty. Mundaı pikirdi buǵan deıin «Qazatomónerkásiptiń» burynǵy basshysy Muhtar Jákishevtiń de aıtyp júrgeni kópshilik qaýymnyń esinde bolar. Ol osy istiń mamany retinde Qazaqstanǵa AES-tiń kerek ekenin jáne odan shoshyp qorqýǵa negiz joq ekenin únemi aıtyp otyrady.

«Qazir elimizge myńdaǵan elektromobılder kirgizilip jatyr. Búginde ózi­mizge áreń jetetin elektr qýatyn óndi­rip jatqanda, erteń elektromobılder mıllıondap sanalǵanda ne isteımiz, olar­dyń barlyǵyn elektr qýatymen qalaı qam­tamasyz etemiz?» degen saýal tastady partııa jetekshisi. Sóıtip, sóz kezegin Iаdro­lyq fızıka ınstıtýtynyń bas dırektory, professor Saıabek Sahıevke berdi.

Atomdy óndiriske paıdalaný – qajettilik

«Meniń ıadrolyq fızıka salasynda júrgenime 30 jyldan asty. Iаdrolyq fızıka 1938 jyly atalǵan ǵylymnyń bir salasy bolyp bólinip shyqty. Sodan beri bul ǵylym óte jaqsy damyp kele jatyr. Partııa jetekshisi aıtqandaı, kim elektr qýatyn tıimdi ári kóp óndiredi, sol el keleshekte jarqyn ómir súredi. Osy salanyń ǵalymy retinde, álemde ýrandy eń kóp óndiretin jáne eksporttaıtyn el bola turyp, áli kúnge AES salmaı kele jatqany Qazaqstannyń úlken qateligi ári olqylyǵy dep oılaımyn», dedi ǵalym.

Onyń pikirinshe atom elektr stansasy óndiretin energııa – eń jaqsy energııa. О́ıtkeni aýaǵa eshqandaı zııandy gaz shyǵarmaıdy. Ekologııalyq taza ónim. Qazir AES energııasy adamzattyń elektr qýatyn alatyn negizgi kózi bolyp tabylady. Oǵan qosa kelesi ǵasyrda adamdar kishigirim kún sekildi nemese shoǵyrlanǵan juldyzdar sııaqty oqshaý-oqshaý laborotorııalar ustap, sodan elektr qýatyn alyp paıdalanatyn bolady. Bul – qııal-ǵajaıyp ertegi emes, naqty ǵylymnyń jetistigi. Ol – keleshektiń isi.

Endi elimiz nege dál osy sý atom elektr stansasyn tańdap otyr? Atom energetıkasy jónindegi halyqaralyq agenttigi (MAGATE) úshin álemde 440 atom elektr stansasy bar. Salynyp jatqan taǵy 100 shaqtysy oǵan qosymsha. Buǵan qosa zertteý reaktorlary bar. Mine, osy zertteý reaktory men atom elektr stansasyna degen talap birdeı. Qazir 56 jyl boldy bizdiń Iаdrolyq fızıka bazasynda Sý-Sý reaktory áli jumys istep jatyr. Bul – kádimgi atom elektr stansasynyń prototıpi. Onyń birinshi kontry da, ekinshi kontry da sý. Ekinshi kontrdaǵy sý býǵa aınalyp elektr energııasyn óndirmeıdi. Eger qy­zy­ǵýshylyq bolsa, kez kelgenińizdi ıns­tıtýt bazasyna kirgizip, barlyq kú­mán­di suraqtaryńyzǵa ǵalymdar naqty jaýap berip, atom elektr stansasynyń adamǵa jáne qorshaǵan ortaǵa múlde der­lik qaýipti emes ekenine kózderińizdi jet­kizip beredi», dedi S.Sahıev.

Ǵalymnyń aıtýynsha, máseleniń baıy­byna baryp almaı, ushqary pikir aıtý – ádepsizdik. Sondaı-aq sol Iаdrolyq fızıka ınstıtýty men basqa da ǵylymı ortalardaǵy ǵalymdar da osy eldiń azamattary ári shynaıy patrıottary. Olar da elimizdiń ǵylymyn damytýǵa shama-sharqynsha eńbek etip, ter tógip keledi. Dál osy ıadrolyq fızıka salasynda da jetken jetistikteri az emes.

«Qarapaıym halyq atom elektr stan­­­­sasyn qaýipti dep oılaıdy ǵoı. Ol – qate pikir. Onyń san túrli salasy bar. So­nyń eki túrin ǵana aıtyp óte­ıin. Bireýi onko­logııalyq jaman aýrý­lar­dy emdeýge jáne dıagnostıkaǵa ar­nal­ǵan radıofarmdardy shyǵaratyn Qa­zaq­stan­daǵy osy jalǵyz Iаdrolyq fızıka ıns­­­tıtýty. Qazir elimizde bir jylda ǵana úsh túrli radıofarm shyǵardyq. Onyń ekeýi dıagnostıkaǵa, bireýi emdeý úshin paıdalanylady. Búginge deıin 66 myń Qazaqstan azamatyna sondaı dári-dármek shyǵaryp berdik. Kelesi jyly ony taǵy da ulǵaıta túsýge tyrysamyz.

Endi kúni keshe ǵana MAGATE-niń tenderin jeńip aldyq. Buıyrtsa, kórshi qyrǵyz eline arnap ta sondaı radıofarmdar shyǵaratyn bolamyz. Ekinshi ónimimiz – radıokózder. Mysaly, kez kelgen munaı qubyrlary bir-birine pisirilip jalǵanady. Sol pisirilgen metaldyń sapasyn qalaı tekseredi? Biz ınstıtýtta radıokózderin daıyndaımyz. Olar temirdiń durys pi­si­ril­megen jerleri bolsa, sony birden anyq­tap beredi. Bul osy salada bolýy yqtımal úlken apattardyń aldyn alady.

Mine, bul atom energııasyn beıbit maq­satta paıdalanatyn eki-aq mysal. Mun­daı tálimdik mysaldardy júzdep kel­ti­rýge bolady. Taǵy da aıtamyn, ıns­tıtýt bazasyna kelseńizder, bárin óz kóz­derińizben kórip, oıdaǵy kúdik-kúmán­de­rińizdiń bári seıiletinine kepildik beremin», dedi ınstıtýttyń bas dırektory.

«Jasyl» energııa mindettemesi

Sóz kezegin alǵan «Baıtaq» jasyldar partııasy, Jasyl saıasat departamenti dırektorynyń orynbasary Bekbergen Kereı de osy salada kóp jyldan beri eń­bek­­tenip júr eken. Dál qazir Qazaqstanǵa atom elektr stansasy asa qajet ekenine toqtalyp, ór­kenıetten kesh qalmaýymyz kerek ekenin aıtty. «Búgin halqymyz úshin óte mańyzdy máseleni talqylap otyrmyz. Eske sala keteıin, Qazaqstan 2013 jyly arnaıy Tujyrymdama qabyldaǵan. Bul tujyrymdama «Qazaqstannyń jasyl ekonomıkaǵa kóshýi» dep atalady. Men sol jyldardan beri qaraı birneshe jyl Energetıka mınıstrliginiń Jasyl ekonomıka departamentiniń basshysy boldym. Sondyqtan jasyl energetıka, jasyl ekonomıka, tabıǵatty, Jer-Anany saqtaý, qorǵaý máselelerin jaqsy bilemin dep aıta alamyn. Sondaı-aq Semeı ıadro­lyq synaq polıgonynyń bir pushpaǵy bolǵan Baıanaýylda týyp óskendikten radıasııanyń zııany men zardabyn óz jan dúnıemnen, boı-basymnan ótkerip, tolyq sezingen adamnyń biri. Jańaǵy tujyrymdamada kórsetilgen jáne elimiz óz mindettemesine alǵan jasyl ekonomıka damıdy ma, joq pa?

Bárińizge málim, Qazaqstanda birinshi ekologııalyq qaýipsizdik, odan keıin energetıkalyq qaýipsizdik máselesi ótkir tur. Al energetıkalyq qaýipsizdik mem­le­kettik qaýipsizdik máselesi ekenin Pre­zıdent te halyqqa Joldaýynda aıtyp ótti. Al endi halyqaralyq reıtıng boıynsha Qazaqstannyń ekologııalyq kórsetkishi 180 eldiń arasynda 93 orynda eken. Aýa sapasy boıynsha (aýanyń lastanýy) – 115-orynda. Ishki jalpy ónimniń energııa syıymdylyǵy boıynsha 144 eldiń ishinde 105 orynda ekenbiz. Bul ulttyq ekonomıkalyq energııanyń tıimdiligin baǵalaýdyń negizgi kórsetkishi bolyp esepteledi. О́kinishtisi, jyl sa­ıyn bul kórsetkish tómendep bara jatyr. О́ıtkeni biz energııaǵa táýeldimiz. Endi Jasyl ekonomıkany qalaı damytýǵa bolady. Mysaly, 2030 jylǵa deıin jalpy óndirilgen energııa úlesiniń jańǵyrmaly jáne balamaly energııa kózderiniń úlesi 15 paıyzdy quraýy kerek. Bul degenimiz, kómir salasyn birte-birte yǵystyra otyryp, jańǵyrmaly energııa kózderin, onyń ishinde balamaly energııa kózderin damytýǵa tıispiz.

Aıtylyp otyrǵan atom elektr stansasy sol balamaly energııa kózi bolyp sanalady. Sondyqtan bul salany da mindetti túrde damytyp otyrýǵa tıispiz. Osy máselelerdiń oń qadam alýy úshin biz ótken juma kúni Energetıka mınıstrimen kezdesý ótkizdik. Qazir atom elektr stansasyna paıdalanatyn óte damyǵan býyn +3 degen tehnologııa. Onyń qaýipsizdigi óte joǵary. Osy tehnologııany engizýge Qazaqstan qazir barynsha tyrysyp, áreket etip jatyr.­ Jańa partııa tóraǵasy aıtqandaı, eli­mizge atom elektr stansasyn salýǵa 6 birdeı elden usynys túsip tur. Rasynda olardyń árbiriniń jaqsy-jaman nemese oń-teris jaǵy bar. Sondyqtan sanaly túrde aqylmen oılap, ózimizge tıimdisin durys tańdap alýymyz shart.

Prezıdent bul másele referendým ar­qyly halyqtyń tańdaýymen júzege asatynyn aıtyp ótti. Endi halyq qalaýymen atom elektr stansasy salynady degen sheshim qabyldanatyn bolsa, odan qorqatyn eshteme joq. Sarapshymyz aıtyp otyrǵandaı ol aýany lastamaıdy. Biraq halyq arasynda túrli pikirtalas kóbeıip ketti. Solardyń keıbireýleri, atom elektr stansasyn sal­ǵannan góri jańǵyrmaly energııa kózderin (kún jáne jel energııasy) damytaıyq, deıdi. Qazirgi sala ǵalymdary men halyqaralyq sarapshylardyń dálel­derine qaraǵanda, sol jańǵyrmaly energııanyń adamǵa jáne qor­­shaǵan ortaǵa tıgizetin zııany atom elektr stansasynyń zııanynan birde-bir kem emes.

Ony bizdiń eldiń mamandary da jaq­sy bilip otyr. Jańǵyrmaly energııa kózderin adamzat balasy paıdalanyp jat­qanyna 30 jylǵa jýyq ýaqyt boldy. Osy ýaqyt aralyǵynda ol ózin barlyq qyrynan tolyq kórsetti. Máse­len, kún sáýlesinen energııa óndiretin panelderdiń radıasııasy atom elektr stan­sa­synyń radıasııasynan kem emes ekeni búgingi kúnde tolyq dálel­den­gen jáne olardy kádege jaratý máse­le­si jolǵa qoıylmaǵan. Sol sebepten AES búgingi tańda jasyl energııa bolyp esepteledi. Bizdiń maqsat osy jaqsy­lyq­ty, ıgilikti halyqqa durystap jetkizý bolyp otyr.

Men atom elektr stansasyn salǵan durys dep oılaımyn. Mysaly, AQSh-tyń iri qalalarynyń janynda ornalasqan stansalar bar. Máselen, Chıkagoǵa, Maıa­mı­ge jáne Nıý-Iorkke jaqyn or­na­lasqan. Qajetti energııasyn sodan alyp otyr. Biraq adamnyń densaýlyǵyna zııan­dy bolmasa, qorshaǵan ortaǵa zardaby baryn olar sezip otyrǵan joq. Sonymen qatar odan qaýip tónedi dep te oılamaıdy. Damyǵan elderdegi osyndaı ıgilikterdi anyq bilip, kórip júrmiz. Sondyqtan biz bul týraly kózqarasymyzdy únemi olar qalaı qabyldaıdy, dál sol qalpynda ǵana aıtyp, halyqqa durys aqparatty jetkizemiz», dedi B.Kereı.

Sý reaktorynan qaýip joq

Atom elektr stansasyn salýǵa nege «Rosatomǵa» basymdyq beriletini jó­nin­de jýrnalıster tarapynan suraq qo­ıyldy. Oǵan Saıabek Sahıev ja­ýap berdi. Onyń aıtýy­na qaraǵanda, «Rosatom» atom elektr stansalaryn salý sany boıynsha al­dyń­ǵy qatarda eken.

«Qazirgi geosaıası jaǵdaıǵa qaramaı, atom elektr stansalaryn salýda sany boıynsha «Rosatom» alda ekeni fakt. Men saıasatker emespin, áıtse de tenderge qatysýshylardyń qaısysy jeńetinin biz sheshe almaımyz. О́ıtkeni eshkimge sen ondaısyń, sen bylaısyń dep aıtýǵa haqymyz joq. Dese de tańdaý ózimizde bolady. «Rosatomnan» ózge Fransııa, Qytaı, Ońtústik Koreıa elderiniń kompanııalary da bar. Osy tórt kompanııa da sý reaktoryn usynyp otyr. Eskerteıin, Chernobyl men Fýkýsımada sý reaktory emes edi. 1957 jyly birinshi sý atom elektr stansasy salynǵanda 1+ tehnologııasy boldy. Qazir 3+ tehnologııasy. Sodan beri sý reaktorynan birde-bir qaterli, adam densaýlyǵyna zııandy ýly aýa shyǵarý (vybros) bolmaǵan», dep jaýap berdi ǵalym.

«Atom elektr stansasy elimizge  kerek pe, joq pa?» degen suraq áli uzaq talqylanady. Onyń bárin aldaǵy ýaqytta jan-jaqty qamtıtyn bolamyz. О́ıtkeni buǵan deıin AES qu­ry­lysyna tolyq qarsy bolyp kelgen bizdiń kózqarasymyz atalǵan konferensııada ózgerdi. Osy elde bala-shaǵa ósirip, nemere jetektegen soń AES-ke qatysty áli de kóńilimizde alań bar.