Úzdik ondyq

2011 jyldan beri jarııalanatyn jyl saıynǵy esep – jahanǵa yqpal ete bastaǵan tehnologııalardy anyqtap berdi. Aıtalyq, 2015 jylǵy esepte sı­pattalǵan «CRISPR-Cas9» naqty genetıkalyq-ınjenerleý qu­raly 5 jyldan keıin Nobel syılyǵyn ıelenip, qazirgi tańda ján­dikter men qurǵaqshylyqqa tózimdi daqyldardy ósirýge qol­da­nylyp keledi.

Álemniń 20 elinen 90 ǵalym atsalysqan bıylǵy zertteýde tehnologııalardyń yqtımal yqpaly 5 túrli kórsetkishpen suryptalyp, uzyn sany 10 jańa tehnologııa tizimi jasalǵan. Olar:

Jumsaq batareıalar (flexible batteries). Taǵýǵa jaramdy tehnologııalardy densaýlyq saqtaý jáne elektrondy toqyma salasyna engizýdi kózdeıdi. Bul qurylǵylardyń arqasynda ıilgish kompıýter ekrandarynan bastap «smart» kıim-keshekke deıin elektronıkanyń bolashaǵy barǵan saıyn ıkemdi bola túsedi. Generatıvti jasandy ıntellekt. Maqsaty – adamzat tir­shi­­liginiń shekarasyn keńeıtý. Bú­gingi tańda jasandy ıntellekt negizinen mátin jazý, kom­pıýterlik baǵdarlamalar jasaý, beıneler men dybys­tar­dy daıyndaý maqsatynda qoldanylyp kelse, bolashaqta bul tehnologııa dári-dármekterdi jasaý, arhıtektýra men ınjenerııa salasynda da paıdalanylmaq. Ekologııalyq ornyqty avıasııalyq janarmaı (sus­tainable aviation fuel, SAF). Ol avıa­sııa salasyn nóldik kómir­qysh­qyl qaldyqtar baǵytynda da­myt­paq. Qazirgi kezde ornyqty avıa­sııalyq janarmaı áýe ke­meleri janarmaılarynyń álem­dik suranysynyń 1 paıyzyn ǵana quraıdy. Degenmen bul kórsetkish 2040 jylǵa qaraı 10-15%-ǵa jetip, 2050 jylǵa de­ıin­gi avıasııa salasyn nóldik qal­dyqtar jolyna ákelýge tıis. Bakterıofag. Onyń kóz­degeni (designer pha­ges) – adamzat, janýarlar men ósim­dikterdiń saýlyǵyn ny­ǵaıtý maqsatynda vırýs­tardy ınjenerleý. «Locus Biosciences» ınjenerlengen fag­­­tardy antıbıotıkqa tózimdi bak­terııalarǵa qarsy kúresý maq­satynda paıdalansa, «Eligo Biosciences» osy ádispen belgi­li bir bakterııalardyń pato­gen­diligin tómendetip ke­ledi. Jan saýlyǵyn nyǵaı­ta­tyn ortaq vırtýaldy keńis­tik­ter (shared virtual space). Vır­týal­dy ortaq keńistikter ekran al­dyndaǵy ýaqytta adamnyń ty­nyǵyp, qalpyna kelýine sep­tigin tıgizedi. Tutynýǵa jaramdy ósim­­dik­ter sensory (wearable plant sensors). Ol álemdi azyq-túlikpen qamta­masyz etý úshin aýylshar­ýa­shylyq derekter jıyn­ty­ǵyn qalyptastyrady. Keńistik omıkter (spatial omics). Keńistik omıkterdiń arqa­syn­da molekýla deńgeıindegi «jasýsha atlasy» salasyndaǵy zert­teýlerdiń jańa tolqyny paı­da bolyp jatyr. Qazirgi tań­da mundaı tehnologııany ke­ńeı­tý óte ózekti. Jumsaq neıroelektronıka (Flexible neural electronics). Júıke júıesine áser etý úshin jetik ınjenerlengen syzbany paıdalaný. Keıingi kezderi Mı-kompıýter ınterfeısy (MKI) (brain-machine interfaces (BMIs) qurylǵylardy oı arqyly ba­qylaýdyń qaýqary men áleýeti týraly qyzý pikirtalas júrip jatyr. Ornyqty esep (sustainable computing). Nóldik energııa tutynýshy derekter ortalyǵyn qurý men engizý. Jer sharynyń ekologııalyq daǵdarysy kezinde derekti qoldaný da qaýip tóndirýi múmkin. JI arqyly basqary­la­tyn densaýlyq saqtaý salasy. Densaýlyq saqtaý júıe­si­niń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyt­tal­ǵan jańa tehnologııalar. Den­saý­lyq saqtaý júıesiniń osal tustary COVID-19 pandemııasy kezinde anyq kórindi. Ony sheshý úshin Úkimet pen ǵalymdar toby JI men mashınalyq oqytýdy (machine learning) medısına salasyna engize bastady.

Dú­nıe­júzilik ekonomıkalyq forým aıasynda sarapshylar jasa­ǵan jańa tehnologııalar týra­ly álemdik esep memleketter men ǵalymdar úshin ekonomı­ka­ny ártaraptandyrýda, tehno­lo­gııa­lyq damýǵa qatysty ma­ńyz­dy sheshimder qabyldaýda kómek­shi qural bola alady.

 

Aınur ABAI,

Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy