Ekonomıka tiregi – reforma

«Eski reseptter» endi jumys istemeıdi...

Sol sebepti álemdik ekonomıka na­ryqtyń ındıkatoryna aınalatyn qoz­ǵaý­shy kúshke «ekonomıkanyń dosy» dep baǵa berip, ony óz elderiniń múm­kindikterine qaraı beıimdeı bastady. Ázirge yqylas kreatıvti ekonomıka- ınnovasııa men aqparattyq tehno­lo­gııa­ǵa aýyp tur. Álemdik trend alda­ǵy besjyldyqtarda ekonomıkalyq ósimge jol ashatyn, basqasha aıtqanda, ekono­mı­kanyń negizgi «dosyna» aınalatyn trend-baǵyttar osy bolýy múmkin eke­nin aıtady.

Ekonomıkadaǵy ınnovasııa uǵymyn 1911 jyly AQSh ekonomısi Djozef Shýmpeter aınalymǵa engizipti. Ol óziniń «Ekonomıkalyq damý teorııasy» kitabynda ósý men ekonomıkalyq damý arasyndaǵy aıyrmashylyqtardy engizdi, ártúrli tıptegi ınnovasııalardyń mánin anyqtap, jiktep shyqty. Shýmpeter ósý men damý arasyndaǵy aıyrmashylyqty bylaı túsindirdi: «Temirjol bolmasa mıllıon vagonyńyzdyń ózi tek temir-tersek qana». IT-tehnologııalar jańa ekonomıkalyq qurylymnyń ózegi bolyp qana qoımaı, básekege qabiletti derbes salaǵa aınalýǵa tıis. Bizdiń al­dy­myzda strategııalyq mańyzdy min­­det tur – Qazaqstandy IT-elge aınal­dyrý. Buǵan qazirdiń ózinde negiz bar. Qazaqstan elektrondyq úkimet pen fınteh damý ındeksi boıynsha álemdik kóshbasshylardyń qatarynda. Otandyq IT salasynyń kólemi 2022 jyly 5 ese ósti, al bıylǵy jyldyń sońyna qaraı ol 500 mıllıon dollarǵa jetýi múmkin. Úkimettiń maqsaty – 2026 jylǵa qaraı IT qyzmetteriniń eksportyn 1 mıllıard dollarǵa deıin jetkizý.

Buǵan iri sheteldik IT-kompanııalarmen birlesken kásiporyndar ashý septigin tıgizedi. Jasandy ıntellektti damytý salasynda jetekshi halyqaralyq kompanııalarmen yntymaqtastyq ornatyp, mamandardy daıarlaýǵa kóńil bólý qajet. Kem degende 3 bedeldi ýnıversıtet osy salada oqytý jáne zertteý jumystaryn júrgizýi kerek. Bizdiń elimiz jahandyq oıynshylarǵa esepteý qýatyn satatyn platforma bola alady. Sondyqtan iri data ortalyqtarynyń qurylysyna ınvestısııa tartý úshin barynsha tartymdy jaǵdaılar jasaý qajet.

Sarapshy Toǵjan Qojalynyń aıýyn­sha, bizdiń eldegi adam kapıtalynyń múm­kin­digi ekonomıkany «ókpeletip» alatyn deńgeıde emes. Qazaqstannan shyqqan IT mamandary, solardyń ónimderi álemniń barlyq elinde suranysqa ıe. Bank salasynyń aqparattyq tehnologııamen ıntegrasııalanýy boıynsha – Ortalyq Azııada kósh basyndamyz. «Biraq olardy synaqtan ótkerý, aınalymǵa engizetin ortanyń múmkindigi shekteýli. Sondyqtan balalarymyz qyr asyp ketip jatyr. Memleket basshysy Qasym-JomartToqaev aqpa­ratty tehnologııa ónimderiniń eksporty kólemin arttyrý týraly tapsyrma berdi. Eger osy mindetti oryndasaq, elde IT baza qalyptastyrýǵa múmkindik beredi», deıdi T. Qojaly.

Osy rette T. Qojaly bizdiń jaǵ­daıy­myzda ekonomıkanyń «dosyn» anyqtamas buryn ony halyqtan alystatyp turǵan faktorlardyń basyn ashyp alý qajettigin aıtady. Qoldanystaǵy júıe negizinen «bári dostar úshin, qal­ǵany zań boıynsha» qaǵıdasyna yńǵaı­las­tyrylyp tek iri qurylymdarǵa qyz­met kórsetýge baǵyttalǵany osyǵan de­ıin de ashyq aıtyldy. Is júzinde bul júıe eko­nomıkadaǵy olıgopolııany odan ári kúsheıtti, básekelestikti tun­shyq­tyrdy.

 

Kvazı sektor – memleket ishindegi «memleket» pe?

«Osy júıeniń keri zardaby damýǵa kedergi. Qazir respýblıkadaǵy eń tómengi jala­qy 70 myń teńgeni quraıdy. Prezı­dent kelesi jyldyń qańtarynan onyń mólsherin 85 myń teńgege deıin kóterýdi tapsyrdy. Memleket basshysyna «85 myń teńgege ómir súrýge bolady» degen máli­metti daıyndaǵan tulǵalardyń basynda ne baryn bilmeımin. Biraq kúni keshe ǵana Májilis depýtaty Rınat Zaıytov «85 myń teńge ómir súrýge jetedi» de­gen Eńbek jáne halyqty áleý­met­tik qorǵaý vıse-mınıstrin ornyna qoıdy. Bul jerde halyqtyń nazary Qazaqstandaǵy eń joǵarǵy jalaqy men eń tómengi jalaqynyń arasyndaǵy aıyr­mashylyqqa aýyp ketip tur. Keı­bir kompanııa basshylarynyń aılyq jala­qyǵa degen tábetin tejeı almaıtyn dár­mensizdigimizge nazar aýdaryp otyr. Qa­zir halyq pen bılikti bir-birinen alys­tatyp otyrǵan faktordyń biregeıi – osy. 500-700 mln teńge bonýs alatyndar or­tamyzda júrgende áleýmettik teń­dik nemese básekelestik jaıly aıtý, tipten kúl­­kili. Kvazı sektordaǵy qyzmet­­ker­ler sanyn qysqartý nemese ult­tyq kom­pa­­nııalardyń ishki-syrtqy shy­ǵynyn únem­deý arqyly da bıýdjettiń shy­ǵys bóligin qys­qartýǵa bolady», deıdi sarapshy.

Memleket basshysy Joldaýynda aıtylǵan maqsattardyń tereńdigi men aýqym­dylyǵy bir emes, birneshe besjyl­dyq­tyń «shekpenine» syımaıtynyn baıqap qaldyq.

Ekonomıkalyq damý paradıgmasy básekelestik, sodan keıin ózge elderden erekshelendirip turatyn artyq­shy­lyq­ta­rymyzdy tıimdi paıdalaný bolyp qala beredi. Alda talaı qıyndyqtar kútip turǵanyn bul jolǵy Joldaý jasyryp qoıǵan joq, bárin ashyp aıtty. Biraq Joldaýda ashyq aıtylǵan jaılardyń qaltarysynda jasyrynyp qalǵan shyn­dyqtardy el kórip-bilip otyr. Eldiń adamı kapıtalynyń áleýetine, resýrs­tyq bazasyna biraz jurt qyzyǵyp qaraı­tynyn alys-jaqyn shetelderge jasaǵan saparlarymyz kezinde talaı ret baıqap qalǵan edik.

Joldaýda taý-ken ónerkásibi aldaǵy ýaqytta da ulttyq ekonomıkanyń senimdi ósý kózi bolýy kerektigi ashyq aıtyldy, tabıǵı baılyqqa baı eldiń geologııalyq kartasyna kópten ózgerister enbegenin Memleket basshysy ashyp aıtty. Bul synnan keıin qoǵamdyq sanada taý-ken salasyn basqarý júıesin jańǵyrtý qajet degen paıym shegelenip qaldy. Sebebi qazir Májilis depýtaty, zańger Baqytjan Bazarbek «Qazaqmys» korporasııasy, «ArselorMıttal Temirtaý», «Teńizshevroıl», «Qarashyǵanaq» sııaqty iri kompanııalardyń jer qoınaýy paıdalaný boıynsha kelisimsharttaryn tekserýimiz kerek dep aıtyp júr. Sebebi mundaı derekterdiń jabyq bolýy el ishinde ártúrli baǵyttaǵy pikirlerdiń tarap ketýine sebepshi.

Májilis depýtaty Abzal Quspannyń aıtýynsha, 30 jyl boıy osyndaı iri, alpaýyt kompanııalar aınalasynda repýtasııasy kúmán týdyratyn ártúrli deńgeıdegi qazaqstandyq jáne sheteldik fırmalar qaptap ketken. «Keıbir derekter boıynsha ondaı fırmalardyń sany myńdap sanalady. Olardyń mindetine qyzmet kórsetý, jumys jasaý emes, TShO sııaqty alpaýyt kompanııalardan iri tapsyrystar alyp, onyń az bóli­gin qazaq­standyq kompanııalarǵa bólip, qalǵan iri bóligin shetelge zańsyz shy­ǵarý kiredi», deıdi Abzal Quspan.

Aty atalyp jatqan bul sheteldik kompanııalarǵa Qazaqstandaǵy jer qoı­­naýyn ıgerý quqyǵy tuńǵysh Pre­zı­denttiń tusynda berilgen. Kelisim­shartta naqty ne jazylǵany kópshilikke jumbaq. Olardyń tabysynyń mıllıardtarmen esepteletinin salyq tólem­de­rinen de baıqaýǵa bolady. Qazaqstan Salyq kodeksiniń 130-babynyń 3-tar­maǵyna sáıkes monıtorıngke jatatyn iri salyq tóleýshilerdiń tizbesi belgilenedi.

Sońǵy málimetter boıynsha bul tizimge 354 uıym engen. Iri kólemde salyq tóleıtin 10 kompanııanyń tizimine kiretinder:

«Teńizshevroıl» – salyq tólemi 4,6 trln teńge; «Qarashyǵanaq Petroleým Opereı­tıng B.V.» – 1,4 trln teńge; «Mańǵystaýmunaıgaz» AQ – 434,9 mıllıard teńge; «О́zenmunaıgaz» – 269,7 mıllıard teńge; «Nort Kaspıan Opereıtıng Kompanı N. V.» – 239,1 mıllıard teńge; «Qarajanbasmunaı» – 205,9 mıllıard teńge; «SNPS-Aqtóbemunaıgaz» AQ – 190,2 mıllıard teńge; «Azııa gaz qubyry» – 166,5 mıllıard teńge; «Philip Morris Kazakhstan» – 161,8 mıllıard teńge; «Embimunaıgaz» – 159,3 mıllıard teńge.

 

Jer-anany saýyqtyrý kerek

Prezıdent Úkimettiń aldyna qoı­ǵan mindetteriniń biri – 2026 jylǵa qaraı geologııalyq-geografııalyq barlaý alańyn qazirgi 1,5 mıllıonnan ke­min­de 2,2 mıllıon sharshy shaqyrymǵa deıin keńeıtý. Eldiń taǵy bir baılyǵy – onyń keń-baıtaq aýylsharýashylyq jerleri. Strategııalyq maqsat – Eýrazııa qurlyǵynyń jetekshi aýyl sharýa­shy­lyǵy ortalyqtarynyń birine aınalý. Ekonomıst Qýanysh Aıta­hanovtyń aıtýynsha, bizge birin­shi kezekte Jer-anany saýyqtyrý baǵdarlamasyn qabyldaý kerek. 1991 jylmen salystyrǵanda sýarmaly jer kólemi 298 myń gektarǵa azaıǵan. 575 myń gektar sýarmaly jer aýyl sharýashylyǵy aınalymynan shyǵyp qalǵan. Al paıdalanylyp jatqan sýarmaly jerlerdiń sý men kárizdik jelileri ýaqtyly tazalanbaı uıyq basyp, jerdiń sorlanýyna, tuzdanýyna jáne ónimdiliginiń tómendeýine ákep soǵýda. «Sýarmaly jerlerdiń aýyspaly egis júıesinde jemshóp daqyldarynyń kólemi ǵylymı negizdelgen 32 paıyzdyń ornyna 11-aq paıyzdy quraıdy. Sondyqtan da sýarmaly jerlerde asa baǵaly joǵary belokti jemshóp daqyldarynyń kólemin 2-2,5 esege ulǵaıtý kerek. Bul tek paıdalanylmaı jatqan jerlerdi aınalymǵa engizý arqyly ǵana iske asýy múmkin. Ol úshin sýarmaly jerlerdiń meloratıvtik jaǵdaıyn jaqsartýǵa tıisti kólemde sýbsıdııalar men nesıeler berilýi shart», deıdi Q. Aıtahanov.

Memleket basshysy salyq saıasatyn qaıta qaraýdy paıdalana otyryp, agro­ónerkásip keshenindegi ónimdi qaıta óńdeý úlesin úsh jyl ishinde 70 paıyzǵa jetkizý mindetin qoıdy, bul óńdeýdi yntalandyrýǵa tıis.

Álemdik Soltústik pen Ońtústikti, Shyǵys pen Batysty baılanystyratyn saýda joldarynyń torabyna aınalatyn aýmaqtyq keńistikterdi de resýrs dep sanaýǵa bolady. Prezıdent kólik-logıstıka salasy eldiń ekonomıkalyq damýynyń draıverleriniń birine aınalýǵa tıis ekenin atap ótti. Qazaqstan Reseımen jáne Qytaımen yntymaqtastyqty jal­ǵas­tyrady, sondaı-aq Transkaspıı baǵytyn nyǵaıtady. Prezıdent Parsy shyǵanaǵy porttaryna jol ashatyn «Soltústik-Ońtústik» halyqaralyq dá­lizin mańyzdy dep atady, onda osy ba­ǵyt­tyń temirjol bóliginiń ótkizý qabi­leti eki ese artady.

Prezıdent elimizdiń Eýrazııadaǵy negizgi tranzıttik hab retindegi ustany­myn nyǵaıtýǵa jáne ýaqyt óte kele tolyq­qandy kólik-logıstıkalyq derja­va­ǵa aınalýǵa shaqyrdy.

Zamanaýı tehnologııalardyń joqty­ǵy tıimdi ekonomıkalyq saıasatqa degen umtylysty joqqa shyǵarady jáne jaı ǵana eldi shıkizatqa negizdelgen ekonomıka pozısııasynda qaldyryp, tehnologııalyq jaǵynan táýeldi etedi. Sondyqtan resýrstyq bazany keńeıtý mindetteri olardy tehnologııalyq óń­deý­diń ósýimen baılanysty.

О́tken aptada Qazaqstan Prezıdenti óz Joldaýynda eki otandyq qor bır­ja­synyń «birin-biri qaıtalaı­ty­nyna, keıde tipti bir-birimen báseke­le­setinine» nazar aýdardy.

Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń basshysy Mádına Ábilqasymova jýrnalısterge bırjalardy biriktirý máselesi «pysyqtalatynyn» aıtty.

Sondyqtan sońǵy bastama týraly aıtý áli erterek. Munda biz kúshine enetin jáne elimizdiń qor naryǵyna áser etetin zańnamalyq ózgeristerge taldaý jasaıtyn bolamyz. Inklıýzıvti ósý jaǵdaıyndaǵy eńbek ónimdiligi Inklıýzıvti turaqty ekonomıkalyq ósý tujyrymdamasy 2008-2009 jyldardaǵy daǵdarys kezinde dúnıege keldi, sodan beri saıasatkerler men zertteýshiler ony áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń erekshelikterine baılanysty sandyq jáne naqtylaýǵa umtylýda.

Eske salaıyq, ınklıýzıvti ósý – bul el halqynyń barlyq toptary úshin ómir súrý sapasyn jaqsartý jáne múmkindikter teńdigin qamtamasyz etý úshin qolaıly jaǵdaılar jasaýmen qatar júretin ekonomıkalyq ósý. Agroónerkásip keshe­nine agroǵylymdy damytý jáne ony aýyl sharýashylyǵynda is júzinde qoldaný qajet. Osynyń negizinde Ulttyq aýyl sharýashylyǵy ǵylymı-bilim berý ortalyǵy tik biriktirilgen agrotehnıkalyq habqa aınalady. Sý saıa­saty ozyq tehnologııalardy qoldanýda óz ornyn alady. Sýdy únemdeıtin tehnologııalardy engizý úderisi tezirek júrýi kerek, dedi Prezıdent. Sýdyń negizgi tutynýshysy bolyp tabylatyn aýyl sharýashylyǵyndaǵy shyǵyn keıbir aýdan­darda 40 paıyzǵa jetedi. Jaǵ­daıdy túzetý úshin eń aldymen ozyq únemdeý tehnologııalaryn jylyna 150 myń gek­tarǵa deıin engizýdi jedeldetý josparlanýda.

Joldaýda eńbek resýrsy halyqtyń bilim­dilik qabiletin arttyrý jáne eko­­no­mıkanyń túrli salalaryndaǵy qyz­­met­kerlerdiń biliktiligin arttyrý turǵysynda kóbirek aıtyldy. Degen­men, halyq tarapynan eńbek ónimdi­ligin art­tyrýǵa shyǵarmashylyq kózqaras bar. Prezıdent daryndy jáne shyǵar­ma­shyl azamattardyń áleýetin iske asy­rý taqyrybyna jeke toqtaldy, olar úshin naqty sektormen tyǵyz úılestire otyryp, óńirlik joǵary oqý oryndarynyń bazasynda barlyq oblys ortalyǵynda birtutas ınnovasııalyq ekojúıeni qurý qajet. Shyǵarmashylyq ındýstrııa BAQ, kıno, mýzyka, dızaın, bilim berý, aqparattyq tehnologııalardy qamtıdy jáne ekonomıkalyq ósýdiń taǵy bir núktesi bola alady.

Prezıdenttiń aıtýynsha, kreatıvti ekonomıka daryndy shyǵarmashylyq adamdardy tartatyn iri qalalardy da­my­týdyń qozǵaýshy kúshine aınalýda. Qazaqstanda bul sala áli damymaǵan. Shyǵarmashylyq ındýstrııanyń IJО́-ge qosqan úlesi 1%-ǵa jetpeıdi, al onyń jumyspen qamtý qurylymyndaǵy úlesi óte az. Qazir shyǵarmashylyq ın­dýs­trııanyń ortalyqtary úsh iri qalada – Astana, Almaty, Shymkentte shoǵyr­lan­ǵan. Daryndardy tartý ortalyqtary – Shyǵarmashylyq ındýstrııa ortalyq­tary ár oblys ortalyǵynda bolýy kerek. Olar qatysýshylarǵa óz ónim­de­rin kommersııalandyrý týraly suraqtar boıynsha kómektesýi kerek. Sonymen qatar Prezıdent kásipkerlikti qoldaý baǵ­darlamalaryna uqsas «kreatıv­ti­lerdi» qoldaý boıynsha arnaıy sharalar keshenin ázirleýdi usyndy. Osy rette kóp kóńilinde qordalanyp qalǵan saýaldar jetkilikti. Olar – memleket qarjylandyratyn ortalyqtar shyǵar­ma­shylyq tulǵalardyń memlekettik qol­daýǵa júginý qabiletin baǵalaıtyn «kórkemdik keńesterden» qandaı aıyr­ma­shylyqtary bar? Bolashaq juldyzdyń jarqyraýynyń damýyn baǵalaý jáne boljaý krıterııleri bolýy múmkin be?»...

Birinshi kezektegi ekonomıkalyq min­detterge toqtalǵan Prezıdent ekono­mı­kaǵa aqsha kerek ekenin aıtty. Biraq bankter ekonomıkany qajetti kólemde nesıelemeıdi, bul baǵytta ulttyq qorlar belsendirilmeıdi, qor bırjalary ınves­torlardan kapıtaldy naqty sektorǵa aýdarmaıdy. Prezıdent sheneýnikterge Ulttyq bank tóraǵasyn aýystyra otyryp, ekonomıkany nesıelendirýdi jaq­sar­tý máselesin jan-jaqty oılastyrýdy tapsyrdy. Bank ıeleriniń qarjylyq ınstıtýttary nesıelik ótinimderdi jıi maquldaıtyn qıyn kezeńge tap bolady. Aqsha tartýdyń taǵy bir dáleldengen joly – tikeleı ınvestısııa. 2022 jyly rekordtyq 28 mıllıard dollar tikeleı sheteldik ınvestısııa tartyldy. Eksport ta kóńil kónshitpedi – 84 mıllıard dollar. Investorlardy tartý úshin salalarda barabar tarıftik jáne retteýshi saıasat qurylady, memlekettiń ekonomıkaǵa qatysý deńgeıi tómendeıdi, jekeshelendirýdiń kelesi tolqyny jos­parlanýda. Sheneýnikterdiń Prezıdent tapsyrmalaryn qalaı júzege asyrýǵa kiriskeni osy jyldyń sońyndaǵy esepterde aıqyndalyp, nátıjesi 2026 jyl­­dyń sońyna qaraı belgili bolmaq. So­ny­men ázirge bizdiń ekonomıkanyń dosy – ınnovasııa nemese aqparattyq tehnologııa emes, ekonomıkadaǵy olıgo­polııanyń qysymyn álsiretýge múm­kindik beretin reforma. Úkimettiń «taba­nynyń» búri qanshalyqty myqty ekenin sonyń barysyna, nátıjesine qarap baǵalaıtyn bolamyz...

 

ALMATY