«Dýdaraıdy» orys qyzynan qyzǵanǵannan ne tabamyz?» degen mán-maǵynasy talasty maqalany oqyp, qaıran qalyp otyrmyn.
Taqyryptyń osylaısha qoıylýynyń ózi bir qyzyq dersiń! Iá, taǵylymdy tarıhy bar, ózimiz kóp oqyǵan «Jas alash» gazetinde osy jyly 18 shildede basylypty.
Áýeli rýhanııat janashyry qorǵaljyndyq óner bilgiri Tileýbergen Malǵajdarovty tyńdap kórelik.
«Maqtanyshy elimniń –
Dosmaǵambet, Úlebaı.
Týma daryn babalar,
Ásem án men jyrǵa baı».
Mádenıet taqyrybynda jıi jazatyn egemendik jornalshy Nazerke Jumabaı: «Dýdaraıdy týdyrǵan qazaq», dep durysyn aıtyp otyr.
«Dýdaraıdy» týdyrǵan – Qorǵaljynnyń Úlebaı aqyny. Biz osylaısha aıtýǵa tıispiz.
Erterekte «Jalyn» jýrnalynda ataqty kompozıtor Evgenıı Brýsılovskııdiń «Dúıim dúldúlder» degen eńbegi jaryq kórdi. Áıgili tulǵa osynda «Dýdaraı» ániniń týý tarıhyna kásibı maman retinde taldaý jasaǵan. Birinshiden, áıel adamnyń jazýy múmkin emestigin aıtqan. Ulty bólek adam mundaı ándi ómirge ákelýi qısynsyz ekenin aıryqsha atap ótken. Dıapazony shalqaq, keń tynysty án Arqa kompozıtorlarynyń shyǵarmashylyǵyna tán qubylys ekenin kórsetken.
Endi dálel-derekterdi alǵa tarta sóıleıik.
Qolymda Qorǵaljynnan otaý alyp, 1977 jyly bólek shańyraq qurǵan Teńiz aýdandyq «Teńiz tynysy» gazetinde 1992 jyly maýsymda shyqqan aqyn Nurǵoja Orazovtyń «Dýdaraı» áni kimdiki?» degen maqalasy bar.
Maqalaǵa kezek berelik.
«Radıodan «Dýdaraı» áni asqaqtata shyrqalyp tur. Úıdiń ishinde tyńdap otyrǵandardyń ortasynda eńgezerdeı qarııa kózinen jasy sorǵalap, saqalyna sińip jatsa da, eleń qylmaı qalshıyp qatyp qalypty. Ánniń sońǵy tynysy qaıyra kóterilip tynǵan kezde tulǵaly qarııa qalyń qabaǵyn bir serpip «Ýh!» dep baryp, nazaryn radıodan taıdyrdy da:
– Shirkin-aı! Osy án meniki degenge kim ılanar?! – dedi. «О́zimde de bar. Qurdas-zamandas esepti Dúısen marqumdy óleń-ánmen ájýa etemin dep ne atamnyń quny bar edi deseńshi», dep az tyndy da, «Án el ishine alǵash taraǵanda ózimdiki ekenin bilgendikten, ol kimniń atynan aıtylǵanyna basynda mán bermedim».
Maqala avtory marqum aqyn Nurǵoja Orazov Márııamnan eki jas úlken aǵasy Alekseı Egorovıch Rekınmen Qorǵaljynnyń Aryqty aýylynda jıi kezdesip júrgen. Ol bir shejire adam edi. Qorǵaljyn tórindegi bar qazaqty rý-rýymen qaz-qalpyna qoıyp beretin.
Maqalany sóıletken abzal bolar.
«Qazaq jigitine birinshi turmysqa shyqqan Márııam emes, onyń týǵan anasy Shárıpa (Tatıana). Eger orys-qazaq arasyndaǵy nekelesýdi ulttar dostyǵynyń muryndyǵy retinde dáripter bolsaq, sol Shárıpa atanyp ketken Tatıanany dáripteýimiz kerek. Al Dúısen men Márııamnyń attary asqaqtap barsha qazaqqa áıgilenýi – Úlebaı aqynnyń «Dýdaraı» ániniń arqasy».
Ánniń mátininiń alǵashqy nusqasy burmalanyp aıtylyp júrgenin de shejireshi qart Alekseı Egorovıch qatty renishpen aıtyp ótken.
«Dýdaraıym týdym,
Dúısen úshin týdym.
Shirkin-aı, Dúısen úshin týdym».
«Dúısenniń ornyna qaıdaǵy bir «Dýdar» degendi alyp júrsińder. Sodan baryp «Jigittiń dýdyraǵan shashy bolǵan eken» degen jalǵandyqqa barasyńdar. Ánniń qaıyrmasyndaǵy «Dýdaraıym týdym» degen» «Dúısen úshin týdym» degendi uıqastyrý úshin alynǵan emes pe?», dep bir qoıatyn.
Aqyn Nurekeń bir kezdeskende kompozıtor, mýzyka zertteýshisi Ilııa Jaqanov Úlebaıdyń «Dýdaraıdan» basqa da kóp áni bar ekenin aıtypty.
Qorǵaljyn týmasy bolǵandyqtan, «Segizde sertti jerge jetkizbeseń, kóresiń kóreshekti aı-daı Saıtatory-aı» degen joldary bizdiń de este qalyp edi. Bala kezden qulaqqa sińisti bolyp qalǵan ánder ǵoı.
Bir aıtarym, «Dýdaraı» ánin keıbir oryndaýshylar durys aıta almaı júr. Jeldire aıtady. Ánniń tabıǵaty bul oryndaýmen qabyspaıdy.
Ana bir jyly teledıdardan, vıdeodan Qytaıdaǵy bir baýyrymyzdyń kelisti shyrqaǵanyn kórdik.
Erterekte Qorǵaljynnyń jón biletin, kópti kórgen «kókiregi ashyq, kóńili oıaý» dana qarttarynyń aýzynan Márııam sheshemizdiń akademık Ahmet Jubanovqa kózine jas ala otyryp aıtqan áńgimesin talaı estigenbiz. О́ziniń án shyǵarmaq túgili, ándi sala almaıtyny týraly kádimgi adamı áńgimesi...
Soqyr saıasat qazaq mýzykasy marǵasqalarynyń biri Ahmet Jubanovqa óz degenin oryndatty. Kerek bolsa kezinde osy taqyrypqa poema (Qalıjan Bekqojın), opera da (E.Brýsılovskıı) jazyldy.
Al «Dýdaraıdy orys qyzynan qyzǵanǵannan ne tabamyz?» degen Naqypbek Sadýaqastegine qoıarymyz: «Baýyrym, siz Qorǵaljynnyń qaı aqsaqalymen jolyǵyp edińiz? Nemese mýzyka tabıǵatyn biletin maman ba edińiz?» degen suraq.
Seksendi alqymdap otyrǵan biz, kózi tiri Úlebaı urpaǵy shyndyqqa janymyz shyrqyramasa, kózimiz jumylǵannan keıin kim ne aıtatynyn Jaratqanǵa tapsyrdyq. Dál qazir ult qundylyǵyn, tarıhı aqıqatty «sovettik dostyqqa» qııa salatyn zaman emes. Ádilettiktiń de máni osyda bolsa kerek.
Tileýbek Ysqaqov,
Halyqqa bilim berý isiniń ozyq qyzmetkeri
Aqmola oblysy,
Qorǵaljyn aýdany