Jer jaıyna alańdaý

Elimizde júrgizilip jatqan reformalardyń túpki maqsaty – halyqtyń ál-aýqatyn arttyryp, turmys sapasyn jaqsartý ekenin Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ár jyldary Joldaýda aıtýyn­daı-aq aıtyp  keledi. Aýyl sharýa­shy­lyǵy salasyn kóterýdiń bir te­tigi – jerdiń (topyraqtyń) qunar­­lylyǵyn arttyryp, óńir­ler­de tıimdi paıdalanýdy durys uıym­das­tyrý. Tájirıbeli maman re­tin­­de atalǵan máselege qatysty keı­­bir oılarymdy ortaǵa salǵym kelip otyr.

Jerdiń qunarlylyǵyn saq­tap, tıimdi paıdalaný úshin birin­shiden ulttyq namysty oıatý kerek. Jerimiz úlken bolǵan soń, ony tıisinshe qadirlep, kóp jaǵdaıda retti ári ónimdi paı­dalanyp júrgen joqpyz. Erte­­rekte Grýzııaǵa issapar­men bolǵanymyzda taý bókterin­degi úı irgesinen aıadaı jerge egilgen 3-4 júzim aǵashynyń túbir­lerin kórip qaıran qalǵanymyz bar. San jyldar kútip-baptap, atadan-balaǵa mura retinde qal­dyrylyp keledi eken. Bizde de jerge, Jer-Anaǵa osyndaı kózqaras is júzinde qalyptasýy kerek, sonda ǵana jerge degen qatynas ózgeredi.

Elimizde jer resýrsy úlken (272,5 mln ga), onyń ishinde aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerler 100 mıllıon gektardan asady. Jer kólemi jaǵynan dúnıe júzindegi on iri eldiń qataryna kiremiz. Alaıda az ǵana halqymyzdy sol jerden alynǵan ónimge kelgende, azyq-túlik taýarlarymen tolyq jáne arzan baǵamen qamtamasyz ete almaı otyrǵanymyz qynjyltady. Jerdi paıdalanýǵa kelgende shorqaqpyz. Árıne, barlyq jerde ondaı emes, ońtústik óńirlerde jerge degen yqylas ózgeshe.

Táýelsizdik alǵannan beri aýyl sha­rýashylyǵy jáne jer qatynastary salasynda kóptegen ózgeris boldy. Árbir mınıstr óz reformasymen keldi deýge bolady. Biraq nátıjeleri aıtarlyqtaı emes, oǵan sala basshylarynyń jıi aýysýynyń da áser etkenin jasyrmaý kerek. Jalpy alǵanda, aýyl sharýashylyǵy saıasatynda ornyqtylyq bolmady.

О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary ba­syn­­da júrgizilgen jer reformasy bary­­synda qabyldanǵan zańǵa sáıkes kóptegen is-shara júzege asyryldy. Jer qatynastary jáne jerge ornalastyrý jónindegi memlekettik komıtet (Memjerkom) quryldy. Osy kezde jer salasynyń jumystaryn uıym­dastyratyn jáne basqaratyn biryńǵaı júıe qalyptastyryldy. Bul ýaqytynda úlken jańalyq boldy jáne jer salasyna kóptegen oń ózgeris ákelgenin aıtýymyz kerek. Sońǵy kezdegi jerdi paıdalanýdaǵy keleńsizdik negizinen jańa­dan qurylǵan sharýashylyq túrleri­niń, sharýa qojalyqtarynyń jobalanýy men jerge ornalastyrýdyń jáne negiz­deýdiń nasharlyǵynan dep oılaımyn. Jer salasyn aýyl sharýashylyǵymen, onyń aldynda qurylyspen nemese qala­lar­da sáýlet, qala qurylys organ­dary­men, sońǵy jyldary halyqqa qyzmet kór­setý ortalyqtarymen qosý jerge ornalastyrý salasyn, jer kadastry men jer monıtorıngin joq qyldy deýge bolady.

Jer salasyndaǵy bitpeıtin jemqor­lyq pen keleńsizdikterdiń, ýchaskelerdiń nysanaly maqsatty paıdalaný sanatyn zańsyz ózgertip, bólshektep satý (onyń ishinde sýarmaly jerlerdi), mıllıondaǵan gektar jerdiń óz maqsatynda paıdalanylmaı jatqany, aýyldardyń tóńireginde jaıylymdardyń jetispeýi, jerdiń kóp bóliginiń degradasııaǵa, sý nemese jel erozııasyna ushyraýy, shóldenýi, qunar­syzdanýy, eldi mekenderdiń jańbyr sýyna shaıylyp ketýi, t.s.s. – jer ýchas­kesin bergen kezde negizdelgen jerge ornalastyrýdyń bolmaýy, jerdiń nysanaly paıdalanylýynyń naqty jos­parynyń ázirlenbeýi, jarty ǵasyrdan astam tarıhy bar jer salasynyń joıy­lýy, jer kadastry (ásirese aýyl sha­rýa­shylyǵy jerleriniń sapalyq kórset­kishteriniń) derekteriniń nasharlaýy – jer ýchaskesiniń aýdanyn jaıylym nemese egistik úshin paıdalanýǵa joba­laǵanda jerdi bederine (relefke) jáne topyraq erekshelikterine baılanysty negizdeýdiń jetkiliksizdiginen oryn alǵan keleńsizdikter. Sondaı-aq sońǵy jyldarǵy jer salasy mamandaryn daıarlaý isiniń quldyrap ketýi, bar mamandardyń tájirıbesiniń azdyǵy da qosymsha sebep bolyp otyr.

Eshkim halyqqa qyzmet kórsetý salasyn jetildirýge, ony sandyq platfor­malarǵa aýystyrýǵa, jumystaryn avto­mattandyrýǵa qarsy emes. Ol – zaman talaby, degenmen osy jolda jerge ornalastyrý júıesiniń, jer kadastrynyń (aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdiń topyraǵyn kartaǵa túsirý, qunarlylyǵyn anyqtaý, jaıylymdar men shabyndyqtarǵa geobotanıkalyq izdestirý jumystaryn, jer monıtorıngin júrgizý) basqa salaǵa qosylýy jer sala­synyń mańyzyn tómendetti, materıaldyq jaǵyn nasharlatty, ol óz kezeginde dala­lyq jumystardyń sapasyn álsiretti.

Men Memjerkomnyń birinshi qura­myn­da kóp jyl qyzmet atqardym, jer salasy ardagerleriniń birimin. О́kinishke qaraı, kezinde Memjerkom kóp uzamaı Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń quramyna qosyldy. Jer reformasynyń keıbir bastamalarynyń aıaǵyna deıin oryndalmaı qalýyna bul da áser etti.

Degenmen jer reformasynyń al­ǵash­qy jyldarynda jer qatynastary salasyn­da qyrýar jumys atqaryldy. Jer salasy naryq jaǵdaıyna yńǵaı­lan­dyryldy. Jer ıelenýshiler men jer paıdalanýshylarǵa jerge quqyq bere­tin qujattar (aktiler) berildi, olar­dyń quqyqtary qoldanystaǵy zańǵa sáıkes rásimdeldi. Burynǵy keńes­tik sharýashylyqtar taratyldy. Bul úrdiste qatelikter boldy. Keńestik iri sharýashylyqtardyń taratylýy aýyl­dardaǵy turǵyndardyń turmys-tirshi­ligine keri áser etti. Taratylǵan sharýa­shylyqtarda jer úlesterine quqyq­tary bar azamattardyń jer úlesteri aıqyn­dalyp, olarǵa tıisti kýálikter berildi. Bul kóptegen sharýa (fermer) qoja­lyǵyn qurýǵa negiz boldy. Jańadan uıymdastyrylǵan sharýa qojalyqtaryna jerge ornalastyrý jobalary ázirlenip, bıýdjet esebinen jerge quqyq beretin qujattar (aktiler) berildi.

Aýyl sharýashylyǵy kásiporyndaryn jeke­shelendirý kezinde keıbir kemshi­likterdiń oryn alǵany belgili. Jalpy alǵanda, jerdi tıimdi paıdalaný úshin shaǵyn sharýashylyqtar irilengeni, kooperatıvterge birikkeni durys ekenin ýaqyt kórsetip otyr. Bul úderis sharýalardyń óz erkimen júrgizilýi kerek, al Úkimet tara­pynan yntalandyrý sharalary uıymdastyrylǵany jón.

Jerge ornalastyrý salasy jáne onyń kásiporyndary (jobalaý ınstıtýty, onyń oblystyq bólimsheleri, ǵyly­mı-óndiristik ortalyǵy) jer reformasyn júzege asyrýdyń alǵashqy jyldary eleýli jumys atqarǵanyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Ol kezdegi maman­dardyń kóbiniń tájirıbeli jáne bilim deńgeıiniń joǵary bolǵanyn aıtýymyz kerek. Qazirde osy salada mamandar kóp bolǵanymen, kóbisiniń kúrdeli joba ázirleýde tájirıbesi az. Mamandardyń kásibı dárejesin kóterý oqýlarynyń júrgizilmegenine kóp jyl boldy, ondaı dástúr umytylyp barady.

Keıingi jyldary jergilikti turǵyn­dardyń malyna óristiń, ekinshisinde – shabyndyq jerdiń, úshinshi aýylda – keıbir sharýalarǵa egistikke jerdiń jetpeı otyrǵanyn, al sonymen birge sál alysyraqtaǵy mıllıondaǵan gektar jerdiń kóp jyldan beri paıdalanylmaı jatqanyn jer qatynastary salasynyń qazirgi jaǵdaıymen, jer qatynastaryn josparlaýdyń nasharlyǵymen túsin­dirýge bolady. Munyń aýyl sharýa­shyly­ǵynyń jaǵdaıyna áser etetini sózsiz. Keıingi jyldary jerdi tıimdi paıdalaný jan-jaqty zerdelengen jobamen tolyq qamtamasyz etilmeıtindigi, jer ýchaskesi (ásirese aýyl sharýashylyǵy jeri) kóp jaǵdaıda jerdiń tabıǵı erekshelikteri eskerilmeı, konkýrstyq negizde beri­letindigi burynǵy mamandardyń janyn aýyrtady.

Kezinde jerge ornalastyrýdy jobalaý kásiporyndarynyń jer kadas­try, jyljymaıtyn múlik, zeınetaqy berý ortalyqtarymen biriktirilip, kom­mersııalyq emes aksıonerlik qoǵam bolyp qurylýy jer salasynyń maman­dandy­rylǵan kásiporyndarynyń álsireýine alyp keldi. Eshkim halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynyń turǵyndarǵa tez jáne sapaly qyzmet kórsetýine qarsy emes. Alaıda quzyreti, mindeti jáne qyz­meti basqa túrli salany, olardyń jumys erekshelikterin eskermeı, bir mekemege biriktirý úlken qatelik boldy. Jer salasynyń kóptegen qyzmeti báse­kelestik ortaǵa berilgenimen, onymen shuǵyldanýshy mamandar jumysty júıeli ıgerip kete almady. Bul da sala­nyń quldyraýyna áser etti. Jer ýchaskelerine tıisti qujattardy da­ıyndaýdy jáne ártúrli kadastrlyq aq­paratty berýdi jerge ornalastyrý salasyn buzbaı-aq, halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynda bir-eki terezege qajetti mamandardy (nemese operatordy) otyrǵyzyp uıymdastyrýǵa bolatyn edi.

Aýyl sharýashylyǵy jerleriniń topyraq qunarlylyǵy kartalaryn ázirleý jáne dalalyq izdestirý jumys­tary, topyraq quramyn zertteý zert­hanalary, jaıylymdardyń ónim­diligine geobotanıkalyq zertteý júr­gizý men geobotanıkalyq kartalar daıyndaý (bul jaıylymdardy tıimdi paıda­lanýdaǵy eń qajetti qujattyń biri) negizgi jumysynyń profıli basqa mekemeniń quramyna berildi. Kóptegen maman qysqartyldy, al sharttyq negizde oryndalǵan topyraq jáne geobotanıkalyq kartalar men paıdalaný jazbalarynyń (eseptiń) sapasyn tekseretin mamandar Korporasııada jáne Komıtette joqtyń qasy. Atalǵan jumystardyń oryndalý tártipterin bekitetin nusqaýlyqtar men erejeler negizinen jer reformasynyń alǵashqy jyldary ázirlengen, búginde eskirdi. Olardy qazirgi zaman talabyna sáıkes jetildirip, tolyqtyrý kerek. Ony júzege asyratyn tájirıbeli mamandar elimizde óte az. Sondyqtan bul máseleni jańadan ashylǵan Ǵylym akademııasynyń tıisti bólimshesi men О́.Ospanov atyndaǵy Qazaq topyraq zertteý jáne agrohımııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵalym­dary­men birlesip oılastyrý kerek. Atal­ǵan jumysqa jer salasynda eńbek etken tájirıbeli mamandardy da tartqan jón.

Joǵaryda aıtylǵandardyń bári aýyl sharýashylyǵynyń damýyna, jerdiń paıdalaný deńgeıine, topyraqtyń qunar­lylyǵyn saqtaýǵa, egistik jerden nemese jaıylymnan alynatyn ónim­niń kólemine áserin tıgizedi. Keıingi on jyldan astam Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń quramyndaǵy agrohı­mııa­lyq qyzmet kór­setý mekemesi egis­tik jerler topyra­ǵynyń joǵarǵy qabatyndaǵy (0-40 sm) jyljymaly fosfor, azot, kalııdiń quramyn anyqtaý kartogrammalaryn burynǵy jer salasynyń kásiporyndary ázirlegen derekterdi paıdalanbaı, ondaǵy topyraqtyń san alýan túrleriniń kontýrlaryn esepke almaı anyqtap keledi. Bul agronomııa ǵylymy prınsıpterine qaıshy jáne anyqtalǵan qorektik zattardyń mólsherine áser etedi. Osy oraıda atalǵan mekemeni Jer resýrstaryn basqarý komıtetiniń quramyna berip, topyraq zertteý jáne geobotanıkalyq izdestirý mekemesimen birik­tirip, qaıta qursa, topy­raqtyń tez jyl­jymaly qorektik elementter karto­grammalarynyń sapasyna oń áser eter edi. Kórshiles elderdiń (Reseı, Belarýs, Qyrǵyzstan) bárinde jerge or­nalastyrý jáne jer kadastry jú­ıesi negizinen saqtalǵan jáne topy­raq zertteý, geobotanıkalyq izdes­tirý jáne agrohımııalyq qyzmet kórsetý mekemeleri naryq jaǵdaıynda jumys jasaıtyn mamandandyrylǵan bir kásip­orynnyń quramynda. Jańa kásip­oryndy uıymdastyrǵan kezde kórshi memleketterdiń tájirıbesin eskergen durys bolady.

Keıingi 15-20 jylda aýyl sharýa­shy­lyǵy maqsatyndaǵy jerlerdiń qunarly­lyǵy kóp óńirlerde jyl sa­ıyn tómen­dep keledi. Keıbir derek bo­ıynsha topyraqtyń qarashirigi (gýmýs) 40-45% azaıǵany jóninde ǵalymdar dabyl qaǵýda. Egistik jerlerdi uzaq ýaqyt mıneraldyq jáne organıkalyq tyńaıtqyshsyz paıdalaný bir jyldary ónimniń kúrt tómendeýine ákelip soǵýy ábden múmkin. Elde mıneraldyq tyńaıtqyshtarǵa sýbsıdııa berilgenimen, onyń paıdalaný kólemi óte az. Kóptegen orta jáne shaǵyn sharýa qojalyqtarynyń tyńaıtqysh alýǵa shamasy jetpeıdi.

Sonymen qatar búkil dúnıejúzinde topyraqtyń shóldený úderisi kúsheıýde. Arıdtik aýmaqta ornalasqan Qazaqstan úshin bul qaýipti. Ári eldiń sý resýrstary da azaıyp keledi, onyń mólsheri jaz aılarynda kórshi memleketterge táýeldi, bul da sýarmaly jerler kóleminiń artýy­na kedergi.

Jerdiń kadastrlyq baǵasyn Úkimet topyraqtyń bonıtetiniń baly arqyly eseptep bekitedi. Bul naryqtyq qural emes, degenmen kóptegen esepte, onyń ishinde jer salyqtary men tólemderin esepteýge paıdalanylady. Topyraqtyń qunarlylyǵynyń bonıtettik kórsetkishi (baly) sharýashylyqtardyń topyraq kartalarynyń málimetteri boıynsha anyqtalady. Elimizdegi ártúrli topyraq­tardyń kadastrlyq baǵalarynyń qaıta esep­telmegenine otyz jyldan astam ýaqyt ótti. Kórsetkishteri eskirgen, zaman ta­labyna saı kelmeıdi. Osy másele jónin­degi ádistemelik nusqaýlyqtar da je­til­dirýdi talap etedi. Atalǵan másele­ler de jańadan qurylǵan Ǵylym akade­mııa­­synyń ǵalymdarymen, joǵary oqý oryn­darynyń tıisti mamandarymen birge zer­delenip, kezeń-kezeńimen sheshýdi kútip tur.

Osy máselelerdi tezirek sheshý úshin, eń aldymen jıyrma jyldan astam ýaqyt­ta júzdegen túzetý men ózgeris­ engi­zilip, qyryq jamaý bolǵan Jer kodek­sin qaıta qaraý kerek. Qoldanystaǵy Kodeks­tiń zańnamalyq mazmuny búgingi kún­niń suranysyna saı kelmeıdi. Tıisti ma­man­d­ardan komıssııa quryp, qoǵam­dyq uıymdardyń, ǵalymdardyń, osy sala­nyń tájirıbeli mamandarymen bir­lese otyryp, jer zańnamasynyń jańa nusqa­syn ázirleıtin ýaqyt keldi. Bul jańa Qazaq­s­tanda úlken serpilis bolar edi. Ýaqytynda kóp úrdiske bastama­shy bol­ǵan «Agrarlyq partııa» kelmes­ke kett­i, al solar negizin salǵan jer zańy áli qol­da­nys­ta. Sondyqtan jerde zańdy­lyq ornasyn desek, zańnamalyq negizdi kúsheıtý kerek.

Turǵanbaı TÁJMAǴAMBET,

Qazaqstan Respýblıkasynyń Qurmetti jerge ornalastyrýshysy, jer salasynyń ardageri