Qazaq úshin bul tarıhı qujat edi. Ol – bodandyqtan bostandyqqa, úzilip qalǵan eldikti qaıtarýǵa jol ashqan Qazaq KSR Joǵarǵy keńesi qabyldaǵan, bir jyl eki aıdan keıin Qazaq eliniń Táýelsizdigi týraly Konstıtýsııalyq basty zańymyzǵa qol jetkizgen «Qazaq KSR-niń Memlekettik egemendigi týraly» deklarasııa edi.
Nesin jasyraıyq, jasymyz qyryqqa taıasa da ýlanǵan sana sheńberiniń ishinen shyǵa almaı, daǵdarǵanymyz anyq. Birtúrli estildi. Aldynda ǵana búkilodaqtyq referendým ótken. Kóz aldymyzda qııýy qashyp, qısyny ketip bara jatsa da sartap soqpaqtyń jeteginde ketip, qazaqtardan keıin biraz jurttyń taıdaı týlap, býradaı bulqynyp jatqanyna da mán bere qoımaı, qoıyrtpaq suraqqa bydy-bydymen «ıá» dep jaýap bergenbiz. Degenmen, Jeltoqsan kóterilisinen keıin ana jaqtan jel esse, daýyldata jóneletin quıyn urandarǵa kúdikpen qaraıtyn, onysyn keıde: «Kóshpendi turmys qulaqkesti quldyqty, dinı fanatızmdi, áleýmettik kónterilikti, bılikke bas urýshyldyqty moıyndaǵan emes. «Bas kespek bolsa da, til kespek joq», «ózińe ıilgenge ıil, ol ákeńniń quly emes, ózińe shúıilgenge shúıil, ol Qudaıdyń uly emes» deıtin qaǵıdany áli kúnge deıin umytpaı kelgen teńdikshil, bostandyqshyl halyqtyń jigerin totalıtarızm birjolata jer jastandyryp kete almady. Keshegi keneýi ketip turǵan qyzyl totalıtarızmge aldymen qol kótergen qaýymbyz» (Á.Kekilbaev) dep, osy tektes sanańdy sergitetin rýhty sóz aıtatyn azamattar shyǵa bastap edi.
Deklarasııa mátininde Otan Konstıtýsııasy men zańdar ústemdigi, ishki, syrtqy saıasatty anyqtaý, el aýmaǵynyń tutastyǵy, syrttan oǵan eshkimniń qolsuǵa almaıtyndyǵy, eldiktiń negizin quraıtyn menshigi, jer, jer baılyǵy, altyn, almaz qorlary, sý, aýa keńistigi, ósimdigi, janýarlar álemi, mádenı jáne tarıhı, ulttyq qundylyqtar, ıadrolyq qarýǵa tyıym, halqymyzdyń jáne qanattas otyrǵan ózge etnos ókilderiniń tól mádenıetine, dástúrine, tildik damýyna múmkindik jasaý – bári de derlikteı dáıekteldi. Bir sózben aıtqanda, tórt qubylamyz túgel kórinis tapty. Budan keıin sergimeı, serpilmeı tura alasyń ba?
Sanaǵa sáýle túsirgen, tumandanǵan qos janardy tunyqqa tartqan bul deklarasııanyń qabyldanýy ońaı bolǵan joq. Ústemdikke úırenip qalǵandar, basqany kózge ile qoımaıtyndar qısyq bitken aǵashtaı qyńyraıyp baqqan. Ol kezdegi tulǵalarymyz, qaıratkerlerimiz keremet kemel, bilim-biligi bútin, judyryqtaı jumylǵan myqtylardan edi. Shetinen Alash rýhty bolatyn. О́tken ǵasyrdyń basynda: «Endi qazaq eleýli el bolam dese, sanaýly sybaǵa alam dese, alatyn kezi keldi. Alǵanda nemen alady? Árıne, beldesip, teńdesip otyryp aıtysa alady. Beldesýge kúsh kerek, teńdesýge jol kerek», degen J.Aımaýytuly qaǵıdasymen qanattandy. Zańger S.Zımanovtaı zańǵarymyz, S.Sartaevtaı bilimdarymyz, О́.Jánibekovteı rýhtymyz, Sh.Murtazadaı aıbyndymyz, S.Tákejanovtaı tanymalymyz, A.Knıagının, Z.Fedotova sekildi tilektesterimiz, Á.Kekilbaevtaı kemeńgerimiz, «sen tura tur, ádildikti men aıtaıyn» dep «beldesip, teńdesken», tizelesip kelgende talaı kertartpanyń tizesin dirildetken, jón sózge ılanbasa, toqsan tolǵap shege qaqqandaı jaǵyn qarystyrǵan HH ǵasyr sońyndaǵy alyptardy tize bersek jetip artylady. Olar «...halyq biz úshin emes, biz halyq úshin týǵanbyz, olaı bolsa, moınymyzda halyqtyń zor boryshy, aýyr júgi jatyr» (J.Aımaýytuly) dep bel sheshken, ult jolyndaǵy yntymaqqa uıyp, ala kózdesip shetke shyqpaǵan, sóz jarystyrmaǵan, arasyna nıeti qaraýdy kirgizbegen shetinen dara, shetinen dana, shetinen zerek, zerdeli edi. Olar aqyldy alǵa ozdyryp arystandaı alyspaǵanda ult armany biraz tosqaýylǵa tap bolýy ǵajap emes edi. Endeshe, keleshekte «...táýelsizdik degen uǵymdy qasterlep, sonyń qasıetine jetýdiń árbir kórinisi erekshe sıpatqa ıe» dep S.Zımanov eskertkendeı, eldik isti taıtalasta top jaryp alyp shyqqan, álemge Qazaq atyn jetkizgen sol alyptardyń úlgisin úkilep, ónegesin óristetip keıingi jasqa bólip-jarmaı tanystyryp otyrsaq, ony dástúrge aınaldyrsaq, sabaq alyp, birlikke bekem bolar edik.
Egemendik deklarasııasyn qabyldaýdyń ońaı bolmaǵanyn atap óttik. Maıly ishegi mol, jaıly jurttan kimniń aıyrylǵysy keledi? Oǵan zańger Salyq Zımanovtyń myna bir dálelin keltirelik: «Biz... Deklarasııa jobasyn ázirleýge kiristik. Alaıda respýblıkadaǵy ǵana emes, belgili bir syrtqy kúshterge de Qazaqstannyń egemen baǵytyna jasalǵan oń qadamdaryn kidirtý nemese keıinge qaldyrý qajet boldy. «Demokratııalyq Qazaqstan» depýtattar fraksııasy respýblıkalyq baspasózde Memlekettik egemendik týraly zańnyń balama nusqasyn usyndy. «Edınstvo» qoǵamdyq birlestigi de óz nusqalaryn jarııalady. Biz de ózimiz ázirlegen negizgi tezısti halyqqa jetkizdik. Bul 1990 jyldyń tamyz aıy edi. Aıtysyp-tartysyp júrdik. Aqyry Joǵarǵy keńeste kelisim komıssııasy qurylyp, onyń jumysshy tobyn men basqardym. Sirá, 12-13 kún qyzý pikir astynda qaldy-aý deımin. Túni boıy kóz ilmeı, tań atqansha ár bap boıynsha ártúrli nusqa jazyp kelip júrdik. Aqyrynda Memlekettik egemendik týraly deklarasııa qabyldadyq... Bir ǵana til máselesinde mámilege kelý ońaı bolǵan joq. Neshe túrli josyqsyz áreketterdiń joly kesildi. Bas qatyrǵan jaılardan qınalsaq ta alyp shyǵa bildik. Men Egemendik týraly deklarasııa rýhyna zor qurmetpen qaraımyn. Sabyrsyzdardy sabasyna túsirgen bul qujattyń, sol tustaǵy ulttyq jáne azamattyq belsendiliktiń baǵasyn áli keler urpaq aıtatyn bolady», deıdi zańger.
Osy jerde halqymyzdy qadir tutqan ózge ult ókilderiniń de bolǵanyn aıta ketken jón. Deklarasııadan keıin Táýelsizdik týraly zań talqyǵa túskende de tartynyp qalmaı, eski sarynmen taramystaı tyrysqandar tabylmaı qoıǵan joq. Sonda Aleksandr Knıagının: «Zańdy qoldaý kerek. Memlekettik táýelsizdik – qazaq halqynyń ǵasyrlar boıǵy armany. Qazaq jerin mekendegen biz, qazaq emes halyqtar bárimiz birdeı sol názik sezimge árqashan óz sezimimizdeı qurmetpen qaraıyq», dep kejegesi keıin tartyp turǵandarǵa basý aıtyp, shańyraqqa qaraý kerektigin jetege jetkizip, jurt iltıpatyna bólengen bolatyn.
«Ýaqyt tez ǵoı... Dúrbeleń de, qasań ústemdik te boldy, shamyrqaný da, shıryǵý da boldy. Biz saıası kúresti aqylǵa salyp jeńdik dep sanaımyn. Tulǵaly azamattarymyzdyń tarıhı turǵyda tanylǵan tusy da osy kezeń dep bilemin», dep zerdeli ǵalym S.Sartaev aıtpaqshy, eldiktiń alǵashqy qadamy sanalatyn Egemendik deklarasııasy jankeshtilikpen qol jetkizgen, quldyq sanaǵa sáýle túsirip, qyzyl ıdeologııanyń ıirimindegi uıyqtyń zalal, zardabyn uqtyryp, tek tamyryńnan ajyratyp, qalyń uıqydan oıatyp almaý úshin nebir qıturqylyqtar oılastyrylǵanyn áshkere etken alǵashqy urandy qujatymyz edi. Alǵashqy ulttyq merekemiz sol edi ǵoı. Amal ne, qubyla qalatyn qylyqqa boı aldyryp, sol merekeden kóz jazyp qalǵanda, «Áı, osy biz...» dep dúńk etken jýrnalıst Erjuman Smaıyl boldy. О́mirden qaıtarynan sál buryn, «Sol ataýly kúndi qaıtaratyn ýaqyt boldy, qozǵasańdarshy!» dedi. Aǵa sózi – inige mindet. «Túrkistan» basylymyna Egemendik deklarasııasy týraly, tuńǵysh merekemiz týraly shaǵyn maqala jazyp, ótinishti oryndaǵandaı bolǵanmyn. Endi, mine, tuńǵysh eldik mereke tuǵyrǵa qaıta qonyp, deklarasııa kıeli táýelsizdigimizdiń bastaý basy ekenin jas qaýym bile bastady. Aıqyndalǵan keleshek búgingi kúnge jetkizip otyr. Endi budan keıin de azat eldiń ulany aldyndaǵy paryzǵa qaryz bolyp qalmaı, júzimiz jaryq júrsek, káne!
Súleımen MÁMET