Dúmshege ergen el sorlaıdy

«Nısa» súresiniń «kimniń zııanyna bolsa da shyndyqty aıtý kerektigi» haqyn­daǵy 135-aıatyn basshylyqqa alyp, dúmshege ergen el nege sorlaıtynyn ba­ıyptap kóreıik. Sorlaıtyn sebebi dúm­sheler – Alla tarapynan júregine bilim berilmegender (29-súre, 49-aıat), ózdiginshe bilim izdemeıtinder (62-súre, 5-aıat), úıretindini aıtatýǵa ma­shyqtanǵandar (2-súre 78-aıat), burynnan jetken dálelsiz tápsirler men jalǵan hadısterdi basshylyqqa alatyndar (2-súre, 170-aıat), Islamnyń basty bes paryzyn jattandy uǵatyndar.

О́kinishke qaraı, álemde kóp jerde Islam tutqasy osy dúmshelerdiń qolynda. Eger Islam ǵylymnan aınymaıtyn bili­kti ǵulamalardyń qolynda bolsa, osy ýaqytqa deıin qııametke, aqyretke, ól­gennen keıingi qaıta «tirilýge» baılanysty shyńyraýda jatqan shyndyq ja­ryqqa shyǵar edi. Islam jurty ta­qýalyqta ómir súrip, dinge qatysty bir­aýyz jaman sóz aıtylmasy anyq.

Islam dini – Jaratqannan kelgen, Allanyń quzyrynda qabyl bolatyn tazalyqtyń, ádilettiktiń dini (32-súre, 33-aıat). Sóıte tura álemdik ǵylymda, saıasat pen mádenıette musylmandardyń resmı bedeli ǵaırı dinderden tómen. Nege? Bul da dúmshelerdiń: «Quran logıkaǵa qurylmaǵan, Qurandy zertteýge bolmaıdy, Qurandy tek ustazben oqý kerek...» degen sııaqty tosqaýylynan týǵan me­sheýlikten.

Tarıhtan belgili, ıslam dini – búkil Arab túbegin, kúlli Eýropany oıat­qan din. Oǵan adamzat danalary Lev Tolstoı, Pýshkın, Isaak Nıýton, Gıote, Bernard Shoý, Preıs Bısmark, Napo­leon Bonapart, Karl Marks, Lomartı, Im­manıýl Kant, Muhammed Álı, Jak ıv Kýsto, Nıl Armstrong, Garı Mıý­ler, Antonı Flıý, Rıchard Bell, Ser Ja­lalıdın Lýder Branton, Immanıýl Kant pikiri dálel. Osylardyń birde-biri medre­sede ne Islam ýnıversıtetinde oqy­maǵan. Qurandy zeıin qoıyp oqý arqyly tanyǵan, tán alǵan. Sondyqtan biz Qurandy tereń, jan-jaqty, baıyp­ty oqyp úırenýimiz kerek. Quranda Alla «Qurandy bireý úıretedi» demegen, О́ziniń úıretetinin eskertken. Ol úshin biz qasıetti kitapty qaıta-qaıta oqıyq, sonda ol bizge qonady.

Endi oı erkindiginen aıyryp, dinimizdi tuqyrtyp ustap otyrǵan dúmshelikke keleıik. Aldymen «dúmshe» sóziniń ma­ǵynasyna toqtalaıyq. Islamda «sılsıla» degen amal bar. Bul – ózinen burynǵylardyń aıtqanymen ǵana amal jasaý degen sóz. Iаǵnı bir jolda qatyp qalý. Muny basqasha «fanatızm» deıdi.

«Dúm» dep maldyń quıryǵyn aıtady. Keshegi repressııa jyldary ja­zyqsyzdardy «Pálensheevtiń quıryǵy», «Túgensheevtiń quıyrshyǵy» dep ja­zalaǵan. Burynǵylardyń aıtqanymen ǵana júretinder ıakı sılsıla jolyn ustaýshylar osy quıryqqa kelip tireledi. Sodan halyq arasynda «dúmshe» degen sóz shyqqan. Olar eshqashan izdenbeıdi, ustazy bergen kitaptan basqa ıslamdy dálelmen tanytqan kitapty jat sanaıdy.

Shyńǵys Aıtmatovtyń «Borandy be­ke­tindegi» basyna teri kıgizilgen máń­gúrt sekildi ustazynan basqa birde-bir ǵulamanyń ósıetin moıyndamaıdy. Bir sózben aıtqanda, dúmshelik adamnyń oılaý, pikirleý qabiletin shekteıdi. Mine, osy shekteýdiń kesirinen Islam búginde kúrdeli jaǵdaıdy bastan keshirip jatyr.

О́kinishtisi, ǵylymy damyǵan HHI ǵasyrda da Islam dininiń yqpaldy býy­ny jańara almaı, baıaǵydan qalǵan bir sarynda júrip keledi. Osy sózimizge dáleldi «Quran ekzegetıkasy» degen kitaptyń «Áýelgi sóz» dep atalǵan kiris­pesin oqyp kóreıik: «...Teginde Alla Taǵalanyń bar ekenine ári bir eken­digine naný – Islam dinindegi ıman kel­tirýdiń jeti shartynyń biri hám bi­regeıi. Osy turǵyda áhlú-súnnet ǵu­lamalary ózderiniń irgeli eńbekte­rin­de Haqtyń zaty men sıpaty ha­qyn­da qandaı tujyrymǵa kelgen? Dańqty táfsirshiler...», dep birneshe tápsirshilerdi atap izinen: «...Ybyraı Al­tynsarın, Ibrahım Qunanbaıuly, Máshhúr Júsip Kópeıuly, Shákárim Qudaıberdiuly, Mirjaqyp Dýlatuly...», dep ul­tymyzdyń ulylaryn da eskerip, sosyn: «...Ǵulamalardyń oı-tujyrym­darymen jaýap berýdi jón kórip otyrmyz. О́ıtkeni aqıda taqyrybyna tyńnan oı-pikir qosýdyń qajeti joq. Búkil máselelerge áhlú-súnnet ǵulamalary búge-shigesine deıin tııanaqty jaýabyn berip qoıǵan. Olaı bolsa, qurmetti oqyrman, Islam ǵylymynyń alǵadaı tolqyny ne deıdi? Osyǵan zeıin aýdaryp kóreıik...», dep jańa taqyrypqa kóshken.

 Osyndaǵy: «...Tyńnan oı-pikir qosý­dyń qajeti joq...» degeni – biz aıtyp otyrǵan jańara almaǵandyq, tıym, shek­teý. Bul jerden fanatızmniń – sıl­sılanyń adamnyń oılaý, pikirleý qa­biletin shekteıtini kórinedi.

Joǵaryda aıtylǵandar Qurannyń «Baqara» súresiniń 44-aıatyna, «Mú­mınun» súresiniń 68-aıatyna, «Sá­bá» súresiniń 46-aıatyna jáne Paıǵam­bary­myzdyń (s.ǵ.s.) ǵylym izdeý jónin­degi hadısine múlde qaıshy. Eger olar Alla­nyń zaty men sıpaty haqynda son­shalyqty dárejede jaýap berilip qoısa, Islam dini álemde eń qymbatty ári eń qurmetti din bolyp, oǵan «Islam eks­tremızmi», «Islam terrorızmi» degendeı jala jabylmas edi. Sırııa men Aýǵanstan taǵdyryn basqalar qam jemeı, Islam álemge tórelik etip otyrmaı ma?

Biz aty atalǵan Islam ǵulamalaryn kinálamaımyz. Sebebi olardyń zamanynda ǵylym búgingideı damymaǵan edi. Sondyqtan olar Qurandy Islam jaý­­larynan qorǵaý úshin tek topshylaý ja­sady. Al Islamnyń búgingi janashyr­lary Qurannyń: «...Onyń habaryn bir zamannan keıin túsinesińder» (38-súre, 88-aıat) degenin durys túsinip, jańa ataǵan: «Ba­qara», «Múmınun», «Sábá» súreleri aıat­taryndaǵy úkimderine júrekten janda­syp, saýatty amal jasaýy lázim. Sol kezde biz Qurandy túrli kúmánnan ara­shalaımyz.

Ata dinimizdiń «altyn dáýiri» tek ǵy­lymmen, syndarly oılaýmen orny­ǵady. Bul – Islam tarıhynda dáleli bar arman. Eger árbir azamatymyz eldik, adamdyq jaýapkershiligin ımanı qundylyqtar aıasynda tereń sezinse, ár kúnin izgi­likke, saýap pen qaıyrymdylyqqa arnasa, urpaǵynyń keleshegin oılap, Ota­nymyzdyń gúldenýine eńbegimen úles qossa, sol «altyn dáýir» ornaıdy. Sebebi Alla árqashan taqýalar men jaqsylyq jasaýshylarmen birge.

Bizde jetpeı turǵan eń qajetti tetik – din qaıratkerleriniń sılsıla bu­ǵaýynan shyǵyp, aıatty aıatpen jáne ǵylymmen, ómir shyndyǵymen salystyrý men dáleldeý.

Sońǵy ýaqytta ár ortada árqandaı iste bılikti kinálaý jáne olarǵa jala jabý dástúrge aınaldy. Negizin alǵanda, olar aıtyp otyrǵan kemshilikke jaýapty oryndar men sheneýnikter ǵana emes, orta ıakı qoǵam kináli. Ortanyń aıypty bolatyny – olardyń Allany tilde ǵana aıtyp, júreginiń bostyǵynan. Bul bostyq Qurannyń halyqqa durys túsindirilmegendiginen. Qoǵamdaǵy boı­kúıezdik, masyldyq, kinámshildik osydan týyndaıdy. Bilmeı, meńgermeı sóıleý de osydan. Elimizde túrli aǵymǵa boı urý men jasandy táńirshilderdiń shyǵýy, ónerge – mýzykaǵa, sýretke, sáý­letke qarsylyq ta osydan. Mu­nyń bári dinı mamandardyń óz minde­tin durys atqarmaı, eskiden qalǵan jol­dyń súrleýmen súrinip-qabynyp kele jat­qanyn ańǵartady. Halyq aldyna ashyq shyǵyp, kúrdeli máseleni jik-jigimen túsindirip beretin dintanýshylar da az.

Hadısterde «Allanyń bir esimi – Ǵylym» dep aıtylady. Biz birneshe aıat­tardyń sońyndaǵy «ǵalıım» – «bilýshi», «ǵalıımýl» – «bilýshisiń», «ǵalıımýn» – «biledi», «qadırýn» – «jasaı alýshy» degen derekterden Allanyń bárin bilýshi – ǵalym ekenin túsinemiz.

Allanyń 99 esim-sıpatynyń tizimin­degi bir aty – Ǵylym dep kórsetilgen. Ál-Farabı babamyzdyń «Bilimdilik – qupııasy belgisiz nárseniń syryn ashý» degen maǵynadaǵy tujyrymyna súıenip otyryp aıtsaq, ǵylym – qupııa dúnıe de, ǵalym – sony ashýshy, ashyp bilýshi degenge saıady.

Jaratqan muny árbir aqyldy, kemel pendesiniń qolymen ózi isteıtinine «Ánfal» súresiniń 17-aıaty men «Táýbe» súresiniń 14-aıaty jáne qalaǵan qulynyń kóńiline salatynyn eskertken «Shýra» súresiniń 51-aıaty dálel.

«Ǵylym» sózin arabsha-qazaqsha sóz­dikte «ilim, bilim, ǵylym» dep úshke bólip kórsetken. Alaıda bul úsheýi ár túrli aıtylǵanymen, maǵynasy bilimge kelip saıady. Bárine jetý úshin de bilim kerek.

О́mir shyndyǵy mynaý: jazý men kitap oqýdy árip tanyp bilgen adam jazady, oqıdy; ǵylymdy da oqyp-kórip, tanyp-túsingenin qoryta bilgen ǵalym ıgeredi; ǵylymdy ǵylym dárejesine jetkerip otyrǵan da – bilim; Allany bilgen adam izdeıdi; Allaǵa jetý jolyn bilgen adam Jaratqanmen úılesimde bolady; aýrýdy da bilgen adam emdeıdi; tehnıkany da oqyp bilgen adam jasap, bilgen adam jóndeıdi; kóshti de baratyn joldy bilgen adam bastaıdy; attyń er-toqymyn da, dombyrany da, qaqpandy da, qazan-oshaqty da bilgen usta jasaıdy; kıizdi bilgen adam bassa, alashany da bilgen adam toqıdy; kúreste de tásil bilgen balýan jyǵady; soǵysta da soǵysý ádisin bilgen jaýyngerler je­ńedi; maldy da ádisin bilip baqqan adam kóbeıte alady; eginnen de jerdiń tilin bilgen dıqan mol ónim alady; saraıdy da tas pen kirpish qalaı bilgen adam salady.

Bári bilim men bilgenge kelip tireledi. Alla «Námil» súresiniń 6-aıatynda Paı­ǵam­barymyz Muhammmedke (s.ǵ.s.) Quran­dy Hıkmet ıesi, tolyq Bilýshi tarapynan alyp otyrǵanyn aıtady.

Budan shyǵatyn qorytyndy: qoǵam­nyń bilikti, parasatty, oıly adamy aınalaǵa, qoǵamǵa, tirshilikke, qajetti zattarǵa, uǵym-túsinikke ǵylym, tipti ol bolmasa saýatty bilim kózimen qaraýy qajet. Munan da Allanyń bilim, ǵylym ekenine senimizdi bekitemiz. Tarata aıt­saq, búgingi ushaqtyń, poıyzdyń, za­ýyt-fabrıkanyń, tipti sandyq tehno­logııanyń barlyǵyn Allanyń О́zi bergen, buıyrtqan (29-súre, 49-aıat). Quldarynyń júregine salyp (42-súre, 51-aıat), olardyń qo­lymen (8-súre, 17aıat; 9-súre 14-aıat) О́zi jasap jatqanyna kóz jetkeremiz.

Sondyqtan dana Abaı qara sózinde: «Biz janymyzdan ǵylym shyǵara almaımyz, jaralyp, jasalyp qoıǵan nár­selerdi sezbekpiz, kózben kórip, aqyl­men bilip», deıdi. Uly fızık Isaak Nıýton «ǵalymdar ǵylymda ne jańa­lyq ashsa, tek Allanyń ǵylymyn qaıtalaıtynyn» aıtqan.

Islam qundylyqtary turǵysynan kelgende, barlyq ǵylym, bilim, ilim  tek Allaniki. Alaıda bárin jubynan jaratqan (36-súre, 36-aıat): ár nárseniń oń-terisi, adal-aramy bar. Bul – synaq­qa tózimdi bolý men aqylmen jeńýdi kórsetedi. Taza, jaýapty júrgenderdiń ár isin oń istetedi, durys sóıletedi. Du­rysty buzýshymen, álsizdi azǵyrýshymen synaıdy (43-súre, 36-aıat). Ol teris pen aram­dy kórsetip (27-súre, 4 aıat; 41-súre,  25-aıat), ıman­dylyqqa, adamgershilikke qarsy jolǵa salady. Munyń báriniń tálimi bar.

Búgingi jańa tehnologııalarǵa, óner­diń túrli salasyn adam ıgiligine (janyn tazalaý, adamshylyqty nasıhattaý) jaratýǵa kelsek, buǵan qarsylardy da «dúmshe» deýge bolady.

Sýretke túsý, sýret salý, mýzyka, tele­dıdar, ǵalamtor, zamanaǵa saı, ortaǵa beıim kıiný, t.b. – bári Alla bergen ny­ǵymetterdi paıdalaný degen sóz.

Alla sýretke qarsy bolsa, tastarǵa sýret salyp, ózimizden myńdaǵan jyl buryn jasap ketkenderden habar bermes edi. Tastardaǵy sýretterdi Allanyń ózi salǵan. Buǵan jumyrtqaǵa, balyqtyń jambasyna, buzaý men qozylardyń búıirine túsken «Alla» sózi dálel.

Al mýzykaǵa kelsek, Alla sýdan jaratqan (35-súre, 45-aıat) tiri jannyń bar­lyǵyna dybys, sybys, daýys bergen. Bulardyń ár qaısysynda ózindik hıslat bar. Sonyń biri – mýzyka. Ol – adamzattyń jan dúnıesiniń káýsary. Bular (kúı, án) – bir-biriniń juby (36-súre, 36-aıat). Mýzykasyz óleń ómirsheń bola almaıdy.

Eger mýzyka haram bolsa, ony Alla aramdar (2-súre, 173-aıat) nemese qumar men araq (5-súre, 90-91-aıat) týraly aıtqan aıat­tarda atar edi. Paıǵambarymyz Muham­­medten (s.ǵ.s.) 236 jyl keıin tý­ǵan, aıtqanynan da, jazǵanynan da Alla túspegen Ábý Nasyr ál-Farabı (870-950) óz zamanynyń mýzyka aspabyn, dom­­­byrany tartpas edi. «Allanyń ózi de ras, sózi de ras», degen Abaı Qunan­baı­uly óleń men án shyǵarmaı, qara sózinde oǵan qarsy pikir jazǵan bolar edi.

Jalpy, ánge, ánshige, jyrshyǵa, sýret­shige qarsylyq buryn da, keıin de dúmshelerden shyqqan. «El tek meni tyńdaýy kerek, meniń aınalamda ǵana úıirilip júrsin», degen tar peıildegiler Jaratqan buıyrtqan qabiletti kórsetken shyǵarmashyl adamdardyń múmkindigin de, halyqshyldyǵyn da qyzǵanǵan.

Sońǵy kezde «Jer astynan jik shyqty, Eki qulaǵy tik shyqty» degendeı, Alla atyn jamylǵan dúmsheler áleýmettik jeliden qasıetti dombyraǵa, án-kúıge kúdik keltire bastady. Qazaq mundaıdyń talaıyn kórgen. Pro­let­kýltshilerdi, «odna palka, dve strýny» degen keńestik tas mańdaılardy aıtamyz. Olardyń ózi tentirep ketti, al dombyra da, qobyz da ornynda. Eskileri eldik mádenı deńgeıimizdi tanytyp, mýzyka mýzeılerinde tur.

Taǵy da qaıtalaımyz. Mundaı kertartpa kózqarastardyń Islamǵa da, dinı parasatqa da túk qatysy joq. Biraq olar­dyń sondaı ekenin bilý úshin pánı men baqıdyń saýabyn, aqyretin oılaǵan árbir pende Quran Kárimniń qazaqsha túsindirmesin (aýdarmasyn) qaıta-qaıta oqyp, taqýalyq dárejege je­týi kerek. Alla qashan da taqýalarmen birge (16-súre, 128-aıat). Sonda el túzeledi, tanym-túsinik baıypty deńgeıge kóte­riledi.

Osy jerde táńirshilderdiń shyǵý sebebin de aıta keteıik. Buǵan birinshi sebep – ǵylym izdemeıtin dindarlardyń aıattarda syry meńzelgen ómir shyn­dyqtaryna (pal ashý, táýipshilik) qar­sylyǵy, Abaıdyń, Shákárim, Ybyraı­dyń, Máshhúr Júsiptiń, Sadýaqas Ǵylmanıdyń ımandylyqqa baılanysty murasyn jáne áýlıeler ilimin aıtpaı, arab tápsirshileri men ǵalymdaryna súıenetindigi jáne arabtardan úırenip kelgen qazaqqa jat ásire qylyqtary.

Alla Qurandy arab tilinde túsir­genimen (11-súre, 2-aıat), Ol – kúlli álemge, búkil adam balasyna kelgen din (3-súre, 138-aıat). Sondyqtan Muham­medten (s.ǵ.s.), Ábý Bákir (r.a.) men Omar­dan (r.a.) qalǵan «altyn dáýirdi» qorǵap qala almaǵan jurt­qa jaltaqtaý, olardan úlgi-ónege izdeý qajet emes. Adamzatqa ortaq bop tús­ken Qurandy ózimiz zerttep úırensek, Abaı, Shákárim, Ybyraı, Máshhúr Jú­sip, Ǵumar Qarash, Sadýaqas Ǵylmanı ilimin da­mytsaq, din men dástúrdi teń ustaǵan da­nalyq pen shynaıy Islam jolyna tú­semiz. Ata-baba arýaǵy men áýlıe-ǵu­la­malarymyzdyń rýhy shat bo­la­dy. Sonda ǵana eldiń bereke-birligi ar­tady.

Biz baıandy da ádiletti Qazaqstan quramyz desek, rýhanı máselede barlyq jumysty Qurandy durys nasıhattaý­dan bastaýymyz kerek. Qazirgi dinı dárejemizge toqmeıilsip, «Dinimiz ornynda, Alla qutqarady, qorǵaıdy» dep úmittený óz-ózimizdi aldaý ǵana. Budan eshteńe utpaımyz. Iá, ata-babamyz da kezinde tap osy jolda edi. Sońynda azattyqtan aıyrylyp tyndy. Artynan ultymyzdyń jartysyn qynadaı qyrǵan zaýal boldy. «Isra» (8-aıat), «Ánfal»

(38-aıat), «Mújádala» (5-aıat) súrelerinde Jarat­qan qaıtalaǵandardy qaıta jazalaıtynyn eskertken. 1731 jyly «Aq taban shubyryndyny...» 1921-1932 jyldary ashtyq pen joqshylyq retin­de qaıta ákelgen Alla adamdardan, ulttan, jurttan qashan da durys qa­rym-qatynas qurýdy talap etedi. Búgin de shyn mánindegi jańa jolǵa túspesek, táýelsizdigimizdi, eldigimizdi kózdiń qarashyǵyndaı saqtamasaq, qıyn da kúrdeli taǵdyr qaıtalanýy múmkin. Árıne, budan Alla saqtasyn.

Sondyqtan Alla júregine ǵylym bergen akademıkterimiz ben professorlarymyz bas bolyp, Islam ǵylym akademııasyn quryp, Qurandy jaqsylap zerttep, halyqqa jatyǵymen nasıhattap, dúmsheler batyrǵan sordan alyp shyǵaıyq. Bul elimizdiń táýbege kelýi men jańarýy bolady. Rýhanı kózqamandyqtyń zardaby jaı adasýdan san márte aýyr. Bizdiń birligimiz de, tirligimiz de dúmshelikti qoǵamǵa jolat­paýmen ólshense deımiz. Sanaly, saq, syndarly qoǵamnyń, memlekettiń mańdaıy árqashan ashyq, joly da jarqyn. Jaratqan elimizdi sondaı deńgeıge jetkersin.

Narbaı TAǴAIULY,

dintanýshy

Qaraǵandy oblysy,

Shahtınsk qalasy