Akademık Álkeı Marǵulan 1975-1985 jyldary turǵan úı búginde kishigirim muraǵatqa aınalǵan. Bul úıde qazir ǵalymnyń qyzy Dánel Álkeıqyzy turady. Áke murasyna yjdaǵatpen qaraı otyryp, onyń ár paraǵyna shań jýytpaı, jaryqqa shyǵarýmen aınalysyp keledi. Kezinde akademık Qanysh Sátbaevtyń «Álkeı Marǵulanda úlken qazyna bar, ony shashaý shyǵarmaı qaǵazǵa túsirip alý kerek» dep aıtqanynyń dálelindeı, osy shańyraqta saqtalǵan akademıktiń hatqa túsken jazba murasy jeke zertteýlerge suranyp-aq tur. Dánel apaı ǵalymnyń muraǵat qoryndaǵy zertteýler taqyrybynyń san alýan ekenin ári olardy ǵylymı aınalymǵa engizý keregin alǵa tartty.
– Dánel apaı, ákeńizdiń muraǵat qorynda ǵylymı aınalymǵa túspegen zertteýlerdiń bar ekenin jıi aıtyp júrsiz. Ǵalymnyń qoljazba murasyn jaryqqa shyǵarýda Álkeı Marǵulan atyndaǵy qor da túrli jobalardy iske asyryp keledi. Bul baǵytta ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen qandaı da bir baılanys ornatylǵan ba?
– Qor jumysy aıasynda ákemniń arheologııa, etnografııa, shyǵystaný, tarıh, ádebıet salasyna qatysty zertteýlerin shama-sharqymyzsha nacıhattap kelemiz. Ákemniń kózi tirisinde sanaýly degen eńbegi jaryqqa shyqqan bolsa, ómirden ótkennen keıingi jarııalanýyna ǵalymdar, ǵylymı ınstıtýt mamandary atsalysqany belgili. Eńbekteriniń kópshiligi tolyq shyǵarmalar jınaǵynyń 14 tomdyǵyna endi. Ana bir jyldarda akademık Shapyq Shókın ákemniń eń mańyzdy degen eńbekterine taldaý jasap, ǵylymdaǵy róliniń qanshalyqty mańyzdy ekenin kórsetý keregin aıtqan-dy. Osyǵan oraı aldaǵy ýaqytta Marǵulan eńbekteriniń akademııalyq jınaǵyn shyǵarýdy josparlap otyrmyz. Al bıblıografııasyna keletin bolsam, Ulttyq ǵylym akademııasy jáne ákemniń týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı Pavlodardaǵy S.Toraıǵyrov ýnıversıteti eki basylymyn jaryqqa shyǵardy. Ýnıversıtet ǵalymdary «Á.Marǵulannyń jeke arhıvi – qoljazba qorynyń tizbesi», «Á.Marǵulan qorynan» qujattar men materıaldar jınaǵyn jarııalap, Ulttyq memlekettik arhıvke tabys etken edi. Bul jumystarǵa ǵalymdar eki jyl ýaqytyn arnady. Úıde saqtalǵan birqatar eńbegin Almatydaǵy Ortalyq memlekettik arhıvke tapsyrdym. Onyń ishinde Beǵazy-Dándibaı ekspedısııasynan túsirilgen petroglıfterdiń tórt júzden astam sýreti qamtyldy. Arhıv mamandary da bul iske asqan jaýapkershilikpen qarap, jiberilgen materıaldardyń tizbesin jasap, ózime tapsyrdy. Búginde sapasy men sany jaǵynan da aýqymdy qoljazbalardy ǵylymı aınalymǵa engizý qajet ekenin qaıtalap aıtsam, artyq bolmas. Bul baǵyttaǵy jumystar jekelegen zertteýshilermen qatar salalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń qoldaýymen ǵana iske asatyny belgili.
– Ǵalymnyń muraǵat qoryndaǵy qoljazbalarymen tanysqan kezde deni arab, parsy jáne eski ádebı tilde jazylǵanyn kórdik. Bul eńbekterdi zerdeleý, aýdarý isi qalaı júrip jatyr?
– Ǵalym eńbekteriniń ishinen bul joly Oljabaı batyr týraly jazǵandaryn da iriktep aldyq. Babamyzǵa qatysty eńbekterdiń bir parasy Á.Marǵulan shyǵarmalarynyń jınaǵyna engen bolatyn. Azattyq úshin kúresken halyqtyń Oljabaı batyrdaı tulǵalarynyń ómir joly, Abylaı hannyń tý ustaýshysy bolǵany, qalmaq tilinde hat tanyǵany, Bógenbaı batyr, Qazybek bı, Edige bıge qatysty derekter dáripteýdi qajet etetini sózsiz. Ondaǵy maqsat ákemniń uly batyrdyń urpaǵy ekenin ishteı maqtan etip júretini, sol rýh ultyna qyzmet etýine túrtki bolǵandyǵy búgingi óskeleń urpaqqa da úlgi bolsyn degen oıdan týǵan edi. Onyń boıyna ultqa degen meıirim, súıispenshilik bala kezden darydy. Atamyz Haqan men ájemiz Nurılanyń shańyraǵy qazaq dastandarynyń, jyrynyń quty bolǵan. Ájem Nurıla ómirden óterine deıin, bul shamamen ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary, Oljabaı batyrdan qalǵan biraz jádigerdi saqtap kelgen eken. Atadan qalǵan mıras týraly derekter áli kúnge zertteýshilerdiń nazarynda tur. Ákemniń halyq dastandaryna degen qyzyǵýshylyǵy osy rýhanı ortada bastalǵan. Bıyl jaryq kórgen Oljabaı batyr týraly kitapty ǵylymı turǵyda zerttep, tóte jazýdaǵy qoljazbalaryn R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, PhD Baǵdat Dúısenov baspaǵa daıyndasa, irikteý jumystarymen fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty Gúlnar Omarova aınalysty. Jaryqqa shyǵýyna elimizge belgili kóptegen azamat qoldaý kórsetti.
– О́tken ǵasyrdyń 40-jyldary Ulttyq ǵylym akademııasynda Shoqan ómirin zertteý jumystary bastalǵany belgili. Akademık kezinde Shoqanǵa qatysty kóptegen derektiń Reseı muraǵattarynda qalyp qoıǵanyn, elge ákelý qajettigin jıi kótergen eken. Ǵalymnyń Shoqan murasyna qatysty zertteýleri tolyq jaryqqa shyqty ma?
– 1957-1967 jyldary Marǵulannyń basshylyǵymen zertteýshiler toby Sh.Ýálıhanovtyń bestomdyq akademııalyq jınaǵyn jaryqqa shyǵarǵan edi. Araǵa bir jyl salyp, tańdamaly shyǵarmalar jınaǵy jaryq kórdi. Osy jumys toby taraǵan tusta zertteýshiler tobynda bolǵan akademık Bolat Kómekov maǵan ákemniń birqatar eńbegin ákelip berdi. Bul materıaldardy Á.Marǵulan shyǵarmalary jınaǵynyń 14 tomdyǵyna engizdik. Biraq ol materıaldarǵa ǵylymı taldaý jasalǵan joq. Kommentarıı de berilmedi. Kezinde ákem KSRO arhıvterinen Shoqannyń eńbekterin zerttep, monografııa jazdy. «Manasty» zertteýge qosqan eńbegin aıshyqtady. Shoqandy óz halqyna jetkizgen ári tereń zerttegen Álkeı Marǵulan ekenin ǵylymı orta sol kezdiń ózinde moıyndady. Sh.Ýálıhanov shyǵarmalaryn jarııalaý barysynda mindetti túrde qamtylý qajet degenderin ákem kezinde óz qolymen jazyp ketken bolatyn. 2010 jyly úıde saqtalǵan Shoqan murasyn zertteýge arnalǵan materıaldaryn S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıtetine tabystadym. Onyń ishinde anasy Zeınep týraly, Shoqannyń patsha saraıyndaǵylarmen jazbalary saqtalǵan. Barlyǵy keıinnen Ulttyq memlekettik muraǵatqa berildi. Bular bir sheti sógilip, ári qaraı tarqatýǵa daıyn turǵan qundy eńbekter sanatyna jatady.
– Álkeı Marǵulan atyndaǵy qor «Qazaq álemi» jınaǵyn shyǵaryp, onda ǵalymnyń maqalalaryn jarııalaı bastaǵan eken. Bul serııa ári qaraı jalǵasyn tabatyn bolar?
– Ákemniń arhıvindegi tóte jazýmen jazylǵan birqatar qoljazbany aýdaryp, 2021 jyly úsh tomyn jaryqqa shyǵardyq. Onyń I tomyna qazaqtyń sakraldy jerleri týraly, túrki taıpalarynyń shyqqan jeri Ergenekók ápsanasy, Jetisý, Alataý, Saryarqa ólkesi, shapyrashty, qańly taıpalary, Betpaqdalamen ótken kóne kerýender, elimizdiń epıgrafııalyq eskertkishterine, qazaqtyń kıiz úıi men jabdyqtaryna qatysty jazǵandary endi. Al II tomyna Lenıngrad ýnıversıteti Shyǵystaný fakýltetiniń túrkitaný bóliminde oqyp júrgen kezinde arhıvten tabylǵan málimetter jarııalanyp otyr. Onda Qunanbaı, Abaı beınesi, Abaıdyń qoljazba muralary men hattary bar. Á.Marǵulan Abaı men Shoqanǵa tán jazba muralarmen stýdent kezinen tanys bola bastaǵan. Olarǵa tıisti málimetter Máskeý, Lenıngrad, Omby men Tomskidegi kitaphana, muraǵattardan alynǵan. Lenıngradtaǵy Kúnshyǵys halyqtaryn zertteıtin ınstıtýt muraǵatynan Abaıdyń inisi Halıollaǵa jazǵan hatyn tabady. Halıolla da Shoqandaı oıshyl, bilimdi azamat bolǵan. Ol «Eńlik-Kebek», «Qalqaman-Mamyr», «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» jyrlaryn orys tiline tárjimalaǵan. О́mirden erte ozǵan Halıollanyń qoljazbalaryn zertteýdi de ákem alynda maqsat etken eken. Al III tomǵa tarıhı tulǵa Orazmuhamed jáne Qazan ýnıversıteti kitaphanasyndaǵy qazaq qoljazbalary týraly jazǵandaryn engizdik. Orazmuhamed – qazaq sultandarynyń ishindegi bilimdi tulǵa. Ol XV-XVI ǵasyrlardaǵy qazaq halqynyń jazý mádenıetin jarqyn sýrettegen. Onyń baı kitaphanasy 1736 jyly Ǵylym akademııasyna berilip, Kishi júz qazaqtarynyń Reseıge qosylǵan kezine deıin Azııa murajaıynda saqtalǵandyǵyna qatysty derekter kezdesedi. Bir ǵana baspa isiniń artynda kóp sharýa atqarýǵa týra keletindikten, sırek mazmundy serııany jalǵastyrý ýaqyt enshisinde.
– Otandyq tarıhnamada Alash qaıratkerleriniń ómiri men shyǵarmashylyǵyn zertteý búgingi kúnniń ózekti taqyryptarynyń birine aınalyp otyr. Osy turǵydan alǵanda Álkeı Haqanulynyń Semeı semınarııasynda, Lenıngradta oqı júrip, Alash qaıratkerlerimen rýhanı sabaqtas bolǵany týraly derekter de zertteýshiler úshin qyzyqty. Bul baǵytta qandaı eńbekteri jaryqqa shyqty?
– Semeı semınarııasynda oqyp júrgende Alash qaıratkerlerimen rýhanı baılanysy týraly zertteýshiler kóp jazdy ǵoı. Degenmen azattyqty ańsaǵan, táýelsizdikti tý etken tulǵalardyń ortasynda júrýi ákemniń qaıratkerligin shyńdaı tústi. «Maǵjanshyl aqyn» dep aıyptalǵanynyń túp-tórkini de osy ortada júrgenimen baılanysty. Úlken mádenıettiń oshaǵy bolǵan «Beǵazy-Dándibaı» ekspedısııasyna barýyna tikeleı Álıhan Bókeıhannyń yqpaly bolsa, Qanysh Sátbaev ǵalymnyń bolashaǵyn arheologııamen baılanystyrǵany da tekten-tek emes edi. Ákemniń «Ortalyq Qazaqstannyń Beǵazy-Dándibaı mádenıeti» eńbeginiń paıda bolýy respýblıkanyń ǵylymı ómirindegi eleýli oqıǵaǵa aınaldy. Ol qazaq tarıhy men mádenıetin álemge pash ete júrip, jetekshi ǵalymdar qatysatyn halyqaralyq ǵylymı jıyndarda baıandama jasady. Zańǵar jazýshymyz Muhtar Áýezovpen aralastyǵy Lenıngrad qalasyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń túrkitaný jáne tarıh-fılologııa fakýltetterinde oqyp júrgen kezinde rýhanı hám ǵylymı baılanysqa ulasty. Qazirgi kezde ákemniń muraǵat qoryndaǵy Muhtar Áýezov týraly jazǵan estelikterin shyǵarý josparda tur. Muhtardaı tulǵanyń jarqyn obrazyn ashatyn, adamı kelbetin kórsetetin jazbalar búgingi ǵylymdaǵy izdenýshiler úshin qyzyqty bolady dep oılaımyn.
– Ǵalymnyń epıstolıarlyq murasyna qatysty zertteýlerdi sırek kezdestiremiz. Hattar qoryn zertteý, jarııalaýǵa qanshalyqty kóńil bólinip keledi?
– Ákemniń hattar qoryn júıeli zertteý jumystary 2020 jyldan ǵana bastaldy. Ondaǵy hattardyń mazmundyq sıpaty da ártúrli. Jeke muraǵatynan keńestik kezeńde qazaq-túrik ǵylymı baılanystaryna dálel bolatyn 20-dan astam hat iriktelgen edi. Onyń ishinde túrik ǵalymdary, akademık Orhan Shaık Gekıaı, professor Tunjer Baıqara, Emel Esınmen hat almasyp turǵan. Osy zertteý negizinde L.N.Gýmılev atyndaǵy ýnıversıtettiń «Otyrar kitaphanasynyń» dırektory Danagúl Mahat, ǵalym Tursyn Jurtbaıdyń avtorlyǵymen «Akademık Álkeı Marǵulannyń ǵylymı epıstolıarlyq murasyn jınaý, júıeleý jáne zertteý» eńbegi jaryqqa shyqty. Hattardyń ishinde resmı mekemelerden, ǵalymdardan, sala mamandarynan, aǵaıyn-týystardan kelgeni de bar. Hat qory geografııalyq aýqymdylyǵymen erekshelenedi. Japonııa, Anglııa, Reseı, Túrkııa, Germanııa, Fransııa jáne basqa da elderden kelgen hattardyń tili resmı ári erkin mazmunda jazylǵan. A.Mashanov, Á.Qońyratbaev, J.Bekturov, E.Bóketov, A.Seıdimbek sııaqty qazaqtyń ǵylymı-shyǵarmashylyq ókilderinen kelgen hattar da bar. Qazaq zııalylarynyń kópshiligi ákem ekspedısııadan oralǵan kezde jıi kelip, sálem-saýqat surasyp turatyn. Osy shańyraqta arheologııa, qazaq halqynyń mádenı murasyna, tarıhyna qatysty pikiralmasýlar jıi ótetin. Alda jeke muraǵat qorynda saqtalǵan Ystanbul-Ankara saparynan qysqasha jolsapar kúndeligin zertteý jumysy kútip tur. Sol sapardan sýretter de saqtalǵan. Áke shyǵarmashylyǵynyń aıasy bir ǵana ǵylymmen shektelip qalmaǵanyna osynaý eńbekteri dálel. Sondyqtan Á.Marǵulan shyǵarmalary túrik tiline aýdarylyp jatsa, nur ústine nur bolar edi.
– Ǵalym Reseı arhıvterinde kóp jumys istegeni belgili. Suhbattaryńyzdyń birinde bul arhıvterden elge jetpegen zertteýleri bar ekenin aıtqan edińiz. Kezinde akademık jumys istegen muraǵattarmen baılanys bar ma?
– Zertteý eńbekteri shetel muraǵattarynda saqtalǵanyna kúmánim joq. Ony zertteý, elge ákelý isi ǵalymdardyń enshisinde dep oılaımyn. Kezinde Potanınniń de arhıvin uzaq zerttedi ǵoı. Aspırantýrada oqyp júrgeninde jazǵan «Iаrlyktar men paızanyń tarıhı máni» taqyrybyndaǵy kandıdattyq jumysy Reseı Ǵylym akademııasy Materıaldy mádenıet tarıhy ınstıtýtynda saqtalǵan. Onda ózge de jazbalary bar. Ákem 1945 jyly «Qazaq halqynyń epıkalyq jyrlary» taqyrybyna doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. Máskeýdegi Lenın kitaphanasynan osy jumysyn 1970 jyldary sýretke túsirip ákelip, Almatydaǵy ortalyq arhıvke tapsyrǵan bolatynmyn. Ákem epıkalyq jyrlardy 30-jyldardan bastap zertteı bastaǵany belgili. «Qazaq halqynyń kóne zamandaǵy aqyndyq óneriniń sheberleri» eńbegi, sondaı-aq Edige jáne Oraq Mamaı týraly maqalasy da búgingi ǵylym turǵysynan qundy. Kezinde osy taqyryptaǵy eńbekteri úshin ǵalymdar synǵa ushyrap, qalyń oqyrmanǵa jetpeı qalǵan.
– Ákeńizdiń qazaqtyń qoldanbaly óneri, jazýy, handar men qazaq jerin mekendegen taıpalar týraly zertteýleri de otandyq ǵylym úshin teńdessiz. Bul baǵyttaǵy birqatar zertteýdiń áli kúnge jaryq kórmegendigin aıtqan edińiz.
– Á.Marǵulan 1926-1927 jyldary KSRO Ǵylym akademııasynyń odaqtas jáne avtonomııalyq respýblıkalardy zertteý jónindegi arnaıy komıtetiniń Qazaqstan jáne Altaı ekspedısııalaryna qatysqany belgili. Akademık A.Fersman men professor S.Rýdenkonyń jetekshiligimen bolǵan ekspedısııadan oralǵannan keıin qazaq halqynyń etnostyq toptaryn sıpattaǵan alǵashqy ǵylymı maqalalaryn jarııalaı bastady. Osy mazmunda jaryqqa shyqqan eńbekterin kózi tirisinde kóre almaı da ketti. «Qazaqtyń jazba óneri», sondaı-aq «Qazaqtyń qoldanbaly óneri» materıaldarymen jan-jaqty qamtylyp, sýretterimen bezendirildi. Osy eńbegi táýelsizdikten keıin jaryq kórgen qazaqtyń ulttyq kıimderine qatysty kóptegen eńbekke arqaý boldy. Aldaǵy ýaqytta osy eńbekterin qaıta jaryqqa shyǵarý qajet dep oılaımyn. Akademık Bolat Kómekov ákemniń «Drevnıe kazahskıe plemena» jáne «Obrazovanıe kazahskogo hanstva» degen qoljazbasyn da ózime tabystaǵan edi. Ulttyq ǵylym akademııasynyń ótken ǵasyrdyń 50-jyldaryndaǵy bul jobasy qýdalaý jyldarymen tuspa-tus kelgendikten, jumys nusqasynda qalyp qoıǵan edi. Ákem eńbekterinde kóne taıpalar, eski dáýir men jańa kezeńdi qamtydy. Ǵundar, skıfter, barlyǵy júzdegen taıpanyń ómir saltyn jazdy. Azýly kórshisinen saqtaný úshin qazaqtar únemi birigýdi maqsat etkenin, Jetisý jeriniń qazaqtardyń birlikke umtylǵan mekeni bolǵanyn, úsh júz, alash, arys sóziniń shyǵý tórkinin zerttedi. Aqorda handary Jánibek pen Kereıdiń qazaq taıpalaryn biriktirýdegi batyl ári saýatty qadamdary týraly jazǵandary da jaryqqa shyǵyp, ǵylymı negizdemesi berildi. Osy oraıda «Qazaq halqynyń kóne zamandaǵy aqyndyq óneriniń sheberleri», «Qazaqtyń kóne taıpalary jáne Qazaq handyǵynyń qalyptasýy», «Ortalyq Qazaqstannyń qola dáýiri mádenıetiniń jańa eskertkishteriniń ashylýy» sııaqty zertteýleriniń tarıhı mańyzy joǵary ári qaıta jaryqqa shyǵarýdy qajet etedi.
– Marǵulan murasyna jeke izdenýshiler tarapynan qyzyǵatyndar bar ma?
– Buqar jyraý mýzeıiniń burynǵy qyzmetkeri, ǵalym Marvan Hamıtova «Ǵulama, ǵalym, azamat, tulǵa» kitabyn jaryqqa shyǵaryp, ǵalym eńbekteri haqynda kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵan edi. Ol óz bastamasymen Qundykólde Á.Marǵulan mýzeıiniń ashylýyna da yqpal etti. Keıingi jyldary Pavlodarda ǵalym Amantaı Qudabaev «Marǵulan ensıklopedııasyn» jınaqtap, izdeniste júr. Á.Marǵulannyń Ortalyq muraǵat qorlarynda jáne L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń «Otyrar kitaphanasy» ǵylymı ortalyǵynda saqtalǵan arheologııa, etnografııa, shyǵystaný, tarıh, ónertaný salalaryna arnalǵan myńnan astam sırek kitaptar kitaphanasy, qoljazbalarynyń túpnusqalary, qoıyn dápterleri, ǵylymı-zertteý ekspedısııalarynyń jazbalary jas izdenýshiler úshin tyń taqyryptarǵa negiz bolatyny anyq. Sonymen birge ǵalym murasyn nasıhattaýǵa baılanysty óńirlerde kezdesýler ótip turady, derekti fılmder de jaryq kórip jatyr. Munyń ózi ǵalym murasyna degen qurmetti bildirse kerek.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY