Dollardyń taǵdyr-talaıy

Birinshi kredıttik bıýro maman­da­ry­nyń málimetinshe, ótken qyrkúıekte ult­tyq valıýta barlyq negizgi valıý­ta­lar aldynda tize búgip qaldy. BKB má­li­metterinde qyrkúıektiń qortyn­dy­synda teńge álemdegi barlyq negizgi va­lıýtalar aldynda álsirep qalǵany aı­tylady. Sarapshylardyń pikirinshe, eń nashar kórsetkish sońǵy ret 2022 jyldyń qarashasynda baıqalǵan. Bul rette otandyq valıýta dollarǵa qatysty arzandap, 14,78 teńgege álsiredi. Tipti kórshisine soǵys ashyp, álemnen oqshaýlanyp qalǵan Reseı valıýtasynyń da «tabanynyń» astynda qaldy.

Reseı valıýtasynyń da jaǵdaıy máz emes. Máskeý bırjasynda 2 qazannyń qorytyndysynda 1 dollardyń quny 100 rýblge jetti. Keıbir aıyrbastaý pýnkterinde AQSh valıýtasy úshin 110 rýblge deıin satylyp jatqany aıtylyp jatyr.

Tamyz aıynda da, qyrkúıekte de Ulttyq bank ıntervensııa jasaǵan joq. Biraq tamyz aıynda Ulttyq qordan 770 mln dollar alyp, bırjaǵa saldy. Bul sheshimniń sheteldik valıýtaǵa degen suranysty óteý úshin qabyldanǵany belgili. Qyrkúıek aıynda taǵy da 1,15 mıllıard dollardy aınalymǵa shyǵardy. Biraq bul sheshim de jaǵdaıdy ońalta almady. Osy aıda Ulttyq qordan bırjada 1,5-1,6 mıllıard dollarǵa deıin satýǵa daıyndalyp jatqany ashyq aıtyla bastady. Tipti BJZQ qyrkúıekte 200 mln dollar satyp alady. Sarapshylar teńgeniń álsireýine Ulttyq banktiń bazalyq mólsherlemege qatysty sheshimi yqpal etýi múmkin bolǵany aıtylyp jatyr. UB-nyń oǵan qatysty sheshimi 6 qyrkúıekte jarııalandy. Bolar-bolmas qana tómendegen bazalyq mólsherleme eger kóterilgende, teńge qosymsha dem alyp qalýy da ábden múmkin. Bazalyq mólsherlemeniń kóte­rilýi teńgege dem bergenmen, ekonomıka­ny tejeıtinin osyǵan deıin jazdyq. Bizdegi nesıe mólsherlemesi alys-jaqyn kórshilermen salystyrǵanda eń joǵary – 16%. Qyrǵyzstan men Reseıde – 13%, О́zbekstanda –14%.

О́tken aıdyń sońynda Halyk Finance Ult­tyq banktiń baǵamdyq saıasatyn­daǵy problemalarǵa sholý jasady. Sa­rap­shylardyń aıtýynsha, naryq qatysýshylary teńge baǵamynyń AQSh dol­laryna qatysty qandaı irgeli fak­tor­larǵa sáıkes ózgeretinin túsin­beı otyr. Olardyń túsiniginde teńge baǵa­my­na áser etetin negizgi faktorlar – munaı baǵasy, Reseıdegi rýbldiń dol­larǵa aıyrbastaý baǵamy, dollar ın­deksi, Ulttyq qordyń bıýdjettik erejeler sheńberindegi valıýta aıyrbastaý opera­sııalary, sheteldik portfeldik ın­ves­torlardyń memlekettik baǵaly qa­ǵazdardy (MBQ) satyp alý-satý, ınflıasııa. «USD/KZT jáne osy irgeli faktorlar arasyndaǵy qatynas ýaqyt óte qatty ózgerdi, keı sátteri kúsheıdi, keıde beti qaıtyp qaldy», delingen Halyk Finance sholýynda.

Ulttyq bank valıýta naryǵynda qa­lyp­­tasqan ahýalǵa qatysty túsinikteme berdi. Onda Tımýr Súleımenovtiń komandasy teńgeniń qunsyzdanýyna sura­nys­tyń artýy sebep bolǵanyn aıtyp berdi. Bas banktiń sońǵy málimdemesinen teńgeni qunsyzdandyrýdan saqtap qalatyn tyń ıdeıalardy kórgen joqpyz, sol baıaǵy eski súrleý. Osydan keıin UB-ny Úkimet qarjyny EDB-ge úılestirip berip otyratyn Ulttyq operator dep atasaq da jarap jatyr. «Ulttyq qordan respýblıkalyq bıýdjetke transfertterdi qamtamasyz etý úshin qyrkúıekte 1 mlrd 155 mln dollardyń valıýtasy satyldy. Ulttyq qordan satý úlesi jalpy saýda-sattyq kóleminiń 34 paıyzyn jáne táýligine 55 mln dollardan aspaıtyn mólsherdi qurady. Ulttyq bank Ulttyq qordyń qarajatymen operasııa júrgizý kezinde naryqtyń beıtarap qaǵıdatyn saqtaıdy. Bul shetel valıýtasyn únemi jáne birkelki satý degendi bildiredi. Mundaı tájirıbe Ulttyq qor operasııalarynyń valıýta naryǵyna áserin barynsha azaıtýǵa múmkindik beredi», dep habarlady Ulttyq bank.

Qazaqstan qarjygerler qaýymdas­ty­ǵy­nyń sarapshylary teńgeniń álsireýine sheteldik ınvestorlardyń otandyq qor naryǵynan ketýi, ınvestorlar otandyq aktıvterge qyzyǵýshylyq tanytpaýy sebep bolǵanyn aıtady. Jyl basynda memlekettik oblıgasııalardy jyldyq 16 paıyzben salyp alý múmkin edi. Qazir ol bazalyq mólsherlemeniń tómen­deýine baılanysty tómendep ketti. Al Qazaqstanda Úkimet memlekettik ob­lı­gasııalarǵa salynǵan ınvestısııadan túsetin tabysqa salyq salýdy qaıta qaraý arqyly sheteldik ınvestorlardyń memlekettik oblıgasııalarǵa jeńildigin alyp tastaý týraly aıtyp jatyr. Biraq naqty sheshim qabyldanbasa da, ınvestorlar valıýta naryǵyndaǵy úılesimdilikti buzyp, teńgeni teńseltip úlgerdi. Shetel­dik ınvestorlar óziniń kiristeri men dollar baǵamy jaqyn bolashaqta ne bolady dep alańdaıtynyn sezip otyrmyz. Olar aqpan-naýryz aılarynda otandyq qor naryǵyna belsendi túrde kirip, dollardy orta eseppen 450-den satty, qazir 470 teńgege satyp alý kerek. Aradaǵy 20 teń­gelik aıyrmashylyq – olar úshin shyǵyn.

Qarjy sarapshysy Andreı Chebotarev ulttyq valıýtanyń quldyraýyna dollar ındeksiniń ósýi sebepker bolǵanyn aıtady. Dollar eń ótimdi aktıv bolǵandyqtan, daǵ­darys kezinde ol qymbattaıdy.Úki­met túsimderdi mindetti aıyrbastaýdan bas tartty, bul shetel valıýtasynyń usy­ny­syn sál qysqartty. Osynyń barlyǵy teńgeniń álsireýine yqpal etti.

Ulttyq bank tamyz aıynda teńge baǵa­myn qalyptastyrýǵa aralaspaǵanyn jáne valıýtalyq ıntervensııa júrgizbe­ge­nin málimdedi. Al Ulttyq qordan satý josparly túrde júrgizilip, boljamdy shekten asqan joq. Sheteldik ınves­torlar táýekelge barmaı, dollardyń kóterilýin jáne Qazaqstandaǵy bazalyq mólsherlemeniń tómendeýin basqa ıýrısdıksııalar da kútýdi sheshken kórinedi.

QQQ sarapshylary teńgeniń qunsyz­da­nýynyń úshinshi sebebi retinde memle­ket­­tik qaryzǵa qyzmet kórsetý ekenin aı­ta­dy. Ekinshi toqsandy syrtqy qaryzdy jabý úshin 18,2 mlrd dollar qajet bola­dy.

Qarjy sarapshysy A. Chebotarev alda­ǵy ýaqytta, syrtqy faktorlar tynysh bolsa, baǵam 470-480 teńge shamasynda saqtalady dep boljaıdy. Qarjy sarapshysy syrtqy faktorlar bolmasa, 485 teńgeden tómen álsireýdiń kúshti sebepterin kórip otyrǵan joq. Degenmen sa­rap­shy qoldaǵy artyq qarjyny dollarmen saqtaý da kerektigin aıtady. Siz ben biz úshin, bıznes úshin aıyrbas baǵamynyń 448 teńgeden quldyraýy tıimsiz. Taýar ımporty joǵary deńgeıde qalyp otyr. Onyń mólsheri 2016 jylmen salystyrǵanda eki ese artyp, tarıhı rekordtardan asyp túsedi. Sondaı-aq teńgeniń qunsyzdanýy Úkimet úshin tıimdi bolýy múmkin dep boljaýǵa bolady.

Osy jyldyń qańtar-shilde aılarynda saýda balansy 10 mlrd dollar profısıtpen qalyptasty, sebebi eksport ımporttan asyp tústi. Dollardyń qaıta baǵalanýy bıýdjetti qosymsha teńgemen toltyryp, bıýdjet kirisin art­ty­rady. Munaı tabysy ósken saıyn sheneýnikterdiń memlekettik baǵdar­la­ma­lardy kóbeıtýge degen tábeti artady. Aqsha kóbirek bolady, baǵa qaıtadan kóteriledi. Sarapshylardyń biraýyzdan dollar baǵamynyń kóterilýine jol bermeý úshin bazalyq baǵam aıyrbas baǵamyna áser etý quraly dep aıtýy beker emes.

Rýbldiń qunsyzdanýy reseılik ónim­derdiń baǵasyna áser etip jatyr. Bul bizdiń taýarlar úshin tıimsiz. Qarjy-óndiristik toptar kirisin arttyrý úshin Úkimetten teńgeniń rýblmen birge ál­­si­re­ýine jol berýdi talap etip jatyr degen áńgimeler de aıtylyp qalady.

Ulttyq bank teńge baǵamynyń qalyp­ta­sýyna kedergi jasamaıtynyn habar­laýdan jalyqqan emes. Biraq sońǵy jaǵdaılar onyń aralaspaı otyrǵanyna, tipti teńgeniń rýblden túbegeıli táýel­siz­dik alǵanyna kúmán keltire bastady. Qazirgi jaǵdaı halyqty emes, bıznesti qol­daýǵa basymdyq bere bastady. Sarap­shy­lardyń pikirinshe, teńge baǵasy jyl aıaǵyna qubylmaly bolyp turady. Turaqtylyqqa qaýip rýblden ekeni belgili bolyp qaldy. Ekonomıkamyzdaǵy qurylymdyq ózgeristerdiń álsizdiginen 1 rýblge shaqqandaǵy 5 teńgelik parı­tet­ten áli tolyq shyǵýǵa múmkindik joq. Qazaqstan men onyń valıýtasyn Re­seı ekonomıkasynyń jaǵdaıyna táýel­di etetin faktor taǵy da EAEO-men baılanysty. Eýroodaq pen AQSh-tyń Reseıge sanksııalary mańyzdyraq faktor boldy. Sarapshylar sanksııalar logıstıkalyq tizbekke áser etip, Reseı ónerkásibiniń óndiris kólemin kúrt qysqartatynyn, onyń yqpaly araǵa jyl ótip baıqalatynyn osydan 1 jyl buryn aıtqan. Reseıdi Qazaqstanmen baılanys­tyratyn joldar da buzyldy. Reseıde óndirilgen ónimder otandyq sórelerge biraz ýaqyt jetpedi. Biraq soǵan qaramastan kórshi eldiń saýda qu­ry­lymyndaǵy úlesi – 19 paıyz. Sońǵy 5 jylda ol 20-25 pa­ıyz aralyǵynda quby­lyp turǵan bolatyn. Teńge men rýbl baılanysy qu­pııasynyń ózegi osynda jatsa tańǵal­maı­myz.

ALMATY