Ádebı dástúrsiz ádebıet damymaıdy. Qazirgi kórkemsóz óneri qanshalyqty erkindik aldy degenmen, ótkenniń baı tájirıbesin boıyna sińirmeı óspeıdi. Búgingi proza jóninde de osyny aıtýǵa bolady. J.Aımaýytulyn, M.Áýezovti, B.Maılındi, Ǵ.Músirepovti ıgermeı, óreli proza órge baspas edi. Alyptar tobynan soń bul qatarda soǵys jyldarynan keıin ádebıetke kelgen ózge qalamdastarmen birge Tahaýı Ahtanov bar. Búginde 100 jyldyǵy atalyp otyrǵan ol kórkemdik álemin qalyptastyrǵan qarymdy prozaık, sheber dramatýrg, ótkir oıly synshy boldy. Alyptar dástúrine saı ádebıettiń barlyq janrynda aıanbaı eńbek etip, shyǵarmashylyqtaǵy adaldyqty tý qylyp ustandy.
Dáýirdiń soqtyqpaly tolqyndarynyń jazýshynyń qalyptasýynda úlken orny bar. Bálkim, muny sýretkerlik dúnıetanymnyń alǵysharttary dermiz. Tahaýı da ýaqyttyń aýyrtpalyǵyn kórip ósti.
Balalyq shaǵy HH ǵasyrdyń 30-jyldarynyń basyndaǵy alapat asharshylyqpen, stalındik repressııamen tuspa-tus keldi. Býyny qataıa kele jahandyq soǵysqa attandy. Munyń barlyǵy bolashaq jazýshy úshin ómirlik, shyǵarmashylyq tolaǵaı júk boldy.
Soǵys jyldarynan keıingi ádebıetti T.Ahtanovsyz elestetý múmkin emes. Onyń «Qaharly kúnder», «Boran», «Shyraǵyń sónbesin» atty romandary men povesteri, áńgimeleri qazaq prozasynyń kókjıegin keńeıtti. Ár shyǵarmasy ýaqytynda ádebıetke jańalyq bolyp enip, kitapsúıer qaýymnyń yqylasyna bólendi. Ahtanov prozasy ádebıettegi M.Jumabaevtyń «Sholpannyń kúnási» áńgimesinen, J.Aımaýytulynyń, M. Áýezovtiń týyndylarynan bastaý alǵan psıhologızm arnasyn jańa zaman taqyrybymen óristetti. Onyń prozasy qat-qabat astarly bolyp keldi. Ýaqyttyń qatal shyndyǵynan bastaý alǵandyqtan, qoǵamnyń sol kezde aıtyla qoımaıtyn iri máselelerine baǵyttaldy. Basyn taýǵa da, tasqa da soǵyp, ádilettik izdegen jannyń adamdyq máselelerin qozǵady.
«Qaharly kúnder» romanynda avtor ózi sekildi qarapaıym tirlikten maıdanǵa attanǵan adamdardyń psıhologııasyn bir vzvod kóleminde sýretteıdi. Bul jóninde jazýshy: «...Men eń aldymen buǵanasy qatpaı, maıdanǵa kirgen, ot ishinde eseıgen óz qatarym týraly aıtqym keldi. Meni jáne bir qyzyqtyrǵan soǵystyń shytyrman oqıǵasy, qaýip-qateri emes, sol soǵys arqyly, qaýip-qater arqyly ashylatyn adam harakterleri boldy», dep jazdy. T.Ahtanov osy údeden shyqty.
Ár alýan minezdi Erjan, Kákibaı, Qartbaı, Bondarenko, Zelenın, Kójek tárizdi keıipkerlerdiń urysqa túskendegi harakterleri, shynyǵýy men shıryǵýy qyzyqty da shynaıy beınelendi. Soǵystyń qaharly sátin arqaý etken shyǵarmada shaıqastyń realıstik kartınalary jasalǵan. Ot pen oqtyń ortasyndaǵy jaýyngerlerdiń psıhologııasy ashyldy. Romanda sıýjet sheber órbitilgen. Vzvod komandıri Erjan men sanıtarka qyz Raýshan arasyndaǵy mahabbat sezimi, Raýshannyń jylpos Ýálıge aldanýy oqıǵany shıryqtyra túsken. Adamdyq sezim soǵys kezinde de jutylmaıdy. Bul rette roman E.Hemıngýeıdiń «Qosh bol, maıdan» shyǵarmasyndaǵy Genrı men Ketrın arasyndaǵy mahabbat sezimin, taǵdyr talqysyn eske salady. Týyndyda sondaı-aq soǵys jyldarynan keıingi keńestik ádebıetke tán emes urystyń sheginis sátteri, janqııarlyq qaharmandyq pen qorqaqtyq, satqyndyq psıhologııasy parallel sýrettelgen. P.Omılıanchýk: «Satqyn jáne qorqaq Ýálı Moldabaev obrazy anyq jasalǵan», deıdi. Shyǵarmadan dańqty batyr Baýyrjan Momyshuly men Tahaýı Ahtanovtyń baýyrlastyq sezimi aıqyn ańǵarylady. Batalon komandıri Murat Arystanovtyń prototıpi Baýyrjan Momyshuly ekeni bilinedi. «Qaharly kúnder» romany B.Momyshulynyń «Artymyzda Moskva» povesimen birge 50-jyldardaǵy soǵys taqyrybyna jazylǵan jemisti shyǵarma sanaldy.
«Boran» romanynda soǵystan aman-esen oralǵan soldattyń jan jarasy týraly baıandaldy. Qospannyń soǵysta tutqynǵa túsýi keıingi beıbit ómirinde qasiretke aınalǵan. Qaıda barsa, «sútke tıgen kúshikteı» senimsizdik aldynan shyǵady. Al soǵystyń qan qasabynan aman-esen qutylyp, elim dep, jerim dep oralǵan adal janǵa senimsizdik aýyr tıedi eken. Osy haldi Jappasbaı sekildi sholaq belsendi arsyzdyqpen paıdalanyp, qyr sońyna túsip alady. Aýdanǵa burynǵy komandıri Qasbolat basshy bolyp kelgende, ishteı qatty qýanǵan. Ádilin aıtyp, aqtap alady degen. Sóıtken komandıri de jalt beredi. Qospan tyǵyryqqa tirelgen. Iаpyraý, endi ne isteýge bolady? Bárin tastap qoıǵa ketedi. Úsh kúndik boranǵa ushyraıdy. Shyǵarmada keń kólemdi psıhologııalyq parallelızm – ishtegi alasapyran arpalys pen tabıǵattyń bet qaratpas borany qatar óriledi. Jazýshy – realıst. Ýaqyt pen keńistik shynaıylyqpen beınelengen. Dala tabıǵaty, jer reńi, boran, aq tútekke oranǵan qoılardyń qımyl-qozǵalysy men ashyqqan sáttegi adam jany túshirkener áreketteri, astyndaǵy tortóbel attyń aıańy, qoıshynyń serigi eki ıttiń – Qutpan men Maılyaıaqtyń qasqyrlarmen arpalys kezindegi minezderi – jiti bilgirlikpen, asa sezimtaldyqpen sýrettelgen. Qospannyń qoǵamǵa qoıar suraǵy kóp. Soǵystaǵy erjúrek komandıri munyń adaldyǵyn bile tura nege arasha túse almady? Nege jalt berdi? Satqyndyqtyń úlken-kishisi bola ma? Jazýshynyń bir suhbatynda: «M.Sholohovtyń «Adam taǵdyry» áńgimesinde tutqynǵa túsken soldattyń aýyr jaǵdaıy sýretteletin edi ǵoı, al olardyń bizdiń eldegi azaby tutqyndaǵydan kem bolǵan joq. Men Qospan basyndaǵy osy azapty ótkeldi beıneleý úshin jazdym ǵoı», degeni bar.
Qospannyń jan dúnıesin qınaǵan suraq dáýirdiń, ýaqyttyń suraǵy bolatyn. Qasbolat – ýaqyt syndyrǵan tulǵa. Bir kezdegi batyl minezinen aıyrylyp, qaraqan basyn qorǵaýǵa, tipti kózdi baqyraıtyp qoıyp jala jabýǵa deıin quldyraıdy. «Boran» – psıhologııalyq roman. Shyǵarma kompozısııasy bastan-aıaq úsh qaharmannyń – Qospannyń, Qasbolattyń, Jańyldyń jan dúnıelik ıirimderine qurylǵan.
T.Ahtanov prozasynyń ózindik qasıeti – qaıtalaýdy jaqtyrmaıdy. Maıdanger jazýshy «Shyraǵyń sónbesin» dılogııasynda soǵys taqyrybyna jańa qyrynan keldi. Shyrt uıqyda jatqanda soǵys bastalyp, bir buıryqpen kúıeýi Qasymbek shaıqas shebine attanǵanda, komandırlerdiń áıelderimen birge Názıra jaý tylynda – uıtqyǵan oq pen ottyń ortasynda qala beredi. Avtor soǵys alapatyn qazaq kelinsheginiń qabyldaýymen sýretteıdi. Názıranyń aıaǵy aýyr. Jan-jaqtan ajal arany ashylyp turǵanda, qursaqta ómirge umtylǵan tirshilik nyshany búlkildeıdi. Jazýshy osy kontrastyny shıryqtyra damytyp, áıel psıhologııasyn sheber ashqan. Názıra beınesi, onyń eske alýymen sýretteletin Qamqa ájesi – shyn máninde qazaq áıelderi obrazyn jańa qyrymen baıytqan aıaýly tulǵalar. Ulttar arasyndaǵy baýyrlastyqty avtor soǵys shyndyǵynan órbitedi. Orys kelinshegi Sveta men Názıra arasyndaǵy baılanys, Dýnıa kempirdiń qaýip-qaterge qaramaı, úıine Názırany panalatýy ýaqyt shyndyǵynan týǵan sıtýasııalar bolatyn. Názıra boıyndaǵy qaırat pen tektilik «shyraǵyń sónbesin» dep únemi qaıtalap aıtyp otyratyn Qamqa ájesinen bastaý alyp jatqandaı. Romanda soǵystyń jeke adam basyna tóndirgen qaýip-qateri men adamdardy aıaýsyz qyrǵynǵa ushyratyp jatýy, qaıǵy-qasireti shytyrman oqıǵalarmen beınelengen. Shyǵarmadaǵy júrekti qozǵar eń bir áserli sátter – balalardyń ólimi. Jazyqsyz beıkúná bala men soǵys joıqyny shyǵarmada arnaıy jeli bolyp tartylǵan. Bas keıipker Názıranyń atymen birinshi jaqta baıandalatyn týyndyda onyń eske alýymen 30-jyldardyń basyndaǵy asharshylyq kezeńi, orys áıeli Svetanyń eske alýymen stalındik repressııa jyldarynyń shyrǵalańy ashylady. Jazyqsyz balalar Jumashtyń, Borıanyń, «án salyp bereıinshi» dep nemisterdiń aldynda shyryldap bar daýsymen aıazdy keshte án salatyn Parashkanyń ólimderi, satqyn ákesiniń jazalanýy sátindegi bala Proshkanyń kúızelisi – tek aıaýshylyqty týdyratyn sátter ǵana emes, soǵystyń qasiretin barynsha tereńdetip asha túsken epızodtar. Bul sıtýasııalardyń qaı-qaısysyn da avtor sheberlikpen, adam taǵdyrymen ushtastyryp áserli sýrettegen. Tutastaı alǵanda, «Qaharly kúnder» romanynda kórinis beretin psıhologızm nyshany «Boran», «Shyraǵyń sónbesin» shyǵarmalarynda jazýshy prozasynyń basty stıldik daralyǵyna – úlken arnaǵa ulasady. Romandardyń qaharmandardyń ishki jan dúnıesi dıalektıkasyna qurylýy T.Ahtanov prozasynyń aıshyqty sıpaty der edik. Úsh roman – Ahtanov kórkemdik áleminiń bıik shyńy. Sondyqtan da akademık Z.Qabdolovtyń: «– Tahaýı Ahtanov kim? – dese, men («Uly» dep qaıteıin), – «Úlken úsheý: «Qaharly kúnder», «Boran», «Shyraǵyń sónbesin» – der edim de, odan ári jumǵan aýzymdy ashpas edim. Nege? Negesi sol, – bul «Úlken úsheýdi» taldaý – óziniń Ahtanovyn tanyǵan qazaq oqýshysy úshin múlde artyq áreket», deýinde shyndyq bar. Ahtanovtyń soǵysty mansuqtaǵan, beıbit ómirdi, halyqtyń baqytty turmysyn, qoǵamdaǵy ádilettilik pen adaldyqty ańsaǵan gýmanıstik ıdeıasy kórkem óriledi.
Jazýshy shyǵarmashylyǵyndaǵy «Mahabbat muńy» povesiniń orny erekshe. Uly Áýezovtiń: «Men seniń maqalalaryńnan, úlken romanyńnyń da keı boıaýlarynan – osy menimen týystas-aý dep oılap júrýshi em... Al mynada men ózimniń sezimderimdi, syrlarymdy saǵan jazdyryp, soǵan barynsha senip, elige erip, yrza bolyp otyrǵandaımyn. Árıne, árbir shynshyl shyǵarma solaı eliktiredi de, al óz júregińe uqsap soqqan jan tamyrdy janbaýyrdaı sezbeske sharań joq», dep ystyq yqylasyn tógetin týyndy.
«Mahabbat muńy» bir demmen oqylady. Lázzattyń jan dúnıesin órtegen móldir sezimi, Nııazdyń alaıaqtyǵy ómirdiń qatal syndary men syrlaryn aldyńa tartady. Avtor povestiń tynysyn mahabbat muńymen tuıyqtap tastamaı, talant pen ádebıettegi haltýra máselesimen sheber óristetip jibergen. Shyndyǵynda, ádebı syn maqalalarynda ótkir aıtylatyn haltýra jaıy týyndyda Nııaz obrazymen kórinis tapqan. Aıarlyq pen talant qabyspaıdy. Shyǵarma sońyndaǵy Lázzat ómirdiń ashy sabaqtarynan ótip qalyptasady. Tanymal aqynǵa aınalǵan ol endi ádebıettegi adaldyq úshin kúresip, «Maıdanda qorqaq jaýynger jeksuryn bolsa, ádebıette jalǵan jazýshy jeksuryn» dep Nııazǵa úkimdi oıyn bildiredi. Týyndydaǵy Lázzat monologi, tabıǵattyń kórkem sýretteri, óleńniń dúnıege kelý úderisi shymyr órilgen. Bul rette synshy M.Qarataev «T.Ahtanov – jalpy jıvopısshi sýretker» dep baǵalaıdy.
Jazýshynyń «Alǵashqy án», «Qyzǵanysh», «Kúı ańyzy», «Joǵalǵan dos», «Kókqutan», «Alystan jetken saryn» áńgimeleri – shymyr sıýjetimen, kesek-kesek obrazdarymen qazaq áńgime janryna úlken olja bolyp qosylǵan týyndylar. «Kúı ańyzy» áńgimesinde avtor ańyzdyq sıýjet jelisinde qalyp qoımaı, qart kúıshi Estemes obrazyn barynsha tereńdetip, onyń jan dúnıesindegi aıtylmaı jatqan muńyn áserli beıneleıdi. «О́nerdiń jasampazdyǵy onyń gýmanıstik bolmysyna tikeleı táýeldi. Eski jańamen beldesip bereke tappaıdy. Ahtanov sýretker kóp qazbalap jatpaı-aq, osy bir shyndyqty tap basyp kórsete bilgen. О́mirsheń «Nar ıdirgen» astarlap aıtqan asqar oıymen qundy», deıdi jazýshy B.Muqaı. Úlkendi-kishili prozasynda ıdeıany ashyq jarnamalap bermeı, obraz taǵdyry, bolmysy arqyly astarlap, ısharalap jetkizý shyn máninde kásibı prozanyń taǵylymy bolsa kerek.
T.Ahtanovtyń dramatýrgııasy men ádebı syn murasy – óz aldyna tutas sala. Aq óleńmen jazylǵan «Ant» tragedııasy, «Kúshik kúıeý» komedııasy, «Sáýle», «Boran», «Kútpegen kezdesý», «Áke men bala», «Mahabbat muńy» dramalary kezinde respýblıkalyq, oblystyq teatrlarda úlken qulshynyspen qoıyldy.
«Bordaı tozǵan qazaqtyń,
Bosaǵasyn bekitip,
Eńsesin qaıta kóterer
Kórdiń be úmit sáýlesin?» – dep keletin monolog Tóle bıdiń tolǵanysyna ulasyp:
«Bir-birińe qotyr týshańdy
Qıyspaǵan aǵaıyn,
Jaýda qaldy yrǵyn dáýletiń.
«Janyń shyqsa da, jaqynyńa berme,
Jıǵan-tergeniń jatqa buıyrsyn, –
dep qarǵap pa edi
Qudaı taǵala qazaqty», – dep keletin sahnadan esken adýyndy ún talaı kórermenniń rýhyn oıatyp, kúsh-qaıratyn janyǵany sózsiz. Ulttyq birlik pen el namysy – búgingi ýaqyttyń da ótkir máselesi.
T.Ahtanovtyń ishki áleýeti – toqtaýsyz izdenis bolatyn. Soǵystan keıingi jyldary Á.Nurpeıisovtiń alǵashqy «Kýrlıandııa» romanyn oqı otyryp, óziniń jaza bastaǵan «Qaharly kúnder» shyǵarmasynyń olqylyǵyn sezingen ol romandy kilt doǵaryp tastap, ádebı synmen belsendi aınalysady. Ǵ.Músirepov týraly monografııalyq sıpattaǵy tereń tanymdy eńbek jazdy. Onyń, ásirese M.Áýezovtiń, B.Maılınniń ádebı dástúri, teatr óneri qaıratkerleri týraly jazǵan tolymdy maqalalary, Jazýshylar odaǵynyń plenýmdarynda jasaǵan qundy baıandamalary ulttyq ádebı úderisti tanýda mańyzyn joıǵan joq.
Tarlan talant ıesi búkil sanaly ǵumyrynda bar kúsh-qaıratyn, daryn qýatyn ulttyq ádebıettiń kemeldenýine arnady. Onyń týyndylarynyń búgingi urpaqqa da aıtary mol. Ahtanov jaqqan alaý qazaq halqy barda, ádebıetti súıer qaýym barda óshpeıdi dep bilemiz.
Sámen QULBARAQ,
M.H. Dýlatı atyndaǵy Taraz óńirlik ýnıversıtetiniń professory,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory