Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna arnaǵan bıylǵy Joldaýynda elimiz úshin eń ózekti máselelerdiń biri – sý resýrsyna aıryqsha toqtaldy. Halyq sany men ekonomıka ósken saıyn onyń tapshylyǵy da ulǵaıa túsetinine basa mán berdi. «Qazaqstandaǵy sý tapshylyǵy 2040 jyldarǵa qaraı 12-15 mıllıard tekshe metrge jetýi múmkin. Jalpy, biz – transshekaralyq sý kózderine táýeldi elmiz» dep atap kórsetti Prezıdent. Sondaı-aq ishki sý resýrstaryn ysyrapsyz paıdalaný, ony únemdeıtin ozyq tehnologııany engizý máselelerin alǵa qoıdy. Osy oraıda sý kózderi tapshy Jezqazǵan óńirinde de túıtkildi máselege barynsha mán berilip, alańdatarlyq ahýaldyń aldyn alý qajettigi kún tártibine qaıta shyqty.
Máselen, Dúnıejúzilik banktiń boljamy boıynsha Qazaqstandaǵy sý resýrstarynyń kólemi 2030 jylǵa qaraı 90-nan 76 tekshe metrge deıin tómendeıdi. Bul eldegi sý tapshylyǵy 7 jyldan keıin shamamen 15 paıyzdy quraıtynyn bildiredi. «Búginge deıin ekonomıkamyzda sý resýrstarynyń mundaı jetispeýshiligi bolǵan emes» dep topshylaıdy mamandar. Qazir ǵalamdyq jylynýdyń nátıjesinde jańbyr júıeli jaýmaıtyn boldy. Sonyń saldarynan jerasty sýlary kúrt azaıdy. Resmı derekterge súıensek, dúnıejúzindegi 1 mıllıard adam ishýge jaramdy sýǵa zárý. Elimizde turatyn ár adam táýligine 150-200 lıtr sý paıdalansa, Malı degen elde bir adam táýligine 2-3 lıtr ǵana sý qoldanady eken. BUU derekteri boıynsha Qazaqstan sý qoryna qatysty TMD elderi arasynda eń sońǵy orynda kórinedi. Respýblıkamyzdaǵy óńirlerdiń úshten bir bóligi aýyz sý tapshylyǵyn tartýda.
Elimizde sý resýrsy, onyń ishinde tushy taza sý kólemi shekteýli. Ile men Ertistiń bastaýy – Qytaıda. Sý kózi boıynsha sol elge táýeldimiz. Shý men Talas ózenderiniń basynda – qyrǵyzdar, Syrdarııanyń bastaýy – tájik, ózbek, qyrǵyzdyń qolynan ótedi. Sonyń saldarynan Syrdyń sýynyń halyqqa jetpeı jatqanyn jylda kórip júrmiz. Soltústigimizdegi Edil men Jaıyq ta Reseı jerinen bastalady. Sondyqtan tirshilik nárin ysyrapsyz, tıimdi paıdalanýdyń tetikterin iske qosý – biz úshin basty mindet. Osy ýaqytqa deıin sý sharýashylyǵy ınfraqurylymyn túrli memlekettik organnyń basqarýy saldarynan sý resýrstaryna qatysty tıimdi saıasat júrgizilmeı otyrǵany aıtylyp júrdi. Endigi jerde Memleket basshysynyń qolǵa alýymen jańadan qurylǵan Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligine úlken úmit artamyz.
– Jalpy, qazir jer júzinde sýǵa degen tapshylyq bastaldy. Mal bylaı tursyn, adamǵa sý jetpeıtin halge jetip kelemiz. Halyq sany 40-50 mln bolǵanda sýdy qalaı jetkizemiz dep oılaný kerek. Bizdegi sý qorynyń 70-80 paıyzy memleketaralyq ózenderden alynady. Qalǵan 20-30 paıyzy aýyl arasyndaǵy ózenderge tıesili. Sýdy saqtap qala almasaq, bolashaǵymyz buldyr, – deıdi sý sharýashylyǵynyń mamany, osy salanyń burynǵy mınıstri Narıman Qypshaqbaev.
Sýǵa qatysty osyndaı derekter aldan shyqqanda jartylaı shóleıt óńirde órken jaıǵan, sý kózderine kedeı Ulytaý oblysynyń, onyń ishinde óndiristi Jezqazǵannyń bolashaǵy ne bolar eken degen másele oılandyrmaı qoımaıdy. Mysty qala mańynan Qarakeńgir ózeniniń tómengi aǵysy ótetini belgili. О́zenniń arnasyna Keńgir sý qoımasy salynǵan. Ulytaýdyń Jaqsy Arǵanaty silemderinen bastalyp, soltústikten ońtústikke qaraı aǵyp ótetin ózenniń uzyndyǵy 300 shaqyrymǵa jýyq, sý jınaıtyn alaptyń aýmaǵy – 16 700 sharshy metr. Sarysý ózeniniń iri salasy sanalatyn Qarakeńgirden qazir onyń arnasyna qaraı mardymdy sý quıylyp júrgen joq. Qurǵaqshylyq pen qysta qardyń az túsýi saldarynan keıingi jyldarda ózen arnasy arqyly Keńgir sý qoımasyna keletin sý mólsheriniń kemip bara jatqany da baıqala bastady. Máselen, aýmaǵyna 319 mln tekshe metr sý jınaqtaıtyn Keńgir sý qoımasyna ótken jyly – 46,8 mln tekshe metr, bıylǵy kóktemde 71 mln tekshe metr ǵana sý keldi. Qazirgi tańda onda 230 mln tekshe metr kóleminde sý qory bar. Jetispeıtin mólsher 80 mln tekshe metr shamasynda.
Jezqazǵan óndirisin órkendetýge óńirdegi sý tapshylyǵynyń qolbaılaý keltiretini erte kezden-aq belgili bolǵan. Mysty qalanyń áridegi tarıhyna kóz júgirtsek, ótken ǵasyrda Úlken Jezqazǵan óndirisin ashýǵa baılanysty jobaǵa odaqtyq komıtette qarsylyq tanytqandardyń eki úlken aıǵaqty máseleni alǵa tartqanyn baıqaımyz. Onyń biri – Jezqazǵannyń ortalyqtaǵy temirjol qatynastarynan shalǵaıda jatqany bolsa, ekinshisi – jartylaı shóleıt aımaqtaǵy óndiriske qajetti sýdyń tapshylyǵy bolatyn. «Munda kenniń kóp qory joq» deýshiler de tabyldy. Sonyń saldarynan mys kombınatyn salýdy uıǵaryp otyrǵan Jezqazǵandy elimizdiń ındýstrııalandyrý josparyna engizbeý qaýpi de týyndaǵan edi. О́ńirdiń ken qoryn muqııat zerttep, óziniń tujyrymdaryn biliktilikpen dáleldeı bilgen dańqty geolog Qanysh Sátbaev sý máselesin de jan-jaqty oılastyryp, keńinen zerttelýine kóńil bóledi. Qarakeńgir, Sarykeńgir ózenderi qosylyp Keńgir ataýymen Sarysý alabyna deıin keletini belgili. Osy Keńgirdiń Dosmyrza saǵasynan úlken bóget salýǵa bolatynyn Qanekeń zerdelep, mamandarǵa esep-qısabymen jobasyn jasatyp qoıady. Sóıtip, sý kóziniń tapshylyǵy týraly máseleniń oń sheshimi tabylady. Naýshabaı saıynyń ańǵarynda úlken bógen salý arqyly mol sý jınaı alatyn aýqymdy gıdrotehnıkalyq qoımanyń jobasy osylaısha 1952 jyly dúnıege kelgen bolatyn. Sodan bergi kezeńde óndiristi qalanyń tirshilik nárine aınalǵan Keńgir sý qoımasy – búginde kúrdeli ınjenerlik qurylǵylar men qondyrǵylardy qamtıtyn aýqymdy keshen.
Qala tirshiliginiń strategııalyq nysany sanalatyn keshenge durys kútim jasap, ekologııalyq talapqa saı tazartyp otyrý da – qazirgi kún tártibindegi kúrdeli máselelerdiń biri. Alaıda «Qazaqmys» korporasııasynyń enshiles kásiporny jalǵa alý jolymen paıdalanyp otyrǵan jasandy sý qoımasy eshbir mekemeniń balanstyq jaýapkershiliginde joq. Sonyń saldarynan sý qoımasynyń tabanyn tazalaý jáne basqa da gıdrotehnıkalyq jumystar talapqa saı júrgizilmeı keledi. Osy jaǵdaıǵa baılanysty Ulytaý oblysynyń tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy ótken jyly Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine hat joldap, Keńgir sý qoımasyn gıdrotehnıkalyq talapqa saı kútip ustap, qorǵaý úshin respýblıkalyq balansqa alýyn suraǵan bolatyn. Biraq másele Sý kodeksi zańdylyǵyna saı áli ońtaıly sheshilgen joq. Osyǵan jańadan qurylǵan Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi kóńil bólse deımiz.
Keńgir qoımasy jalǵyz Jezqazǵan emes, qanattas Sátbaev qalasy men irgedegi eldi mekenderdi de sýmen qamtıdy. Turǵyndar tutynatyn aýyz sýdyń 65 paıyzy osy ashyq sý qoımasynan, qalǵan bóligi Úıtas-Aıdos jerasty sý kózinen alynady. Qoımadan alynatyn sýdyń ortasha jyldyq shyǵyny ótken jyldary 60 mln tekshe metr kóleminde boldy. Munyń ishinde 24,3 mln tekshe metri óndiris nysandaryn qamtamasyz etse, 20,1 mln tekshe metri turǵyndardyń aýyz sýyna jumsalady. Qaladaǵy óndiristiń ózegine eń kóp mólsherde sý jınaýdy qajet etetini – jylý-elektr ortalyǵy. Sondyqtan bul kásiporynda sý ysyrabyna jol bermeý úshin qaıtalama sýdy paıdalaný júıesi jolǵa qoıylǵan. Sonyń ózinde qaladaǵy turǵyn úıler men nysandardyń kommýnaldyq jelilerine jiberiletin ystyq sýdyń (adamdardyń jýynyp-shaıynýy) jyldyq shyǵyny 10 mln tekshe metr mólsherinde bolady eken. Munyń syrtynda qalanyń jasyl jelekterin sýarýǵa 5 mln tekshe metrdeı, saıajaılarǵa 3 mln tekshe metrdeı sý jumsalady. Munyń barlyǵyn táptishtep aıtyp otyrǵanymyz, óńirdegi eń basty sý qorynan alynatyn sýdyń ysyrabyna jol bermeı, tirshilik nárin únemdep jumsaýǵa qatty mán berilse degen oıdan týyndaıdy. Negizinde bizde sýdyń ysyrapshyldyǵyna jete mán berilmeıdi.
Keńgir aıdynyna qarap otyrǵan óńirde jerasty sý kóziniń de birshama anyqtalǵan qory bar. Bolashaq qalanyń aýyz sý máselesin sheshý úshin kezinde óńirdegi jerasty sý kózderin izdestirýde de jan-jaqty barlaý jumystary júrgiziledi. Sý máselesi týraly sóz qozǵaǵanda geologııa ardageri Málik Omarov aqsaqaldyń aıtqan áńgimesi esimde qalypty. О́tken ǵasyrdyń 60-jyldarynda geologııalyq barlaý ekspedısııasynyń aldyna eń mańyzdy másele retinde aýyz sýǵa paıdalanatyn jerasty sýyn taýyp, qory men sapasyn naqtylap berý mindeti qoıylsa kerek. О́ıtkeni Mákeńniń aıtýynsha, sý qorǵaý aımaǵy joq Keńgir qoımasynan GOST talaby boıynsha sý ishýge bolmaıtyn edi deıdi. Sol kezderi Aıdos, Úıtas, Esqula, Qaǵyl jáne Qojamseıit qurylymdaryn zerttep, aýyz sý máselesin sheshken kórinedi. Negizinde Jezqazǵan aýdany boıynsha jerasty sýyn izdestirýmen QazKSR Ǵylym akademııasynyń gıdrogeologııa jáne gıdrofızıka ınstıtýty qurǵan arnaıy ekspedısııa belgili gıdrogeolog S.Kalýgınniń basshylyǵymen 1949 jyldan bastap aınalysqan kórinedi. Sol kezde de alǵashqy paıdalanýǵa osy Janaı, Úıtas, Aıdos, Esqula sý kózderiniń qurylymy jaramdy degen qorytyndy jasalǵan eken. Mine, osy zertteýlerdiń nátıjesinde paıdalanýǵa berilgen Esqula Sátbaev qalasyn, Úıtas-Aıdos Jezqazǵan turǵyndaryn jartylaı kólemde 55 jyldan beri aýyz sýmen qamtamasyz etip keledi. Alaıda Jezqazǵan qalasy halqyn tolyqtaı sapaly jerasty aýyz sýymen qamtamasyz etý máselesi uzaq jyldardan beri kún tártibine qoıylǵanmen júzege aspaı otyr. Úıtas-Aıdos jerasty sý kóziniń qosymsha uńǵymalaryn iske qosý jáne 60 shaqyrymdyq sý qubyryn qaıta jańartý jumystary júrgizilýi kerek. Úkimet bul jobaǵa qoldaý bildirip, bıylǵy jyly atqarylatyn jumysqa 8 mlrd teńge qarjy qarastyrǵan edi. О́kinishke qaraı, qarjy jartylaı ǵana bólinip, mańyzdy jobanyń júzege asýy áli de kibirtiktep tur.
Mine, aımaǵymyzdaǵy sýǵa qatysty jaǵdaıdyń uzyn-yrǵasy osyndaı. Sondyqtan qazirgi sý kóziniń basty baılyǵy bolyp otyrǵan kerbez Keńgirdi kútip ustap, Prezıdent Joldaýyndaǵy talaptarǵa saı tirshilik nárin tókpeı-shashpaı, kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýdyń mańyzy zor. Tabıǵat – birde kól, birde shól. Arnasynyń tolýy tabıǵat jaǵdaıyna táýeldi bolyp otyrǵan Keńgirdiń kemerinen tómen túsip ketpeýi de jerasty sýyn ıgerýdi tezdetýge baılanysty ekenin umytpaıyq.
Amandyq RAHULY,
Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalısi
Jezqazǵan