Agroǵylym aýyldy qalaı damytady?

Elimizdiń aýyl sharýashylyǵy óndirisinde birshama túıtkildi másele bar. El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» atty Joldaýynda «Aýyl sharýashylyǵyn damytý – negizgi máseleniń biri. Osy saladaǵy ahýal memleketimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigine tikeleı áser etedi», degen edi. Sondyqtan agrarlyq ǵylymǵa kóńil bólinip, sharýashylyqtyń damýyna den qoıylyp keledi.

Jıynǵa qatysqan Ǵylym jáne joǵary bilim vıse-mınıstri Darhan Ahmed-Zákı agrarlyq ǵylymdy damytý boıynsha atqarylyp jatqan isterdi atap ótti. «Qazirgi kúni ǵylymdy damytýǵa nazar aýdarylyp keledi. Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdaryn damytýdyń 7 basym­ baǵyty belgilendi. 2023-2024 jyl­dar­ǵa qajetti qarjy bólindi. Bıyl «Ǵylym týraly» zańǵa ózgertýler engizildi. Halyqaralyq tájirıbege sáıkes, ǵylymdy kommer­sııa­landyrýdyń 74 jobasy júzege asyryldy», dedi vıse-mınıstr.

Qazaq aýyl sharýashylyǵy ǵy­lym­­da­ry akademııasynyń prezı­den­ti, akademık, memlekettik syı­lyq­tyń laýreaty Tilektes Espolov qazirgi kúni agrarlyq ǵylymdy damytýǵa kedergi bolyp otyrǵan máselelerge toqtaldy.

– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Jol­da­ýyn­da jer men klımat qazir aýyl sharýa­shylyǵy salasynyń tabysyn anyqtaıtyn faktor bolyp tabylmaıtynyn, ınnovasııalyq sheshimderdi qoldaný birinshi kezekke shyqqanyn erekshe atap ótti. Agro ǵylymdy aýyl sharýashylyǵyna is júzinde qoldanýǵa basa nazar aýda­rýdy tapsyrdy. Agroónerkásip keshenin jedel damytý úshin modernızasııalanǵan ekonomıka­ qajet. Ǵylymdy damytý men qarjylandyrýda qatelikter boldy. Qazir tutastaı ınstıtýsıonaldy modeldi jasaı otyryp, aımaqtyq agrotehnıkalyq servıs ortalyqtaryn, ıaǵnı agro-habtar qurý kerek. Bul – memleket basshysynyń tapsyrmasy. Osy oraıda S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıteti tarıhynda bir jyldary osyndaı agrotehnıkalyq habtyń bolǵany bar. Jalpy, hab qurý – álemdik tájirıbe. Dúnıe júzinde qazir osyndaı 34 hab bar. Ǵylym men bıznestiń arasyndaǵy baılanys alshaqtap ketken. Keıde agroónerkásipti damy­tý­ baǵdarlamalary bıznes­tiń qaty­sýynsyz jasalady. Kóp jaǵdaıda sharýa­lardyń sura­nysy eskerilmeı qala­dy. Bedeldi halyqaralyq sarap­shy­lardyń pikirinshe, Qazaqstan baı tabıǵı resýrstarynyń nátı­je­sinde aýyl sharýashylyǵy ónim­derin óndi­rý­de álemdik arenada mańyzdy oryn alýǵa múmkindigi bar. Alaıda ártúrli obektıvti jáne sýbektıvti sebepterge baılanysty aýyl sharýashylyǵy óndirisi tıimdiligi tómen jáne shy­ǵy­ny joǵary sala bolyp sanalady. Osyǵan baılanysty eldiń agro­ónerkásip keshenin jedel damytý­ úshin resýrstarǵa baǵdarlanǵan eko­no­mıkadan ınnovasııalyq jáne ártarap­tandyrylǵan modelge kóshý qajet. Osy baǵytta elimizdiń ǵalym­dary aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa ózderiniń úlesin qosyp jatyr, – dedi T.Espolov.

Qazaq memlekettik agrarlyq zert­teý ýnıversıtetiniń basshysy Aqyl­bek Kúrishbaevtyń aıtýynsha,­ ǵylym jetistikteri bızneske engizilmeıdi. Bul jerde kiná sharýalarda emes, ǵalym­darda. Buǵan qosa, kadr máselesinde eleýli máseleler de bar. Agrarlyq ǵylymdy basqarýdyń formasyn emes, ishki mazmunyn ózgertý qajet.

– Taǵy bir úlken másele elimizde bilim taratý júıesi atymen joq. Álem­dik tájirıbede bul jaqsy jol­ǵa qoıylǵan. Shet memleketter­de­ Bilim taratý ortalyqtary bar. Olar bıýdjet esebinen qar­jy­lan­dy­rylady. Esesine, bızneske neniń qajet ekenin, naryqtyń sura­ny­syn­ bilip, soǵan sáıkes, ǵyly­mı­­ jumystardy júrgizedi, – dedi A.Kúrish­baev.

Ulttyq agrarlyq ǵylymı bi­lim berý ortalyǵynyń basshy­sy Baýyrjan Qasenov ortalyqtyń ju­my­symen tanystyra kele, birneshe ma­ńyzdy máselege toqtaldy. Sonyń ishinde ǵylymdy qarjylandyrýdyń jetkiliksizdiginen mamandar turaq­ta­maıtynyn jetkizdi.

S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agro­teh­nıkalyq ýnıversıtetiniń ınno­va­sııa­lyq qyzmet jónindegi prorektory I.Toqbergenov ýnı­ver­­­sıtettegi ǵylymı zertteý­ ju­mys­­taryna sholý jasa­dy.­ Bul ret­te ǵylymı zertteý joba­­la­ry­­na burynǵydan 3 ese artyq qar­jy bólingenin, sondaı-aq «Ǵy­lym­ habar­shysy» jýrnalyna toq­tal­dy. I.Toq­bergenov merzimdi for­saıttyq zert­teýlerdiń, tehno­lo­gııalyq skaý­tıngtiń, salanyń qa­­jettilikterin turaq­ty taldaý men boljaý nátı­je­­leriniń ne­gi­zin­de ǵylymı máse­le­lerdi derbes tujyrymdaý júıe­sin qurý, agrar­lyq­ ǵylymdy qarjy­lan­dyrýdy agro­ónerkásiptik keshenniń ishki jal­py ónimniń keminde 1 pa­ıy­zyna deıin ulǵaıtý, ǵylymı-tehnıkalyq baǵ­darlamalar men joba­lardy baǵ­dar­lamalyq-maqsattyq jáne grant­tyq qar­jy­­­landyrýdyń teh­nıkalyq qu­jat­ta­masyna tıisti sharttardy engizý arqy­ly ǵylymı zertteýlerdi uıym­dastyrýda pánara­lyq jáne trans­dıs­sıplınarlyq tásildi engizýdi qam­tamasyz etý, keshendi, maq­satty ulttyq baǵdarlamalardy qar­­jy­landyrý quraly týraly, Salyq kodeksiniń 394-babynyń 40-tar­maǵyna ózger­týler engizý týraly usy­nystaryn ortaǵa saldy.

– Memleket basshysy sheteldik ónim óndirýshilerge sýbsıdııa bólýdi toqtatý týraly tapsyrma bergen bolatyn. Biraq elimizde áli kúnge deıin sheteldik pestısıdterge memleket qarjylaı qoldaý kórsetip keledi. Al shyntýaıtyna kelgende, bul hımııalyq ónim aýyl sharýashylyǵynda keri áser etedi. Sheteldik pestısıdterdiń zııany shashetekten. Jyldan-jylǵa aýyl sharýashylyǵy jerleriniń topyraǵy tozyp barady, – dep dabyl qaqty «Ecosystem services» JShS basshysy D.Egemberdıev.

Qarabalyq aýyl sharýashylyǵy tájirıbelik stansasynyń dırektory D.Qaldybaevtyń pikirinshe, seleksııaǵa bólinetin 1 mlrd teńge óte az. Aýyldy damytýǵa agro­qala­shyq­tardy salý­­dy qolǵa alý kerek. Aýylǵa qalada­ǵy­daı jaǵdaı jasasa, jastardy­ tar­týǵa múmkindik týa­dy. Buǵan qosa D.Qaldybaev depý­tattardan kom­mer­­­sııalandyrý týraly zańdaǵy memlekettik satyp alý týraly bapty ózgertýdi surady. Sebebi bul ǵylymı mekemelerdiń satyp alý konkýrsyna qatysýy bary­synda kóptegen tejeýdiń paıda bolýyna alyp kelip otyr.

Dóńgelek ústel barysynda Leıb­nıs atyndaǵy ýnıversıtettiń (Gan­nover, Germanııa) Topyraqtaný ıns­tıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, ReKKS jobasynyń úıles­ti­rýshisi O.Shıbıstova agro­ǵy­lymdy mo­dernızasııalaý týraly baıan­dady. Sondaı-aq S.Seıfýllın atyn­daǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnı­versıteti Taǵam jáne qaıta óńdeý óndirisi kafed­ra­synyń aǵa oqy­týshysy Q.Maqanǵalı qarttarǵa arnal­ǵan taǵamdardyń sińimdiligin art­tyrý týraly ǵylymı jobasyn ta­nystyrdy.

Jıyndy qorytyndylaǵan Máji­­­li­s­tiń Agrarlyq máseleler jónin­degi komıtetiniń hatshysy E.Mám­betov aıtylǵan usynystardy agrarlyq komıtette qarap, Úkimet qaraýyna joldanatynyn, agrarlyq ǵylymdy damytý únemi nazarda bolatynyn eske saldy.