Jas ǵalymnyń tyń zertteýi

Iаǵnı kómirqyshqyl gazyn arnaıy aıdaý uńǵymasymen jerdiń astyna birneshe kılometr tereńdikke aıdap, uńǵy­manyń betin jaýyp tastaıdy. Osylaısha, birneshe mıllıon tekshe metr kómirqyshqyl gazy jerdiń astynda myńdaǵan jyl boıy saqtalyp turady.

Aınashtyń kómirqyshqyl gazy áserine baılanysty kol­lektorlyq jynystardyń qasıet­teriniń ózgerýin zerttegenine biraz ýaqyt boldy. Osy jobasynda taý jynystarynyń negizgi úlgileri kómirqyshqyl gazy áserine deıin jáne odan keıin de synalady.

Eń qýanyshtysy, nátıjeler Kaspıı mańy basseıniniń munaı ken oryndarynyń kollektorlyq qa­bat­tarynyń SO2 áleýetin ba­ǵa­­­­laý úshin paıdalanylady.­ Eske sala keteıik, joba «Geo­lo­gııa, mı­neraldyq jáne kómir­sý­tekti shıki­zatty óndirý jáne óńdeý, jańa materıaldar, tehno­lo­gııa­lar,­ qaýipsiz ónimder men qu­ry­­­lymdar» baǵyty bo­ıynsha jú­­ze­ge­­ asyrylyp jatyr.

Mamandardyń aıtýynsha, bul jobany júzege asyrý qıyn ári qymbat. Sol sebepti de qazir óte úlken, tııanaqty zertteý jasalyp jatyr. Damyǵan elderdiń tájirbıesine súıensek, jaqsy nátıje alýǵa bolady. Mysaly, AQSh, Kanada, Qytaı, Eýropada kómirqyshqyl gazyn saqtaý jobalary bar. Bizge CCUS jobasyn iske asyrýǵa jer astynda gazdy saqtaıtyn qoımalar kerek. Kez kelgen jerge kómirqyshqyl gazyn aıdaýǵa bolmaıdy. Muny ǵalymdar jer astynda keýekti qabattar bolýǵa tıis, olardyń ústinde gazdy jer be­tine ótkizbeıtin ótkizgishtigi óte tó­men qabattar bolýy kerek dep túsindiredi. Dese de, qoıma máse­lesi bizdiń elge qıynǵa soq­paýǵa tıis. Sebebi eldegi bo­sa­ǵan munaı-gaz ken oryndary kómir­qysh­qyl gazyn saqtaýǵa daıyn qoıma. Tek durys júıe kerek.

Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»

– Qazaqstan – álemdik qaýym­das­tyq­tyń beldi múshesi retinde klımattyń ózgerýi boıynsha 2015 jylǵy Parıj kelisimin qabyldaǵan el. Atalǵan kelisim boıynsha biz 2030 jylǵa deıin zııandy gazdar kólemin 15 paıyzǵa azaıtýǵa mindettimiz. Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, kómirqyshqyl gazyn saqtaý – óte kúrdeli úderis, oǵan kóp zertteý jasaý kerek. Ásirese «jer astyna aıdalǵan SO2 taý jynys­tarymen qalaı árekettesedi? Onyń geomehanıkasyn qalaı ózgertedi?» degen suraqtarǵa jaýap alý mańyzdy. Sebebi SO2 aıdaý kezinde taý jynystarynyń mehanıkalyq qasıetteri ózgerip, qabattarda jaryqtar paıda bolsa, SO2 sol jaryqtar arqyly joǵary qaraı qozǵalyp, jerdiń betine qaıta shyǵyp, jer betine jaqyn jerasty­ sýyn lastaýy múmkin. Taý jynystarynyń geomehanıkasymen aınalysatyn ǵalym retinde, men osyndaı suraqtarǵa jaýap alý úshin zertteýler júrgizemin, – deıdi jas ǵalym.

Aınash Shabdırova jarty ǵasyrlyq tarıhy bar akademık O.Jáýtikov atyndaǵy respýblıkalyq fızıka-matematıka mektebin bitirgen. Sosyn Qazaq-Brıtan tehnıkalyq ýnı­ver­sı­tetinde «Munaı-gaz isi bakalavry» mamandyǵy boıynsha bilim alǵan. Bilim kókjıegin keńeıte túsý úshin «Bolashaq» baǵdar­la­masymen Ulybrıtanııanyń Edınbýrg qalasyndaǵy Herıot-Ýot ýnıversıtetine magıstratýraǵa túsken. Elge oralǵan soń, eki-úsh jyldaı óndiriste, ǵylymı ıns­tıtýttarda jumys istegen. 2015 jyly Nazarbaev ýnıversıtetine PhD baǵdarlamasyna túsip, 2020 jyly sátti qorǵap shyqqan. Aınash 2022 jyldan bastap S.О́tebaev atyndaǵy Atyraý munaı jáne gaz ýnıversıtetinde jumys isteıdi.

– Jasyratyny joq, qazir aýa raıy kúnnen-kúnge ózgerip barady, jer betin­de temperatýra artyp, Muzdy muhıt erip jatyr. Ásirese «Global warming, climate change» degen sózderdi jıi estımiz. Onyń báriniń sebebi bireý – adam­nyń is-áreketi. Iаǵnı biz benzın, kómir jaqqanda bólinetin zııan­dy­ gazdar jer atmosferasynyń quramyn ózgertip, temperatýra­ny joǵarylatady. Zııandy gazdardy azaıtýdyń negizgi eki joly bar: benzın men kómirdiń ornyna jel, sý, kún qýatyn qoldaný jáne aýadaǵy zııandy gazdardy jer astynda saqtaý. Bizdiń jumy­symyz zııandy gazdardy, onyń ishinde kómirqyshqyl gazyn jer astyna aıdaý jáne saqtaý úderisimen baılanys­ty. Aǵylshynsha «Underground CO2 Storage and Sequestration (CCUS)» dep atalady, – dep túsinikteme berdi Aınash.

Jyl saıyn ǵylymı jo­ba­­­­lar­­ǵa bóli­ne­tin qarjy ósip keledi. Buryn bes jyl­da bir ret ǵylymı jobalarǵa kon­kýrs jarııa­lanatyn edi. Al qazir jas ǵalymdardyń granttyq baǵdarlamasyna jylyna eki-úsh konkýrs ótedi. Eldegi zertteý ınstıtýttarynyń 500 ǵylymı qyzmetkerine óziniń zertteý baǵytyna baılanysty ozyq elderden «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly taǵylymdamadan da ótýge múmkindik berilgen.

– Keıingi jyldary ǵylymǵa kóp kóńil bólinip jatyr, bul qýan­­tarlyq jaǵdaı. Áttegen-aılary da joq emes, árıne. Biraq baǵytymyz durys dep oılaımyn. Ǵylymǵa bólingen qarajat – ol eldiń bolashaǵyna salynǵan ınvestısııa. Biraq ár istiń ózindik júıesi bolýy kerek dep oılaımyn. Sebebi ǵylymǵa jaı aqsha bólý az, aldymen sol ǵylymdy jasaıtyn ǵalymdardy daıyndaý kerek. Ol úshin joǵary oqý oryndary men ǵylymı zertteý ınstıtýttarynyń jaǵdaıyn durystaý mańyzdy. Eń bastysy, sol oqý oryndaryna keletin oqýshylardyń bilimine kóbirek kóńil bólgen durys. Jalpy, álem­ge­ qarasaq, bilimi men ǵylymy joǵary deńgeıdegi memleketterde korrýpsııa da az, tehnologııasy da damyǵan, – degen tilegin de aıtty janashyr ǵalym.

Aıtqanynyń jany bar, rasymen.