Syndarly syrtqy saıasat

Barshaǵa málim, Qazaqstan kópvektorly saıasat usta­na­dy. Elimiz qaýipsizdik, ynty­maq­tas­tyq jáne damý salalarynda jahandyq jáne óńirlik kún tártibin qalyptastyrý men iske asyrýǵa erekshe úles qosady. Beıbitsúıgish memleket retinde kóptegen bastamaǵa muryndyq boldy. Ulttyq múddeni qorǵaı otyryp, syrtqy saıası jáne ekonomıkalyq basymdyqtardy ilgeriletýge basty nazar aýdarylady. Qazaqstandy beıbitsúıgish el retinde álemge tanytqan jumystyń irgetasy qalandy, elimiz syrtqy saıasatty syndar­ly ári belsendi júzege asyryp keledi dep aıtýǵa tolyq negiz bar.

Degenmen mundaı deńgeıge bir kúnde qol jetkizbegenimiz taǵy da belgili. Azattyq alǵaly qyr­ýar jumys atqarylyp, syrt­qy saıasattyń irgetasy ret-reti­men qalandy. Máselen, ke­ńes ókimetiniń qursaýynan bosaǵan jas elde tájirıbeli, kásibı dıplomattar sanaýly bolatyn. Bul kúrdeli syrtqy saıası mindetterdi sheshýge kedergi keltiretini aıtpasa da túsinikti. Alaıda sol kezdegi el basshylary qol qýsyryp otyrmaı, jedel iske kirisip, toǵyzynshy terrıtorııada dıp­lomatııa mektebi qalyptasty. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bul ju­mys­qa úlken úles qosqany belgili. Máselen, 1992 jyly Syrtqy ister mınıstrligin tolyqqandy ınstıtýt esebinde qurý jumystary aıaqtaldy. Osylaısha, Syrtqy ister mı­nıs­trligi, dıplomatııalyq qu­­rylymdar mártebesi men óki­let­­tiligin resmı túrde ornat­qan elderdiń elshilikteri týraly Ereje bekitildi. Sondaı-aq olar­dyń uıymdastyrýshylyq jáne kadrlyq máseleleri she­shil­di.

Eleń-alań tusta bastalǵan sharýa búginde jalǵasyn taýyp keledi. Osydan úsh jyl buryn Qazaqstan Respýblıkasy syrtqy saıasatynyń 2020-2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrym­da­masy bekitildi. Al 2021 jyly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Syrtqy ister mı­nıstr­liginiń keńeıtilgen alqa otyrysyna qatysyp, salanyń negizgi baǵyttaryn aıqyndap berdi. Álemdegi alpaýyt eldermen jáne óńirdegi yqpaldy memlekettermen teń dárejeli ári tıimdi yntymaqtastyq ornatý­dyń mańyzyna toqtaldy.

Qazirgideı shartaraptaǵy geo­saıası ahýal ózgerip, saıası teke­ti­rester kúsheıe túsken kezeńde munyń ózektiligin kóz kórdi. Ýkraınadaǵy soǵys, Izraıl-Palestına qaqtyǵysy, óńirlik jáne jahandyq óktemdikke um­ty­latyndardyń kóbeıýi álem­­­dik saıasat taqtasyndaǵy ahýal­­­dy kúrdelendirip jiberdi. Osyn­­daıda elimizge prag­­­­matızmge negizdelgen kóp­jaq­ty saıasat aýa­daı qajet.

Memleket basshysy sol jıyn­da toǵyzynshy terrıtorııa eshkimmen jaýlaspaıtynyn, halyqaralyq daýlarǵa kı­lik­­peıtinin atap ótken. Prag­­matızmge negizdelgen sal­maq­ty ári salıqaly saıasattan esh aı­ny­­ǵanymyz joq. Búkil álem bas­qynshylyq áreketi úshin Re­seıge sanksııa sal­ǵan­da Qa­zaqstan buǵan qo­syl­ma­dy. Degenmen Prezıdent Q.Toqaev Sankt-Peterbýrg qala­syn­­da ótken eko­no­mıkalyq forýmda Ýkraına shyǵysyndaǵy separatısterdiń «Donesk ha­lyq respýblıkasy» men «Lý­gansk halyq respýb­lı­kasyn» táýelsiz el retinde mo­ıyn­da­maıtynyn málimdedi. Bıyl Germanııa kansleri Olaf Shol­spen kezdesýde Qazaqstan áskerı is-qımyldardyń tez arada toqtatylýyn jáne BUU Jar­ǵysy negizinde beıbit kelis­sóz júrgizilýin jaqtaıtynyn jet­kizdi.

Endeshe, elimizdiń strategııa­lyq saıası maqsaty retinde táýel­sizdikti, memlekettiń ege­men­digin jáne aýmaqtyq tu­tas­tyǵyn nyǵaıtý, syrtqy saıa­sı baǵyttyń derbestigin saq­taý­ǵa basymdyq beriletini basy ashyq másele. Sondaı-aq Orta­lyq Azııada Qazaqstannyń kóshbas­shy­lyq ornyn nyǵaı­tý­­ǵa jáne uzaqmerzimdi múd­de­le­rine erekshe ekpin beriledi. Toǵyzynshy terrıtorııa aı­maq­tyq jáne ja­han­dyq úde­ris­terge belsene qa­ty­satyn be­deldi memleketke aınaldy. Tá­ýel­­sizdiktiń 30 jylynda ká­si­bı dıplomatııalyq qyzmet qu­ry­lyp, aýqymdy syrtqy saıa­sı mindetter sheshimin tapty. Osy ýaqyt aralyǵynda qol jetkizgen tabystarymyz ushan-teńiz.

Álem elderiniń Qazaqstandy beıbitsúıgish el retinde tanıtyny, Ortalyq Azııadaǵy kóshbasshy sanaıtyny mynadan-aq baıqalady. Keıingi birneshe jylda «Ortalyq Azııa+1» formatynda kóptegen kelissóz júrgizildi. Atap aıtqanda, Qy­taı, AQSh, Úndistan, arab el­deri basshylarymen kezdesý uıymdastyryldy. Ásirese Amerıka tórinde alǵash ret ótken kelissózdiń orny erekshe. Osy jıynnyń bárinde taraptar Qazaqstannyń óńirdegi rólin joǵary atap kórsetti.

Keıingi jyldary Qazaqstandy alpaýyt der­ja­valardyń izin basyp kele jat­qan memleket retinde sanaıtyndar jeterlik. Máselen, «The National Interest» jýrnalyna maqala jarııalaǵan Harýn Karchıch elimizdi Eýrazııanyń kelesi kúshi dep sanaıtynyn alǵa tartady. Avtordyń pa­ıymdaýynsha, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev memlekettiń dıplomatııalyq baǵytyn aǵyl­shyn­sha «middle power» dep atalatyn uǵymǵa qaraı burǵanyn jazady. Atalǵan termın qyrǵı-qabaq soǵys kezinde álemdik saıa­satta negizgi derjava sanalmasa da, aıtar oıy, sheshim qabyldaýǵa qosar úlesi bar memleketterdi sıpattaý úshin qoldanylǵan. Álemde mundaı «middle power», ıaǵnı izbasar derjava qatarynda Kanada men Aýstralııa sekildi memleketterdiń aty atalady.

Halyqaralyq sarap­shy­lar­dyń mundaı pikir bil­dirýi beker emes. Álbette, áńgime Semeı polıgonyn jabý, ıadro­lyq qarýdan bas tartýy týraly. Bul bastama jer-jahanda ıadrolyq qarýsyzdanýǵa qatysty mańyzdy sheshim qabyldaýǵa tikeleı áser etti. Keńes ókimeti kelmeske ketken soń, ıadrolyq qarý arsenalynyń biraz bóligi Qazaqstanǵa muraǵa qalǵany málim. Mundaı alapattyń qaýpin túsingen elimiz 1991 jyly 29 tamyzda Semeı polıgonyn jabý týraly sheshim shyǵardy. Ǵasyrdyń zulmat qarýyna qarsy kúres munymen toqtaǵan joq. Qazaqstan halyqaralyq arenada ıadrolyq qarýǵa baılanysty óz ustanymyn naqty bildirip, shartarapty odan bas tartýǵa shaqyryp keledi. Sondyqtan bolar búginde dóńgelengen dúnıe Qazaq elin ıadrolyq qarýǵa qarsy kúrestiń kóshbasshysy sanaıdy.

Toǵyzynshy terrıtorııa atom bombasynyń azabyn az tartqan joq. 1949 jyly 29 tamyzda keńes ókimeti Semeı ıadrolyq polıgonynda atom bombasyn alǵash ret synaqtan ótkizip, sońǵy «sańyraýqulaq» aspanda qalyqtaǵanǵa deıin Uly dalanyń tósine 456 márte jara túsipti. Sonyń 116-sy jer betinde ne áýede synalǵan. Osy aralyqta tájirıbe jasalǵan ıadrolyq qarýdyń qýaty 1945 jyly Hırosımaǵa tastalǵan «Little boy» atom bombasynan 2,5 myń ese artyq.

Osy oraıda Qasym-Jomart Toqaev kezinde Syrtqy ister mınıstri retinde ıadrolyq qarý­dan bas tartý isine tikeleı aralasyp, alyp derjavalarmen kelissózderdiń tabysty ótýine zor úles qosqanyn aıta ketken jón. Ol ıadrolyq qarýdy taratpaý sekildi ózekti halyqaralyq saıası máseleni ońtaıly sheshýde úlken ról atqardy. Sóıtip, 1996 jyly Nıý-Iorkte Iаdrolyq synaq­tarǵa jappaı tyıym salý týraly shartqa, 2005 jyly Semeı qalasynda Ortalyq Azııa­da ıadrolyq qarýdan azat aı­maq qurý týraly shartqa qol qo­ıyldy.

Elimiz jahandyq túıt­kil­der­di sheshýge zor úles qosqany halyqaralyq qoǵamdastyqqa málim. Máselen, 2017 jyldan beri elordada Sırııadaǵy jaǵdaı boıynsha Astana kelis­sóz­deri ótip keledi. Buǵan deıin bir ústel basynda otyrmaǵan Sırııadaǵy oppozısııa men úkimettik kúshter elordada bas qosty. «Astana formaty» re­tin­de tanylǵan jıynnyń ár raýndyna toqtalýdyń qajeti joq shyǵar. Degenmen qazirgi tańda Astana formaty óziniń maqsatyn oryndap, Sırııadaǵy ahýaldy turaqtandyrýǵa zor úles qosty. Osylaısha, irgeli jıyn óz máresine jetti.

Budan bólek, Qazaqstan – shekarasyn shegendep, demarkasııa jáne delımıtasııa jumysyn tabysty aıaqtaǵan TMD-daǵy sanaý­ly memlekettiń biri. Bertinge deıin sheshilmeı kelgen Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi de ýaǵdalastyq arqyly anyqtaldy. Qazaqstannyń jahandyq máse­lelerdi ońtaıly sheshýge úles qosyp otyrǵanyn mynadan da baıqaýǵa bolady. AQSh tarapy Aýǵan­stan­nan áskerin shyǵar­ǵan­nan keıin «Talıban» bılikti basyp alǵan-tuǵyn. Sol kezde atalǵan elde daǵdarys týyndap, halyqaralyq qoǵam­das­tyq mazasyz kúıge túsken. Tipti BUU-nyń Aýǵan­stan­daǵy mıssııasyn jedel kóshirýge she­shim qabyldap, Qazaqstandy qolaıly kórdi.

Qazaqstannyń jahandyq uıym­darǵa tórelik etýi de dıplo­ma­tııalyq qyzmettiń tabys­ty jumys isteýimen tyǵyz baılanys­ty. Mysaly, 2010 jylǵy EQYU sammıtiniń elordada ótýi de kári qurlyqtaǵy birqatar máseleniń sheshimin taýyp berdi. Elimizdiń BUU Qaýipsizdik Ke­ńesine turaqty emes múshe retinde enýi men atalǵan uıymǵa tóraǵalyq etýi elimizdiń jer-jahannyń qaýipsizdigi men tu­raq­tylyǵyna erekshe kóńil bóletinin aı­ǵaq­taıdy. Sonymen qatar Qa­zaq­stan ólim jazasynan bas tartty. Qazaqstan BUU-nyń bitimgershilik mıssııalaryna bel­sendi atsalysyp júrgenin aıta ketken jón.

Qoryta aıtqanda, toǵy­zynshy terrıtorııa táýel­siz­dik al­ǵaly syrtqy saıasat­ta kóp­tegen jetistikke qol jet­kizdi. Beı­bitsúıgish, ta­tý­lyq­ty jaq­taý­shy memleket re­tin­de óńir­lik jáne jahandyq qa­ýip­sizdik pen turaqtylyqqa úlken úles qosyp keledi.