Keıingi aptada áleýmettik jelilerde elimizdiń aýmaǵynda kıikterdiń beı-bereket aýlanyp jatqany týraly alypqashpa áńgimeler údep ketti. Jarııalanymdardyń birinde kıikterdiń ishek-qaryny, basqa da qaldyqtary qalaı bolsa solaı shashylyp jatqany kórsetilse, taǵy bir vıdeoda 40-50 kıikti kólikke tıep alǵan azamattardy polısııanyń toqtatqany baıqalady. Árıne, kıik sanyn azaıtý sharýalar múddesin kózdegen májbúrli shara ekenin kópshilik túsinip otyr. Alaıda kóldeneń áńgime kóbeımes úshin jabaıy janýardy aýlaý úderisi ashyq júrgizilýi qajet. Búginge deıin qansha kıik aýlandy? Onyń eti kádege qalaı jaratylady? Múıizi qaıda ótkizilip jatyr? Odan qansha qarajat túsedi? Kıiktiń brakoner oljasyna aınalmaıtynyna qandaı kepildik bar? О́kinishke qaraı, bul suraqtarǵa Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrlikteri, quqyq qorǵaý organdary tarapynan mardymdy aqparat bolmaı tur. Kıik memlekettiń baılyǵy sanalatyndyqtan, bul máselege qatysty is-sharalar aıqyn da ashyq júrgizilýge tıis. Sonda kópshiliktiń kóńilinde de kúmán bolmas edi. Iаǵnı Úkimet kıikti aýlaýdan bastap, iske jaratýǵa deıingi tetikti halyqqa kórsetip, bul istiń osy talapqa saı júrgizilýin qatań saqtaýǵa tıis.
Aqparat ashyq bolýǵa tıis
Turan topyraǵy tuqymy tuzdaı quryp bara jatqan talaı janýardyń pana tutar turaǵy, qolaıly qonysy, ónikti órisi bolyp keldi. Jolaq jon jolbarys, taý erkesi qar barysy, ker dalanyń kerqulany, Alataýdyń alyp qońyr aıýy, Ústirttiń qaraqaly men qaraquıryǵy, Túrkistan sileýsini, Torǵaıdyń qulany men bulany, qazaq taýlarynyń arqar-quljasy búginde Uly dala tósinde ǵana ushyrasady. Aıta bersek, budan ózge de ań-qustyń túri men túrshesi kóp. Alaıda olar da qazir jurtyn sıpatyp ketýdiń az-aq aldynda tur. Osynaý ań-qustyń tam-tum bóligi osy kúnge aman jetýiniń ózi halqymyzdyń Tabıǵat-Anaǵa degen bolmysyndaǵy ekomádenıettiń kórinisi edi. Kóshpelilerdiń jazylmaǵan zańynda: «Ysqyryp atqan kıiktiń obaly joq» degen sóz bar. Ań men qus adam ıgiligi úshin degenimizben, babalarymyz ańnyń da qutylyp ketýine bir múmkindik qaldyrypty. Basqasyn aıtpaǵanda, biz sóz etip otyrǵan, búginde basyna náýbet tónip turǵan kıik týraly halqymyzdyń túsinigi qandaı edi? Álqıssa, áńgimeniń tótesine kóshsek, kıikterge tóngen qater 2019 jyldardan bastaldy.
Áýeli Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri bolǵan Serikqalı Brekeshev elimizdegi kıikterdi aqyly túrde atýǵa ruqsat berý máselesin kóterdi. Alaıda ekolog mamandar «dala sanıtary» qasqyrdy kóbeıtip, tabıǵı retteýdi usynǵan edi. Eks-mınıstr «qasqyr aýrý janýarlardy jep, popýlıasııa quramyn jaqsartyp, kıik sanyn kerisinshe kóbeıtip jiberedi» dep ashyq qarsylyq bildirdi. Onyń kókeıin tesken dúnıe ne ekenin túsinbegen ekolog mamandar budan keıin lám demedi.
Sóıtip, byltyr S.Brekeshev «80 myń kıikti joıý kerek» degen usynys aıtyp, bul qoǵamnyń ashýyn týǵyzdy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev kıikter taǵdyry tóńireginde túsiniksiz áýre-sarsań týǵyzǵany úshin mınıstrge sógis jarııalap, bul máseleni ekolog mamandarmen aqyldasyp, basqasha sheshýdi tapsyrǵan edi. Alaıda byltyr 80 myń kıikti joıýǵa ruqsat etilmegenimen, bıyl odan asyp tústi. 300 myń kıik «atý jazasyna» kesildi. Aıyby – sharýalardyń eginin taptaǵany. Buǵan qatysty sharýalardyń shyǵynyn esepteıtin jergilikti jerlerde arnaıy komıssııalar quryldy. Olardyń esepteýinshe, qazirge deıingi sharýalardyń shyǵyny 12 mlrd teńge bolǵan.
«Mınıstrlik negizgi máselelerdi sheshpeı turyp, kıik atýdy bastap ketti. Nátıjesi qalaı bolatyny áli belgisiz. Sebebi bul jóninde aqparat óte az. Sol sebepti ártúrli jalǵan aqparat tarap jatyr. Ásirese áleýmettik jelilerde qyrylǵan, ár jerde ólip jatqan kıikterdiń fotolary, vıdeolary kóbeıdi. Tipti «kıik eti jol boıyndaǵy kafelerde 300 teńgeden satylyp jatyr» degen de sózder shyqty. Sondyqtan aldymen aqparat berý isin aqsatpaý qajet. Taǵy bir másele – kıikterdiń aýyl sharýashylyǵyna keltirgen zııany. Ony 12 mlrd teńge dep aıtyp júr. Menińshe, bul – dáleldenbegen derek. Mysaly, sharýalardan «kıikter naqty qansha eginińizdi jedi, qansha jerińizdi taptady?» dep surasańyz, naqty aıta almaıdy. Bul jerde naqtylanbaǵan qarajatqa súıenbeı, sharýashylyqqa keltirilgen shyǵyn naqty kórsetilýi kerek. Sondaı-aq kıikter sharýalardyń jaıylymyn, jerin taptasa, bul olardyń kinási emes. Sebebi keıingi jyldary kıikterdiń kóshi-qon joldary jabyla bastady. О́risi de tarylyp ketti. Osy ýaqytqa deıin kıikter erkin kóship-qonyp, tóldep júrgen órisi ońdy-soldy paıdalanýǵa berildi», deıdi tabıǵat janashyry Sáken Dildahmet.
Zańdaǵy «Ańshylyq sharýashylyǵy – ańshylyq alqaptarda janýarlar dúnıesi obektilerin ornyqty paıdalaný, janýarlar dúnıesiniń mekendeý ortasyn saqtaý, olardy qorǵaý jáne ósimin molaıtý» qaǵıdaty buzylyp, búginde kıik popýlıasııasynyń joldary jabylyp, órisi tarylǵany bul jaǵdaıǵa úlken sebep bolyp otyrǵanyn aıtady mamandar.
«Elimizde kóptegen jer jyrtylyp, egin egile bastady. Sý sharýashylyǵy damydy. Saldarynan buryn tek kıikter tirshilik etken oryndarda fermerlik ýchaskeler paıda boldy. Kıiktiń qoregi bolǵan jaıylymdarda mal jaıylady. Kıikter sý ishetin sý qoımalary jeke qoldarǵa kóshti, jańa qojaıyndar ony qorshap, kıikterdiń sýarylýyna múmkindik qaldyrmady. Aqbókenderdiń mıgrasııalyq dálizderin avtomobıl jáne temirjoldar kesip, bógep tastady. Olardy turǵyzý kezinde memleket jabaıy ańdarǵa arnalǵan ótpeler jabdyqtaýdy qarastyrmaǵan. Sonymen birge jylda atýdy uıymdastyrý saldarynan qasqyrlar sany jappaı kemidi. Sóıtip, «kıik-qasqyr» tandemi buzyldy», deıdi Zoologııa ınstıtýtyna qarasty bıosenologııa jáne ańtaný zerthanasynyń ǵalymy Konstantın Plahov.
Kıiktiń kegi
Bul rette Alash kósemi, orman sharýashylyǵynyń bilgiri Álıhan Bókeıhannyń tabıǵat tepe-teńdigin saqtaý, ıaǵnı Qytaıdaǵy torǵaılardyń qyrylýyna qatysty jazǵany eriksiz eske túsip otyr. Máseleniń bul qyryn da eskerýsiz qaldyrýǵa bolmaıdy. Máselen, tarıhta 1957 jyly 18 aqpanda Qytaı eliniń basshysy Mao Szedýn KSRO-ny damý jaǵynan basyp ozý úshin «Úlken sekiris» degen baǵdarlamasyn jarııalady. Bul úshin eginniń basty jaýy «jemqor torǵaılardy» joıý kerek degen usynys bılik tarapynan qyzý qoldaý taýyp, 1958 jyly búkil qytaıdyń taıly-tuıaǵy qalmaı «Uly Mao jasasyn!», dep qus bitkenge uly genosıd jasady. Beıjiń men Shanhaı qalasynda naýqannyń alǵashqy úsh kúninde-aq 1 mıllıon torǵaı óltirilse, bir jyl ishinde 2 mıllıard torǵaı, saryshymshyq, taǵy basqa qustar qyrylypty. Osydan keıin 1958-1959 jyldary astyq mol jınalǵanymen, halyq shegirtkeniń kúrt kóbeıgenin kórip, ózderine úlken apat kele jatqanyn kesh túsinedi. Shegirtke men qujynaǵan qurt-qumyrsqa qytaı jerin typ-tıpylyn shyǵaryp, saldarynan 1960 jyly ashtyqtan mıllıondaǵan halyq qyryldy. Aqyrynda qytaılar qol qýsyryp, Hrýshevten qus surady. Muny tipti janýarlardyń kıesi dep eseptemegen kúnniń ózinde bul tabıǵattyń tepe-teńdigin buzý ekenin jazdy ǵalymdar. Al qytaılar muny «tabıǵattyń kek alýy» deıdi. О́ıtkeni olar qustardy qyrdy, artynan ózderi ashtyqtan qyryldy. Sondyqtan 300 myń kıiktiń de obaly qazaq halqyn oılandyrsa kerek edi...
Bul tipti klımattyq kataklızmderdi jedeldetetin jaǵdaı emes pe degen de oı týady. О́ıtkeni kıik zertteýshi Konstantın Plahov akbókenderdiń de tabıǵat tepe-teńdigin saqtaýǵa úlesi bar ekenin aıtady.
«Kıikter – ózge tiri dúnıeler sekildi bıogendik aınalymnyń negizgi quraýshysy. Iаǵnı kıikter áldeneni jeıdi jáne olardy da basqalar qorek qylady. Árıne, qazir kıik etin jeıtinder az. Biraq brakonerler kóp. Múıizi alynǵan kıiktiń óleksesi topyraqqa aınalady. Bıogendik aınalym degen – osy. Bir-birin tolyqtyryp turady. Ekinshiden, kıikter jóńkilip júrip jolynda shegirtkeniń topyraqtaǵy tuqymyn tuıaǵymen myjý arqyly tabıǵı tepe-teńdikti qalyptastyrady. Muny olardyń tabıǵatqa degen «qosymsha paıdasy» degen durys», deıdi Konstantın Nıkolaevıch.
Qazaqta «túlkiniń terisi ózine jaý» degen sóz bar edi. Bul qazir kıikke de qatysty bolyp otyrǵanyn Qazaqstannyń bıoalýandyǵyn saqtaý qaýymdastyǵynyń (QBSQ) ǵylym jónindegi dırektory Sergeı Sklıarenkonyń sózinen de ańǵarýǵa bolady.
«Kıiktiń basqa taǵylardan aıyrmasy nede? Qytaıda turaqty suranysqa ıe múıizinde. Múıizi bolmasa, kıik kádimgi elik, taýteke, qaban sııaqty aýlaýǵa ruqsat etilgen túz janýarynyń bir túri bolyp qalar edi. Biraq múıiz – qyp-qyzyl aqsha. Sondyqtan olardy qoldanystaǵy qarapaıym tetiktermen, máselen, aýlaýǵa bolatyn haıýanattar úshin, basqa da tuıaqtylar úshin qoldanylatyn ádistermen aýlaýǵa ruqsat etse, jer júzinde kıik qaldyrmas edi. Al olarǵa arnaıy baqylaý tetigi kerek, biraq bizde ázirge eshteńe daıyn emes», deıdi S.Sklıarenko.
Mamannyń aıtýynsha, baqylaýǵa qosa múıiz jınaý tetigin de engizý kerek. Rasynda, ondaı tájirıbe AQSh-ta bar. Tipti myna turǵan Mońǵolııanyń ózinde buǵy múıizin jınap alýǵa ruqsat etiledi. Sonymen qatar Sklıarenko qazaq dalasyndaǵy kıik shamadan tys kóbeıdi degenge kelispeıtinin, qazirgi kıik sanyn retteý – sharýalardy tynyshtandyrý úshin ǵana tótenshe qabyldanǵan shara ekenin alǵa tartady. Sondaı-aq ol tipti bári zańmen rettelse, qazaq jeri 5 mıllıonǵa deıin kıikti órgizýge óris jetetinin aıtady.
Mınıstrliktiń jaýaby
Sonymen kıik atylyp jatyr. Alaıda onyń júzege asyrylý barysy da qoǵamnyń narazylyǵyn týǵyzyp jatqany belgili. Dalada shashylyp jatqan ólekselerdiń foto-vıdeolary tarady. Alypqashpa áńgime kóp. Mundaı qańqý sózdiń túbi shanshý bolatyny ras. Qoǵamnyń kókeıin tesken bul máselelerdiń anyq-qanyǵyn bilý úshin Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine birer saýal qoıǵan edik. Osy suraqtarymyzǵa mynandaı jaýap aldyq:
«26 qazan saǵat 12.00-degi jaǵdaı boıynsha 4 001 bas kıik et óńdeý kásiporyndaryna jóneltildi. Onyń 797-si koral ádisimen aýlanyp, 3 204 basy atyldy. Kıik ushalary et óńdeý kásiporyndaryna jóneltiledi. Búginde kıik etin óńdeıtin 8 et kombınaty bar: Batys Qazaqstan oblysynda – 6, Aqmola oblysynda – 1, Qaraǵandy oblysynda – 1. Sondaı-aq Qostanaı oblysyndaǵy et kombınatymen kelissóz júrgizilip jatyr. Al ishek-qaryn kómý jolymen joıylady. Áleýmettik jelilerde Batys Qazaqstan oblysyndaǵy kıik ushalarynyń foto jáne beınematerıaldarynyń taralýy boıynsha qajetti sharalar jasaldy. «Ohotzooprom» О́B» RMQK qyzmetkerlerine bekitilgen algorıtmge jáne qoldanystaǵy zańǵa sáıkes uıymdastyrý boıynsha túsindirý jumystary júrgizildi. Sonymen qatar algorıtmdi buzǵany úshin tıisti sharalar qabyldanatynyn habarlaımyz. Kıik popýlıasııasyn basqarýdyń negizgi maqsaty – olardyń aýyl sharýashylyǵyna teris áserin azaıtý (aýyl sharýashylyǵy alqaptarynyń taptalýyn), óńirlerdiń agrarlarynyń egis daqyldarynyń ónimin joǵaltý qaýpin jáne jabaıy janýarlar arasynda paıda bolatyn juqpaly aýrýlardyń taralýynyń aldyn alý».
P.S. «Kelissóz júrgizilip jatyr», deıdi atalǵan mınıstrliktiń baspasóz qyzmeti bergen jaýabynda. Alaıda kıik sanyn retteý týraly áńgime bastalǵaly janýardyń ónimderi óndiristik baǵytqa jumsalýy úshin áýeli daıyndyq jumystary júrgiziledi dep sendirip kelgen. Áıtkenmen tas-túıin daıyn emes ekeni baıqalyp otyr. Bul jaýapty mekemeniń mańyzdy iske nemquraıdy qaraǵany ma, túsiniksiz? Bul iske Halyqaralyq tabıǵatty qorǵaý odaǵy (IUCN), Frankfýrt zoologııalyq qoǵamy (FZS), Fauna & Flora (FFI) sekildi dúnıejúzilik janýarlar dúnıesin qorǵaý uıymdary qalaı qaraıdy eken? О́ıtkeni jer betindegi joıylyp bara jatqan janýardy qyrý zańsyzdyq deıdi ekologter. Ekinshiden, ekojúıe men bıoalýandyqty saqtaý, tabıǵat tepe-teńdigin buzbaý sekildi qaǵıdattar jahanǵa ortaq másele ekeni esten shyqpaýǵa tıis.
Aıtpaqshy, keshe elimizdiń zooqorǵaýshylary kıikter Batys Qazaqstan oblysynan Reseıdiń Astrahan oblysynyń aýmaǵyna údere kóship jatqanyn jazdy. Olardyń aıtýynsha, kıikter qazaq saharasy saıa bolmaı bara jatqanyn túsingen. Rasynda, kıik popýlıasııasynyń bir bóligi bar. Reseı men Mońǵolııada olar sırek kezdesetin janýar túrine jatqyzylyp, atýǵa tyıym salynǵan.