Jastar nege úılenýge asyqpaıdy?

Google usynǵan derek boıynsha, álemde 13 sekýnd saıyn bir otbasy ajyrasady. Al elimizde ár úshinshi shańyraq shaıqalady. Mamandardyń zertteýinshe, respýblıkada jylyna orta eseppen 140 myń azamat úılense, keıin onyń 50 myńy ajyrasý týraly sheshim qabyldaıdy. Aıyrylysýǵa bel býǵandardyń úlesi jalpy tirkelgen neke sanynyń 34,4 paıyzyn qurap otyr.

«2023 jyldyń qańtar-maýsym aılarynda respýblıka boıynsha 53 835 neke qıyldy. Onyń 64 paıyzy – qala, 36 paıyzy aýyldarǵa tıesili. Jigitter men qyzdardyń alǵashqy nekege turý jasynyń ulǵaıý qarqyny baıqalady. Mysaly, keıingi 5 jylda erler arasynda 27,6 jastan 28 jasqa ulǵaıdy. Qyzdardyń ortasha turmys quratyn jasy 25-ten 25,2-ge ósken. Otbasyn qurýǵa asyqpaıtyn jastardyń deni Almaty, Qaraǵandy, Shyǵys Qazaqstan oblystarynda turady», dedi Ulttyq statıstıka bıýrosynyń sarapshysy Bıbigúl Mırasbek. Iаǵnı jastar otbasyn qurýǵa asyqpaıdy. Sarapshylar bul úrdisti aldymen ýrbanızasııamen, odan keıin ınflıasııamen baılanystyryp otyr.

«Jastar qazir ómirin ózderi kúr­de­lendirip jibergen. Buryn jastar aldy-artyna qaramaı úılenetin, materıaldyq jaǵdaıdy sosyn oılanatyn. Qazir jas­tar materıaldyq turaqtylyqqa qol jetkizgennen keıin baryp sanaly túrde otbasyly bolǵysy keledi. Tipti balaly bolýǵa degen qorqynysh ta basym», dedi áleýmettanýshy Lıýbov Sartakova.

Negizi jas ulǵaıa shańyraq kóterýdi medısına mamandary da qoldamaıdy. Dárigerler bala súıý úshin eń ońtaıly kezeń 18 ben 25 jas aralyǵy degendi alǵa tartady. «Er azamat pen áıeldiń jasy 27-30-dan assa, er azamatta uryq­tyń sapasy nashar, al áıelde overıaldy rezerv tómendeıdi. Iаǵnı qosarlanǵan bedeýlik bolýy múmkin. Kesh úılengen 10 erkektiń úsheýinde bedeýlik bolýy múmkin», deıdi ýrolog-dáriger Azamat Sandybaıuly.

Byltyrdyń ózinde 17,7 myń otbasy­nyń shańyraǵy shaıqalsa, onyń basym bóligi ortaq balasy joq erli-zaıyptylar men erte jasta shańyraq kótergender eken. Demek qazir baıyr­ǵy­ qazaq tanymyndaǵy otbasy ıns­tı­tý­tynyń jibi úzilip barady.

«Shańyraq kóterýge nıeti bolmaýdyń kóp jaǵdaıda tórt sebebi bar. Birin­shi­den, jaýapkershilikti moınyna alǵysy kelmeý, ekinshiden, otbasyndaǵy tár­bıe­niń kemshiligi, úshinshiden, jas­tar otbasylyq ómirge daıyn emes, tórtinshiden, nápsiniń quly, sonymen ómir súre beredi, sony joǵaltyp almaýǵa tyrysady. Ártúrli jaǵdaı áser etedi: otbasynyń áleýmettik jaǵdaıy, qoǵamdaǵy qalyptasqan túsinik. Eń aldymen jaqsy qyzmet, mansap, úı, kólik satyp alý, sosyn baryp úılený degen túsinikpen júrgender jeterlik», deıdi psıholog Nazym Diltaıqyzy.

Bul bir jaǵynan zaman aǵymy­nyń, qoǵamdyq qatynastardyń, ómir súrý daǵdysynyń ózgergenimen baılanysty ekeni túsinikti. Al «Otbasy hrestomatııasy» jobasynyń avtory Sanjar Kerimbaı: «Ras, salt-dástúrdiń, ádet-ǵuryptyń ozyǵy da, tozyǵy da bar. Qazirgi jastardy baıyrǵy qazaq qoǵamyna beıimdeý de tıimsiz. Er azamat jumys istep túzde júrsin, áıel bala tárbıesimen úıde otyrsyn degen klassıkany ustana almaımyz. Sebebi er azamattardy tárbıeleıtin jip úzil­gennen keıin, mal taba almaı qalady da, pysyq qyzdar otbasyn qamtamasyz etýge májbúr bolady. Eger áıeline baıaǵy áýenmen sen úıde otyr dese, qarjylaı qınalatyny túsinikti. Bul da bolmaıdy. Iаǵnı máseleni tereńnen izdeý kerek. Máselen, buryn qyz balany oqytý, saýatyn ashý jón degen nasıhat, saıasat júrdi. Nátıjesinde, elimizde erlerge qaraǵanda bilimdi áıelder koeffısıenti joǵary. Áıelderdiń jalpy bilimmen qamtylý deńgeıi – 60, erlerde 50 paıyzǵa teń. Erler kóbine tehnıkalyq kásibı bilim alady. Bilimdi áıelderge bilimdi azamattar jetispeıdi. Osydan jubyn tabý qıyn, tıisinshe, ekeýiniń arasynda kelispeýshilik bolady. Ekinshi jaǵynan, oqymaǵan azamattardyń tabysy azdaý, sodan ómirine kóńili tolmaı, ózin qor sezinedi», deıdi.

Osy oraıda amerıkalyq psıhıatr­ Morgan Skott Pek: «Eshnárse ıdeal­ bolmaıdy, eki shıki bolmys bir shańy­raq­ astynda ómir súrgende urys-keris­tiń­ bolýy zańdy. О́ıtkeni eki túrli tárbıeni, tanymdy kórgen azamattar. Demek úılen­gen­ge deıin, otaý qurmas buryn aldyn ala bir-biriniń osal tustaryna taldaý jasap, baǵdarlaý qajet», deıdi. Sanjar Kerimbaıdyń pikirinshe, materıaldyq jaǵdaı da ekinshi orynǵa yǵysady.

«Bastysy – azamattardyń qýyskeýde bolmaýynda. Nelikten ata-analarymyz qandaı qıyn jaǵdaı bolsa da, ajyrasyp ketpedi? Sebebi olar úlken ómirge aralasqan kezde kókireginde ulttyq qundylyq saırap turdy. Kókirekke quıylǵan osyndaı qundylyqtar ómirdiń soqqysyn ótkizbeıtin. Son­dyq­tan da olar psıhologııalyq tur­ǵyda myǵym bolatyn. Jas balanyń qańyraǵan túpsanasy nemese bosap qalǵan kókiregi mán, maǵyna, ónegeli sózben barynsha tolýǵa tıis. Sonda ǵana bozbala ırrasıonaldy qalaýlaryn beısanaly túrde op-ońaı oryndap júre beredi», dedi ol.

You Tube platformasynda ótkendi de, ózektini de talqylaıtyn «Dope soz» podkastynda tanymal psıholog Erjan Myrzabaev osy ıdeıany qoldaı otyryp, bir kemshin tusyn ashyp kórsetedi.

«Biz 90-jyldarda ósken urpaqpyz.  «Role model» joq. Iаǵnı ákem men anam osylaı ýaqyt ótkizetin edi, anam ákemmen bylaı sóılesetin edi, aptasyna bir ret otbasymyzben serýenge shyǵyp turatyn edik, keshkisin teledıdar kórip bir taqyrypty talqylaıtyn edik degen sekildi nárseler ol kezdegi balalarda joq. «Role model» bolmaǵan kezde bala ósedi, tabıǵı qajettilik deńgeıinde otbasyn qurady, biraq úılengennen keıin qalaı turamyz, máseleni qalaı qabyldaımyz, qalaı sóılesemiz degen nárseler tasada qalyp qoıady. Saldarynan kelispeýshilik týyndaıdy, odan ajyrasýǵa kelip tireledi. Ekinshi jaǵynan bizde ajyrasý kóp. Sol 90-jyldary ishimdikke salynǵan kúıeýinen, onyń jumysqa qaýqarsyzdyǵynan áıelder balasyn ózderi qaraǵan, bir jaǵynan otbasyn asyraǵan. Osylaısha, jaýapkershilik áıelderge júkteldi. Mine, muny kórgen qyzdar «Anam ajyrasty, balasyn ózi ósirip, jetildirdi, demek bul – norma. Ári anam sekildi kúıeýimdi súırep júrgim kelmeıdi» degen túsinik qalyptasty. Sodan olar joldasyna «osal tustarymyzdy qabyldap, birge turamyz nemese ajyrasamyz» dep birden shart qoıa alady. Otbasy – eki taraptyń úlken jumysy. Tepe-teńdikti ustaý únemi eńbekti qajet etedi», dedi psıholog.

Bul úderisti tereńirek túısiný úshin sheteldik zertteýlerdi de sholyp kórdik. Búginde ekonomıkalyq áleýeti joǵary AQSh turǵyndarynyń 89 paıyzynyń otbasylyq ómiri alańdatarlyq jaǵdaıda eken. Hıýston ýnıversıtetiniń ǵalymy Dına Hannaford pen Boston ýnıver­sıtetiniń antropologi Djoanna Devıd­sonnyń júrgizgen zertteýlerinde áıel­der­diń nekege turýdan bas tartýy­nyń birneshe sebebin anyqtaǵan. Ashyp aıtsaq, opasyzdyq, mansaptyq múmkindikter men táýelsizdiktiń artýy jáne ata-analary, baýyrlarymen birge turý arqyly ózin qaýipsiz sezinýi. Al er adamdar kóp jaǵdaıda jaýapkershilikten qashatyn kórinedi.

Atalǵan sebepter bizdiń jastardyń da boıynda bar. Buǵan qosa qoǵamda «azamattyq neke» qalypty jaǵdaıǵa aınalyp barady. Qazaqstan qoǵam­dyq damý ınstıtýtynyń sarapshylary ázirlegen «Qazaqstan otbasylary-2022» ulttyq baıandamasynda respondentterdiń «azamattyq neke» qubylysyna degen kózqarastary «oń», «teris», «beıtarap» dep atalatyn úsh topqa bólinip, zerdelengen. Azamattyq nekeni jaqtaıtyndar kórsetkishi – 28,3 oǵan qarsylar – 33,1 beıtarap ustanymdaǵylar úlesi – 32,8 pa­ıyz. Zertteýge elimizdiń 17 óńirinen 1 200 adam qatysqan. Mamandardyń aıtýynsha, bul degenimiz elimizde árbir besinshi neke tirkelmeýi múmkin degendi bildiredi.

Jýyrda Úkimet otyrysynda Máde­nıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva elimizde neke qııýǵa ótinish bildirgen juptar otbasyn jos­parlaý týra­ly keńes alyp, arnaıy nusqaýlyqpen tanysýǵa mindetteledi degen edi. «Profılaktıkalyq jumys­tardyń negizi – otbasyn sanaly túrde qurýǵa múmkindik jasaý. Osyǵan oraı, BUU Halyq qorymen birlesip Astana men Shymkent qalalarynda qanatqaqty joba iske qosyldy. Onda neke qııýǵa ótinish bildirgen azamattarǵa otbasyn josparlaý, psıhologııa, reprodýktıvti densaýlyq, ortaq bıýdjetti josparlaý jáne basqa da mańyzdy máseleler boıynsha tegin keńes berý, oqytý qarastyrylǵan. Nátıjesi sátti bolsa, osy tájirıbeni barlyq óńirge engizýdi qolǵa alamyz. Sonymen qatar jyl sońyna deıin «Baqytty qazaqstandyq otbasy» ınteraktıvti nusqaýlyǵy ázirlenedi. Nekege turatyn juptardyń otbasylyq dástúrleri men rýhanı-adamgershilik qundylyqtary týraly aqparattar «Elektrondyq úkimet» júıesinde beınerolık túrinde kórsetiledi. Nekege turýǵa onlaın ótinish bergen azamattar osy nusqaýlyqpen mindetti túrde tanysyp shyǵýǵa tıis. Qazir elimizde Otbasy saıasaty boıynsha 469,3 mln teńgeni quraıtyn 156 áleýmettik joba bar. Bólingen qarjynyń 40 paıyzy turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýǵa bólingen, 25 paıyzy – jastar arasynda otbasylyq qun­dylyqtardy nasıhattaýǵa, 10 pa­ıy­zy – halyq arasynda repro­dýk­tıvti densaýlyqty saqtaýǵa, 15 pa­ıy­zy – jaǵdaıy tómen otbasylarmen profılaktıkalyq jumystarǵa, 10 paıyzy basqa baǵyttarǵa jumsalyp jatyr», dedi mınıstr.