Energetıka naryǵyndaǵy basym baǵyt

Álemde ýran óndirisin damytý, atom energııasynyń mańyzyn arttyrý jóninde túrli pikirler bar. Buǵan sońǵy jyldary munaı men gaz óndirisi salasyndaǵy daǵ­da­rys, soǵan baılanysty, álemdik energetı­ka naryǵynyń ártúrli qýat kózderine qa­­tysty ártaraptandyrylǵan baǵyt us­ta­n­ýy sebep bolyp otyr. Aıtalyq, keıingi jyl­­dary búkil álemde jel jáne kún ener­gııasynyń resýrstaryn keńinen paı­dalaný barynsha óris alyp keledi. Mu­naı men gaz tapshylyǵyn qatty sezinip otyr­­ǵan moıny ozyq Eýropa elderiniń ózi maq­satty túrde naq osy baǵytqa qaraı bet bura bastady. Sondyqtan da birden-bir qýat kózi – energetıka salasyndaǵy osyn­daı ózgeristerdi jaqsy baıqap, jiti baqy­lap otyrǵan álemdik deńgeıdegi bilik­ti maman, sarabdal sarapshylar búgin­deri basty shıkizaty ýran bolyp taby­latyn atom qýatyn paıdalaný, ony óndirý tehnologııalaryn jetildirý máselesine aıryqsha nazar aýdaryp otyr. О́ıtkeni búgingi tańda oryn alǵan álemdik energetıka júıesiniń daǵ­darysy, odan týyndaıtyn áleýmettik-eko­nomıkalyq, ekologııalyq problemalar osy ýaqytqa deıin paıdalanylyp kelgen kómir­sýtegi qýat­taryna balama kózderdi qaras­ty­rýda atom energetıkasynyń birqatar artyq­shylyǵyn alǵa tartady.

Beseneden belgili, álemdik ener­getıkalyq tutyný nary­ǵy­nyń 95 paıyzy aýaǵa kómir­qysh­qyl gazyn shyǵaratyn kómirsýtegi ón­dirisine, atap aıtqanda, munaı men gazǵa, kómirge negizdelgen. Ǵalym-mamandar men sarapshylar osydan kelip jer júzinde ekologııalyq ahýaldyń barynsha asqynyp ketkendigin aıtady. Kóptegen bedeldi ǵalym jahandyq jylyný úderisiniń beleń alyp bara jatqanyna aýaǵa kómirqyshqyl gazynyń meı­­linshe mol taralýy áser etip otyr dep sanaıdy. Al ýrandy otyn retinde paıdalanatyn atom elektr stansalary bolsa, aýaǵa kó­mirqyshqyl gazyn taratpaıdy.

Atom elektr stansasyn salý máselesi sońǵy kezderi jıi sóz bolyp júr. Oǵan basty bir sebep – elimizde ýrannyń barynsha mol óndirilýi. Degenmen atom qýatyna qatysty pikirler bir jaqty emes, san qıly. Birqatar maman: «Atom energııasy – elimiz úshin ekonomıkalyq damýdyń qajetin qanaǵattandyratyn, sonymen birge energetıka qa­ýip­­sizdigin tú­be­geıli sheshýge múmkindik be­retin birden-bir elektr energııa kózi. Sondyqtan bizge atom elektr stansasyn salý qajet» dese, ekinshi bir taraptar: «Atom elektr stansasyn qurý úshin bizge ony basqaratyn jáne ony ju­mys istetetin mamandar qajet bo­lady. Qazirgi ýaqytta mun­daı mamandar bizde joq» degen jeleýmen, atom stansasyn salýǵa qarsylyq bildirýde. Osy tur­ǵy­da biz el kólemindegi ýran óndi­risiniń damý baǵytyna, jaı-jap­sa­ryna úńilip kórgen edik.

Elimizdegi alǵashqy ónerká­sip­tik «Qordaı» ken orny sonaý 1951 jyly barlanǵan eken. Al 1960 jyldardyń sońynda Qazaqstannyń ońtústiginde «Shý-Sarysý», «Ile» jáne «Syrdarııa» ýran kenishteri anyqtaldy. El kóleminde tabylǵan kóptegen ýran ken orny qurylý jaǵdaıy jáne tájirıbelik sıpaty bo­ıynsha san salaly. Geologııalyq ustanym, genetıkalyq belgiler jáne aýmaqtyq ózgesheliginiń tu­tas­tyǵy boıynsha, Qazaq­stan­nyń ken oryndaryn alty ýran-ken provınsııasy quramynda qarastyrýǵa bolady: Shý-Sarysý, Syrdarııa, Soltústik Qazaqstan, Kaspıı mańy, Balqash mańy, Ile. Qazirgi tańda balanstyq qory­na ıe barlanǵan 56 ýran ken ornynyń 14-i ıgerilip jatyr, al qalǵan 42-si rezervte tur. 14 ken ornynda «Qazatomónerkásip» Ult­tyq atom kompanııasy jumys júrgizedi.

Qazaqstan tabıǵı ýrannyń bar­lanǵan qorlary boıynsha álemde Aýstralııadan keıingi ekin­shi orynda. Barlyq barlanǵan álemdik qorlardyń shamamen 14%-y Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy­nyń jer qoınaýynda sho­ǵyr­lanǵan. El­diń jalpy bar­lan­ǵan qorlary 700 myń tonnadan astam ýran bolyp baǵalanady.

2009 jyly elimiz ýran óndiri­si boıynsha álemde birinshi orynǵa shyqty jáne energetıka naryǵynda jetekshi pozısııany kúni búginge deıin berik us­tanyp otyr. El kóleminde álemdik ýran óniminiń shamamen 40%-y óndiriledi. Dúnıejúzilik ıadro­lyq qaýymdastyqtyń (WNA) málimeti boıynsha, 2012 jyl­dan beri elimizdegi ýran óndi­risi 21 myń tonnaǵa artyp, 2016 jyly 24,6 myń tonnaǵa jetken, 2020 jyly 19,8 myń tonna ónim alynǵan. 2021 jyly ýran óndirý kólemi 21,8 myń tonnany, 2022 jyly – 21,3 myń tonnany qurady.

WNA málimetinshe, sońǵy jyl­dary álemde óndirilgen ýran­nyń 85 paıyzy 10 iri kompa­nııa­ǵa tıesili, olardyń arasynda ýran, sırek metaldar, Atom elektr stansalaryna arnalǵan ıadrolyq otyn eksporty men ımporty boıynsha Qazaqstannyń ulttyq operatory mártebesine ıe «Qazatomónerkásip UAK» AQ da bar. Kompanııada 20 myńnan astam adam jumys isteıdi.

Elimiz boıynsha ýran Túr­kistan, Qyzylorda, Aqmo­la ob­lystarynda óndiriledi. О́n­diris úrdisi úsh kezeńnen tura­dy. Olar – burǵylaý, óndirý jáne óńdeý. Ýran óndirý eń eko­lo­gııalyq qaýipsiz jáne eń az shy­ǵyn­dy ádisi bolyp tabylatyn jerasty uńǵymalyq shaımalaý (JUSh) ádisimen júrgiziledi. Bul ádis boıynsha óndirilgende ýran daıyn kúıinde jer betine shyǵarylmaıdy. Ken ornynda jiberý uńǵymalary salynyp, solar arqyly kendi topyraqqa shaımalaý eritindisi jiberiledi. Ol ken kókjıegi arqyly ótip, ýrannyń tabıǵı qosylystaryn eritedi, sodan keıin quramynda ýran bar eritindi shyǵarý uńǵy­malary arqyly syrtqa shyǵa­ry­lady. Basqasha aıtqanda, ýran eshqashan ashyq ádispen óndi­ril­meı­di, munda jer asty shahtalary, karerler degender atymen joq. Sondyqtan da bul ádis ekologııalyq turǵydan alǵanda áldeqaıda qaýipsiz jáne jer qyrtysyna da sonshalyqty teris áseri joq.

Dástúrli ádistermen salys­tyr­ǵanda JUSh ádisiniń qor­sha­ǵan ortaǵa teris yqpaly az jáne ol óndirýdiń barynsha tómen ózindik qunyn, óndiristik qaýip­siz­dik pen eńbekti qorǵaý sala­syndaǵy joǵary kórset­kish­ter­di qamtamasyz etedi.

«Qazatomónerkásip» UAK ýran óndirýdi 100% JUSh ádisimen júrgizedi. Kompanııa – JUSh ádisimen ýran óndirýde álemde daýsyz kóshbasshy. Osy tehno­logııamen ónim ón­di­rýge jaramdy elimizdiń qo­laı­ly geolo­gııalyq jaǵdaıy kompanııaǵa biregeı básekelestik artyq­­shylyq beredi. JUSh ádisimen ýran óndirý men tehnı­kalyq ınnovasııalardy engizý tájirıbesi JUSh ádisin qolda­na­tyn kenishterde qurylys bastal­ǵan­nan keıingi 18 aı ishinde kommersııalyq óndiriske qol jet­kizýge múmkindik berdi. Al dúnıe­júzilik tájirıbede JUSh ádisimen ýran óndiretin kenishti iske qosýdyń ortasha kezeńi shamamen 3 jyldy quraıdy. Ýran óndirýdiń barlyq úderisi avtomattandyrylǵan jáne kompanııanyń turaqty baqy­laýyn­da, al kompanııa ke­nish­terindegi tehnıkalyq jab­dyq­tar OHSAS 18001 jáne ISO 14001 sııaqty qaýip­sizdik pen qorshaǵan orta stan­darttaryna tolyq sáıkes ke­ledi.

Jer astynan shyǵarylǵan ýran sary untaq kúıge deıin jet­kizilip, ári qaraı óńdeý zaýyt­ta­ryna jiberiledi. Olar Túr­kistan jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynda ornalasqan.

«Qazatomónerkásip» kompa­nııa­sy ýrandy affınajdaý jáne konversııalaý boıynsha CAMECO tehnologııalaryna qol jetkizdi. Alaıda ýrandy baıytý tehnologııasy áli kúnge deıin bizge qoljetimsiz bolyp tur. Sonyń saldarynan bul úderis úshin óńdelgen ýrandy kórshi Reseıge jiberip, sol eldiń ýran baıytý jobasyna qatysýǵa májbúrmiz. Al ýran totyǵynyń untaǵy men otyn tabletkalaryn óndirý Úlbi metallýrgııa zaýytynda 1973 jyldan beri iske asyrylyp keledi. Sondaı-aq Úlbi zaýytynyń bazasynda qytaılyq CGNPC kompanııasymen birge otyn quramalaryn óndirý jobasy tabysty jumys istep tur. Bul atom elektr stansalary úshin ıadrolyq otyn shyǵarý boıynsha elimizdegi jalǵyz óndiris jáne 20 jyl buryn kepildi ótkizý naryǵy bar. Zaýyttyń qýaty – tómen baıytylǵan ýranǵa eseptegende jylyna 200 tonna.

«Qazatomónerkásip» UAK» AQ ınnovasııalyq óndirisiniń iske qosylýy Qazaqstanǵa atom stan­salary úshin ıadrolyq otyn ón­dirýshi jáne jetkizýshi mem­le­ketterdiń shekteýli sheń­berine kirýge múmkindik berip, Qazaqstan Respýblıkasynyń atom salasyn damytý jáne osy baǵyt­taǵy basqa eldermen ynty­maqtastyq perspektıvalary boıynsha jańa múmkindikter ashty.

Búgingi tańda «Qazatom­óner­kásip» ýran ónimin Qytaı, Eýro­odaq elderi, Úndistan, Reseı, Ońtústik Koreıa, AQSh, Kanada jáne basqa elderge satady.

Kompanııa qyzmetinde qor­shaǵan ortany qorǵaý, ónerká­sip­tik, radıasııalyq jáne ıadrolyq qa­ýip­sizdikti qamtamasyz etý bas­ty basymdyqqa ıe. Sony­men qatar óndiristegi jaraqat­taný deń­geıin nólge jetkizý maqsa­tyn­da Vision Zero halyqaralyq baǵdarlamasyna qosylǵan. Árbir qyzmetkerdiń densaýlyǵy, ómir qaýipsizdigi – erekshe nazarda.

«Qazatomónerkásip» ózi ju­mys júrgizip jatqan óńir­ler­diń ósip-órkendeýine de belsendi at salysyp keledi. Jergilikti halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa úles qosa otyryp, áleýmettik mańyzy bar jobalardy batyl qarjylandyrady. О́tken jyl­dyń qorytyndysy boıynsha kom­panııa áleýmettik mańyzy bar joba­lardy iske asyrýǵa 850,9 mln teńge kóleminde qarajat bó­lipti.

Maman-ǵalymdardyń aıtýynsha, 1 kılo ýran 1 kılo kómirdi jaqqan kezde bólinetin energııadan 88 myń ese artyq qýat beredi. Esesine eshqandaı kómirqyshqyl gazyn shyǵarmaıdy. Mine, osy mán-jaıdyń ózi dúnıe júzinde atom energetıkasynyń qan­sha­lyqty mańyzdy ekendigin kór­setedi.

«Qazatomónerkásip» UAK uıym­dastyrýymen 2024 jylǵy 16-18 mamyr kúnderi Almaty qalasynda «Ýran jáne sırek metaldar ónerkásibiniń damýy» XI Halyqaralyq ǵylymı-prak­tıkalyq konferensııasy ótpekshi. Konferensııanyń maqsaty – álemniń ıadrolyq ındýs­trııa kompanııalarynyń ǵylymı-tehnıkalyq ıntegrasııasyna járdemdesý. Keleli keńesý aıasynda «Ýran óndirý jáne óńdeý tehnologııalary» máselesi arnaıy seksııa ju­­my­synda qarastyrylady. Sondaı-aq reaktorǵa deıingi ıadro­­lyq otyn sıkliniń tehnologııalary men ózekti máseleleri, turaqty damý, sonyń ishinde ekolo­gııa, áleýmettik sala jáne korporatıvtik basqarý (ESG) máseleleri, atom salasy qyzme­tiniń quqyqtyq, makro­eko­no­mı­kalyq jáne bilim berý aspek­ti­leri keńinen sóz bolady.

Sóz joq, elimiz ýranǵa asa baı. Sońǵy shırek ǵasyr ıininde onyń óndirisi tórt esege jýyq artty. Demek, jaqyn jyldary ýran óndirisi bizdiń álemdik energetıka naryǵyndaǵy eń basym baǵytymyz bolyp qala beredi.