Tól teńgemizdiń tarıhy aqsha aınalysqa engen 1993 jyldyń 15 qarashasynan bastaý alady. Oǵan deıin el azamattary túrli valıýta quralyn paıdalanyp keldi. Sońǵy qoldanylǵan aqsha birligi Qazaqstan KSRO quramynda bolǵan kezdegi keńestik rýbl-tuǵyn.
Sarapshylar ulttyq valıýta ataýyn tańdaýda úlken tartys bolǵanyn, «altyn», «aqsha», «tanga» (tenga) nusqalary usynylǵanyn aıtady. Ortaǵasyrlyq túrki kúmis monetalardyń «denge» nemese «tanga» degen tarıhı ataýy bolǵan. Tipti som dep ataý da usynylypty. Sebebi KSRO banknottarynda rýbl qazaq tiline aýdarylǵanda osylaı atalǵan. 1993 jyly Qyrǵyz Respýblıkasy qyrǵyz somyn engizgennen keıin «teńge» ataýy qabyldandy. Resmı túrde bul termındi akademık Saýyq Tákejanov usyndy. Júz ese bóligin «tıyn» dep atady. Ulttyq valıýtanyń óz sımvoly bar (₸). Bul belgi teńgeniń grafıkalyq túri – transkrıpsııada «teńge» sózi bastalatyn «t» dybysyn, sondaı-aq «táńiri» dybysyn bildiretin kóne túrki alfavıtiniń sımvoly. Sımvol aqsha birliginiń turaqtylyǵy ıdeıasyn, joǵary áleýetin, damý dınamıkasyn jáne el ekonomıkasynyń ósýin bildiredi.
Qazaq tarıhyndaǵy teńgeniń orny...
30 jyl buryn qazaqtyń ulttyq valıýtasy teńge aınalymǵa shyqqanda kóńilimiz Alataýdyń tórine baryp qonǵandaı kúıdi keshkenimizdi áli kúnge deıin umytqan joqpyz. Syrt sıpaty álemdegi barlyq valıýtalardan daralanyp turatyn, kózimizdi ashyp kórgen tól aqshamyzdyń ataýy da tek qazaqqa ǵana emes, búkil túrki álemine jaqyn edi. Tarıhqa úńilsek, teńge – ejelgi túrki qaǵanatynyń qaǵaz aqshasy, túrki zamanynda onyń nomınaldy quny 1 aq tıin terisine teń bolǵan. Naqtylasaq, tıyn keıinirek jasaldy. Som – quıma kúmis, HIV ǵasyrdan bastap iri aqsha ornyna júrgen.
Saýda aıyrbas quraldary teńge degen ataýmen orta ǵasyrlarda Azııanyń kóp elderinde, orys knıazdikterinde aınalymda bolǵan. 704-766 jyldary Taraz shaharynda soǵylyp, aınalymǵa engen qola teńgeler Túrgesh memleketiniń qýattylyǵyn bildiretini, 1260-1280 jyldar aralyǵynda Ortalyq Azııanyń 16-daı shaharynda moneta soǵatyn aqsha saraılary jumys istegeni jazbalarda aıtylady. Olardyń qatarynda Taraz, Kenje, Jent teńge saraılary erekshelengeni de tarıh betterinde qattalyp qalǵan.
– Elimizdiń KSRO-daǵy ortaq aınalym rýbl zonasynan kesh shyqqanyn eshkimnen jasyra almaımyz. Ulttyq banktiń tuńǵysh tóraǵasy Ǵalym Baınazarov bizben áńgimesinde 1985 jyldan bastap burynǵy keńes odaǵynda toqyraý bastalǵanyn, munaıdyń halyqaralyq naryqtaǵy quny 10 dollarǵa deıin túsip, eldiń ekonomıkalyq jaǵdaıy kúrt tómendep ketkenin eske túsirdi. «1991 jyly jeltoqsanda úsh slavıan memleketi Belovejede qol qoıǵan kelisimmen qyzyl odaq qulady, burynǵy keńestik keńistikte jańa dáýir bastaldy. Alaıda qursaýy myqty, eshkimdi de aıasynan shyǵarmaıtyndaı kóringen Keńes ókimetiniń basynan baq taısa da Máskeýge jaltaqtap, qala berdik», – deıdi Ǵalym aǵa.
Reseı prezıdenti Borıs Elsın bolsa, sol kezde Egor Gaıdar bastaǵan bir top jas ekonomısterge úmit artty. Baǵany erkine jibere salǵan saıasatynan ınflıasııa kúrt ósip, 1991-1993 jyldary 5 573 paıyzǵa jetip, bar-joǵy úsh jyldyń ishinde baǵa 55 esege ósip ketti. 1993 jyly shildede Máskeýde taǵy bir kezdesý boldy. Ulttyq banktiń tuńǵysh tóraǵasy Ǵalym Baınazarov Reseı bizben áńgimesinde rýbl aımaǵynyń ómir súrýin toqtatatynyn, al Qazaqstan jańa rýbl aımaǵyna kirmeıtinin ashyq aıtqanyn, oǵan tek Tájikstan ǵana óziniń valıýtalyq júıesin qura almaǵan el retinde qabyldanady degen sheshim shyǵarylǵanyn eske túsirdi. «Qazaqstan Úkimeti rýbl aımaǵyna kirý ıdeıasynan bas tartpaı, osy baǵyttaǵy jumysyn jalǵastyrdy, biraq Máskeýdiń bul úshin qoıǵan sharttary biz úshin is júzinde qolaısyz boldy. «Qazaqstan jańa rýbl aımaǵyna kirý úshin kem degende 700 mıllıon dollar kóleminde jınaqtalǵan altyn-valıýta qoryn Reseıge tolyǵymen berip, bıýdjet tapshylyǵynyń deńgeıin kelisip, aqsha-nesıe saıasatyna tolyq baǵynýy kerek boldy. Reseı Federasııasynyń Ortalyq banki qarapaıym rýblge negizdelgen. Qazaqstan úshin bul ekonomıkalyq egemendikten tolyqtaı derlik bas tartýdy bildiredi», deıdi Ǵ.Baınazarov.
Teńge dızaınynyń avtorlarynyń biri – marqum Tımýr Súleımenov osydan birer jyl buryn kezdeskenimizde Odaq ydyraǵan kezde eldiń altyn-valıýtalyq rezervinde árqaısysy 16 kılo bolatyn eki quıma altyn bolǵanyn aıtyp bergen bolatyn. Teńgeniń bas-aıaǵy túgeldenip, aınalymǵa shyqqan kezde qazaq zııalylary tarapynan onyń ataýy týraly usynystar kóp aıtylǵanyn Tımýr aǵadan estigen edik. Biri – altyn dep atasa, biri – kápek deýdi jón kóripti. Dilda dep atalsyn degen usynystar da kóp bolǵan. Aınalym quraldarynyń tarıhyn qansha aqtarsaq ta – altynnyń aty altyn, naqty uǵym. Tilla nemese dilda degen ataýǵa ıe bolǵan aınalym quraldary Hıýa, Buhar ámirlikteri tarıhynda jıi aıtylsa bizdiń tarıhymyzben túıisken jerin tappadyq. «Kápek» degen uǵymnyń qazir qoldanystan shyǵyp qalǵan eski sózderdiń qatarynda ekeni belgili. Belgili túrkolog-ǵalym Nemat Kelimbetovtiń jazbalarynda qasqyrdyń urǵashysynyń terisi kápek dep atalatyny, onyń orta ǵasyrlarda aıyrbas quraly mindetin atqarǵany aıtylǵan. Túbin qýyp ketsek, KSRO júıesi kezinde qoldanysta bolǵan «kopeek» degen sóziniń túp-tórkini urǵashy qasqyrdyń terisinen shyqqan.
«Teńge degen ataýmen qoǵamnyń oń jambasyna dóp kelgen usynystyń avtory – qazaqtyń aqıyq aqyny Oljas Súleımenov edi» degen pikir bar el arasynda. Olar buǵan dáıek retinde 1993 jyldyń qyrkúıek aıynda Oljas Súleımenov Ulttyq bankke kelip, jumys tobyna «qarap júrmegenderińizdi, birdeńe oılastyryp jatqandaryńyzdy bilemin. Ulttyq valıýtaǵa suranyp turǵan «teńge» ataýy ǵoı» degen usynys bildirgen» degen derekti alǵa tartady. Mundaı usynysty jumys tobyna qarata – ashyqtan-ashyq aıtý tek Oljastyń qolynan keletini belgili. 1992 jyldyń aqpan aıynda ulttyq valıýta daıyndaý týraly Memleket basshysynyń aty qupııa, biraq rettik nómiri belgili sheshimi Oljas aqynnyń Almatydaǵy saıajaıynda oryndaldy, júzege asty. Oljas Súleımenovpen osy máseleniń anyq-qanyǵyn bilmek bolyp habarlasyp, tómengi jaıttardy bildik. «Bári keshegideı kóz aldymda. Ulttyq valıýtanyń betalysy belgili bola bastaǵan kúnnen bastap qolym qalt etken kezde ejelgi túrkitektes halyqtardyń aınalym quraly týraly derekterdi paraqtap shyqtym. Sonyń ishinde teńge sózi kóńilime qona berdi. Bul kezde Ortalyq Azııadaǵy bizden ózge tórt memleket ulttyq valıýtalaryn aınalymǵa shyǵaryp úlgergen. Olardyń qalaı atalatynyn bilesiz. Keıin ulttyq valıýtamyzda daıyndaýmen aınalysyp jatqan jumys tobyna kezdesip, usynysymdy aıttym. Keıin belgili bolǵanyndaı, jumys toby da teńge degen ataýǵa toqtapty, bul ataý sol kezdegi Prezıdenttiń de kóńilinen shyqqan. Men sol sátte óz usynysymnyń jumys tobynikimen dóp kelgenine shyn qýandym. Bul men úshin shynymen de taǵdyrly tarıhı sát edi», deıdi Oljas aqyn.
Teńge ataýy – tól dúnıe ekenin eshkim joqqa shyǵara almas. «Som», «altyn» degenderdiń de ýájderi tyńdaldy. Sońynda aınalamyzdaǵy jaqyn kórshilerimizdiń som, sým, manat dep aıdarlanǵan Ulttyq valıýtalarynyń uly kóshine túrki dúnıesine jat emes teńgemiz – ulttyq valıýtamyz qosyldy.
1990 jyldary elde aǵartýshylyq-demokratııalyq baǵyttaǵy saıasatkerdiń kósh basynda júrgen qoǵam qaıratkeri Dos Kóshim eń aldymen ulttyq valıýtamyzdyń kesh te bolsa qatarǵa qosylǵanyna qýanǵanyn aıtady. Osyǵan deıin sým ataýymen – ózbek, som ataýymen qyrǵyz jáne manat ataýymen túrikmen aqshasy aınalymǵa shyqqanyn eske túsirgen saıasattanýshy sol kezde teńge ataýy som men sýmǵa qaraǵanda erekshelengenin eske túsirdi. «Esterińizde bolsa, KSRO rýblinde odaqqa múshe 15 eldiń ulttyq valıýtasynyń ataýy jazylyp turatyn. Tipti sol rýblde túrikmen valıýtasy manat dep kórsetilgen. Al bizge kelgende valıýtamyzdyń ataýy somǵa tirkesip turatyn. Demek orta ǵasyrlarda quıma kúmis retinde aıyrbas quraly bolǵan som da bizge bóten emes. Biz sol kezde valıýtamyzdy, tipti dilda dep atasaq ta, soǵan baýyr basyp ketetin edik. Biraq teńge degen ataý qoǵamnyń qolaıyna jaqty. Bul – ejelgi túrki jurtyna ortaq túsinik. Endi teńgemizdiń de sol deńgeıge kóterilýin tileıik», dep sózin túıindedi Dos Kóshim.
ALMATY