Respýblıkamyz kómirsýtek resýrstarynyń: kómirdiń, munaıdyń, gazdyń mol qoryna ıe. Eldegi elektr energııasynyń shamamen – 67%-y kómirmen, taǵy 21,5%-y gazben óndiriledi. Biraq olardyń elektr energııasyn beretin otyn retinde qoldanylýy barǵan saıyn azaıa bermek.
Jańartylatyn energııa kózderine qatysty múmkindikterimizdi zerttegen otandyq jáne halyqaralyq sarapshylar jel men kún energııasynyń áleýeti joǵary ekenin aıtady. Mysaly, bizdiń el úshin jel energııasyn paıdalanýdyń tıimdi áleýeti jalpy aýdany 1400 sharshy shaqyrym bolatyn jeldiń ortasha jyldyq jyldamdyǵy sekýndyna 8 metrden (m/s) asatyn aımaqtar úshin 14,8 GVt-ǵa baǵalanady. Bul rette belgilengen qýatty paıdalaný koeffısıenti 31-50%-dy quraıdy. Sol sekildi kún saǵattarynyń sany jylyna 2200-den 3000-ǵa deıin, al kún radıasııasynyń energııasy jylyna 1 sharshy metrge shamamen 1620 kVt/saǵ jetedi. Alaıda respýblıkadaǵy kún elektr stansalary 20-21%-dan aspaıdy. Mamandar ekonomıkalyq turǵydan kún elektr stansalaryn Túrkistan, Jambyl, Qyzylorda, Almaty oblystarynda, al jel elektr stansalaryn Aqmola, Soltústik Qazaqstan, Mańǵystaý, Túrkistan, Almaty oblystarynda salý tıimdirek degen qorytyndyǵa keldi.
2011-2020 jyldary JEK qurylysyna shamamen 628,5 mlrd teńge salyndy. Munaı-gaz kompanııalarynyń mamandandyrylǵan enshiles kásiporyndary mundaı jobalarǵa jıi ınvestısııa salady. Sońǵy jyldary ınvestorlar men qarjy ınstıtýttary taza energııany qoldaýǵa qarjyny qaıta baǵyttaý arqyly portfolıolaryn «kómirteksizdendirýge» umtylýda. Bankter jasyl ekonomıkany saqtaý úshin jańa jobalardy muqııat zerttep jatyr. Respýblıkada «jasyl» jobalardy qarjylandyrýmen kóbine damý bankteri aınalysady. Eń iri kredıtor 162 mlrd teńgege qaryz bergen Eýropa qaıta qurý jáne damý banki (EQDB) bolsa, ekinshi orynda Qazaqstannyń Damý banki (67 mlrd), úshinshi orynda ‒ Qytaıdyń damý banki (29 mlrd). Bul rette joba qunynyń 70%-y qaryz qarajaty esebinen iske asyrylǵan kezde qarjylandyrý shemasy barynsha keń taralǵan.
Jalpy, barlyq jobanyń úshten ekisin otandyq ınvestorlar iske asyrǵan. Belgilengen qýattylyqqa qaraıtyn bolsaq, jergilikti kásiporyndar salǵan stansalar úlesi nysandardyń jalpy belgilengen qýatynyń 41%-yn quraıdy. Osydan sarapshylar sheteldik ınvestorlar kóbinese iri jobalardy júzege asyrýǵa múddeli degen qorytyndy jasap otyr. Búginde JEK boıynsha eń úlken ornatylǵan qýattylyqqa Aqmola oblysy ıe ‒ 508 MVt-dan astam, onyń 408-in jel elektr stansalary, 100-in kún elektr stansalary beredi. Bul kórsetkish boıynsha ekinshi orynda Jambyl oblysy ‒ 441 mVt-ǵa jýyq, 250-den astamy ‒ kún, 176-ǵa jýyǵy ‒ jel. Úshinshi orynda Almaty oblysy ‒ 371 MVt, 160 KES, 146 JES.
Respýblıka ınvestorlarǵa JEK nysandaryn salý kezinde birqatar jeńildik pen memlekettik qoldaý sharasyn usynady. Atap aıtqanda, stansa qurylysyna mámile jasasý kezinde Esepteý-qarjy ortalyǵy (EQO) memlekettik kompanııasy ınvestorlarmen offteık-kelisimsharttarǵa qol qoıady, onyń sheńberinde 15-20 jyl ishinde barlyq óndirilgen elektr energııasyn saýda-sattyq qorytyndylary boıynsha belgilengen baǵamen satyp alýǵa mindettenedi. Biryńǵaı energııa júıesin basqaratyn «KEGOC» kompanııasy JEK obektilerin jelilerge qosýǵa, tehnıkalyq qyzmet kórsetýdi júzege asyrýǵa, JEK-ten elektr energııasyn dıspetcherleý kezinde basymdyq berýge tıis bolady.
Budan basqa, ınflıasııany jáne valıýta baǵamynyń ózgerýin eskere otyryp, aýksıondyq baǵalardy jyl saıyn ındeksteý júrgiziledi. JEK jobalarynyń ınvestorlary kedendik bajdardan, ımport kezindegi QQS-dan, múliktik, jer jáne korporatıvtik tabys salyqtarynan bosatylady, sondaı-aq olarǵa memlekettik zattaı granttar beriledi. Bul rette JEK obektilerin salý qunyn arzandatýdyń arqasynda olar beretin elektr energııasynyń tarıfi jyldan-jylǵa tómendep keledi.
2014-2017 jyldary jergilikti valıýtada JEK-ten elektr energııasyna tirkelgen tarıfter qoldanyldy. Osy kezeńde jobalardy iske asyrǵan nemese iske asyra bastaǵan ınvestorlarmen Esepteý-qarjy ortalyǵy belgilengen tarıfter boıynsha kelisimsharttar jasasty. Jel elektr stansalarynda elektr energııasyn óndirý kezinde tarıf kVt/saǵ úshin 59,7 teńgeni, kún elektr stansalarynda ‒ 34,61 teńgeni, shaǵyn GES-te ‒ 16,71 teńgeni, bıogaz qondyrǵylarynda ‒ 32,23 teńgeni quraıdy. 2019-2020 jyldary paıdalanýǵa berilgen qýaty 100 MVt «Astana EXPO-2017» JES-ke 1 kVt/saǵ úshin 59,7 teńgeniń jeke tarıfi belgilendi.
Salany qoldaýdyń taǵy bir mańyzdy sharasy ‒ shartty tutynýshylardyń JEK kómegimen óndirilgen barlyq elektr energııasyn satyp alý mindettemesi. Mundaı tutynýshylarǵa: kómirdi, gazdy, kúkirti bar shıkizatty, munaı ónimderi men ıadrolyq otyndy paıdalanatyn energetıkalyq kompanııalardy, elektr energııasyn ımporttaýshy kásiporyndardy, sondaı-aq 2016 jylǵy qańtarǵa keıin paıdalanýǵa berilgenderin qospaǵanda, jalpy qýaty 35 MVt-dan astam bir gıdrotorap sheginde ornalasqan qondyrǵylary bar GES jatady.
Degenmen naryq qatysýshylary JEK múmkindikterin arttyrý úshin jaqsartýǵa bolatyn kóptegen tetik bar dep sanaıdy. Mysaly, sektordyń basty problemalarynyń biri ‒ óndiristiń turaqsyzdyǵy, kún men jeldiń bolmaýy elektr energııasyn óndirýdiń birden tómendeýine ákeledi. Bul máseleni sheshýdiń birneshe joly bar, sonyń ishinde teńgerimdi qýat naryǵyn jáne elektr energııasyn saqtaý júıesin qurý mańyzdy.
Mamandar manevrlik qýattardy damytý, gaz elektr stansalary men GES-ti qamtıtyn ıkemdi kózderdi ulǵaıtý nemese elektr energııasyn jınaqtaǵyshtardy salý qajet dep sanaıdy. Mundaı qýattyń bolmaýy JEK ósýin tejeıdi. Energııa teńgerimindegi JEK úlesi neǵurlym joǵary bolsa, soǵurlym jańartylatyn kózderden óndiriletin ónim azaıǵan kezde suranysty jabatyn rezervtik qýattar qajet bolady.
Jalpy, álemdik energııa teńgerimindegi jańartylatyn energııa kózderiniń úlesi 2030 jyly búgingi 30%-ben salystyrǵanda 50%-ǵa jetedi. Elektrmobılder sany bıylmen salystyrǵanda 10 ese kóp bolady. Búkil álemde jylý sorǵylary men basqa da elektr jylytý júıeleri qazba otynymen jumys isteıtin qazandyqtardan asyp túsedi dep boljanýda. Halyqaralyq energetıkalyq agenttiktiń (HEA) sarapshylary «Álemdik energetıkalyq boljam ‒ 2023» atty jańa baıandamada osyndaı tujyrym jasaǵan.