Elordamyzda Túrki memleketteri uıymynyń (TMU) Astana sammıti ótkeni belgili. Is-sharaǵa uıymǵa múshe elder men baqylaýshy memleketterdiń Prezıdentteri jáne úkimet basshylary qatysyp, mańyzdy qujattarǵa qol qoıdy. Turaqsyzdyq kezeńde uıymdastyrylǵan irgeli jıyn Qazaqstanǵa da, Túrki álemine de zor mańyzǵa ıe.
Eń aldymen, sammıttiń TMU-nyń onynshy ıaǵnı mereıtoılyq sammıti ekenin nazar aýdarǵan abzal. 2009 jyly Túrki keńesi bolyp qurylǵan jáne 2021 jyly TMU-ǵa aınalǵan uıymnyń osy ýaqytqa deıin Almaty (2011), Bishkek (2012), Gabala (2013), Bodrým (2014), Astana (2015), Sholpon-Ata (2018), Baký (2019), Ystanbul (2021) jáne Samarqand (2022) qalalarynda toǵyz sammıti ótti. Resmı sammıtterden bólek, Memleket basshylary 2020 jylǵy sáýirde pandemııaǵa baılanysty onlaın formatta ótken alǵashqy tótenshe jaǵdaı sammıtinde jáne Túrkııadaǵy jersilkinisine baılanysty 2023 jylǵy 16 naýryzda Ankarada uıymdastyrylǵan ekinshi tótenshe sammıtinde, sonymen qatar 2021 jylǵy naýryzda onlaın formatta ótken beıresmı Túrkistan sammıtinde pikir almasqan edi.
Osy jerden kórip otyrǵanymyzdaı, Qazaqstanda TMU-nyń sońǵy sammıti 2015 jyly bolǵan. Demek, segiz jyldyń kóleminde Qazaqstan aýmaǵynda alǵash ret uıymdastyrylyp otyr. Onyń ústine, Prezıdent Q.Toqaev kezeńinde Qazaqstan alǵash ret uıymǵa tóraǵalyq etti. Sondyqtan irgeli jıyn Qazaqstan úshin de, Prezıdent Toqaev úshin de mańyzdy. Osy turǵydan qaraǵanda, sammıttiń mereıtoılyq basqosý atanýynyń sımvoldyq máni óte joǵary.
Burynyraq Qazaqstan túrki yntymaqtastyǵynyń ilgerileýi jolynda árdaıym tyń bastamalar kóterip kelgen. Atap aıtqanda, Túrki keńesiniń qurylýyn usynǵan Qazaqstan tarapy bolatyn. Sondaı-aq «Túrki álemi bolashaǵy-2040» strategııalyq qujaty da qazaq dıplomatııasynyń bastamasymen daıyndaldy. Alaıda keıingi jyldarda Qazaqstan Túrki álemi keńistiginde burynǵy belsendiligin joǵaltyp alǵandaı kóringen. Biraq bıylǵy TMU Astana sammıti Qazaqstan syrtqy saıasatynyń Túrki álemindegi bastamashyl baǵytynan aınymaǵanyn dáleldedi. Sammıttiń «TURKTIME» ıaǵnı «Túrki dáýiri» uranymen ótýi TMU-da jańa kezeńniń bastalǵanynyń belgisi ispettes.
Rasynda, halyqaralyq saıasat turǵysynan saraptasaq, 2023 jyl Túrki dáýirin bastaýdyń naǵyz ýaqyty ekeni túsinikti bolady. Birinshiden, bıyl Túrkııa Respýblıkasyna 100 jyl toldy. Demek, Túrkııa óz damýynyń jańa kezeńine aıaq basyp otyr. Kavkazdaǵy baýyrlas el Ázerbaıjan 2020 jylǵy jáne bıylǵy soǵysta jeńiske qol jetkizip Qarabaqty qaıtaryp aldy jáne otyz jyldyq janqııarlyq kúrestiń nátıjesinde óziniń aýmaqtyq tutastyǵyn qalpyna keltirdi. Sonymen qatar óńir elderi de «Jańa Qazaqstan» jáne «Jańa О́zbekstan» degen urandarmen otyz jyldyq tájirıbesine súıene otyryp, tarıhynyń jańasha bir betin ashýǵa talpynys jasap jatyr.
Geosaıası jáne geoekonomıkalyq turǵydan da Túrki áleminiń mańyzy artyp kele jatqany anyq. Shyǵys Eýropa men Batys Azııada aıaýsyz soǵys júrip jatyr. Azııanyń júregi sanalatyn Aýǵanstanda da turaqtylyq ornamady. Osy qaqtyǵys oshaqtarynyń naq ortasynda ornalasqan Túrki áleminiń turaqtylyq pen damýdyń aımaǵyna aınalý áleýeti joǵary. Azııa men Eýropa arasyndaǵy saýda-sattyq pen tasymal úshin de túrki elderiniń yntymaqta bolǵany mańyzdy. Osy rette, Astana sammıtinde Ekonomıkalyq yntymaqtastyq uıymynyń (EYU) TMU-ǵa baqylaýshy statýsyn alýy da ózekti ekenin aıta ketýimiz kerek. О́ıtkeni shtab-páteri Tegeranda ornalasqan bul uıymdy 1985 jyly Iran, Túrkııa jáne Pákistan qurǵan edi. 1992 jyly uıymǵa Ortalyq Azııa elderi de múshelikke ótti. Basqasha aıtqanda, EYU-nyń TMU-ǵa baqylaýshy bolýy túrki elderiniń Iran jáne Pákistanmen yntymaqtastyǵy artatynyn bildiredi. Pákistan arqyly Túrki álemi Ońtústik Azııaǵa jol ashsa, Iran arqyly Parsy shyǵanaǵyna qol sozady. Sonymen qatar Iran Túrkistan men Túrkııa arasyndaǵy shyǵys-batys baǵytyndaǵy halyqaralyq tasymaldyń artýyna da óz septigin tıgizedi.
TMU Astana sammıti ortaq tarıh pen mádenıetke ıe túrki elderiniń XXI ǵasyrdaǵy halyqaralyq arenada ózine tıisti oryndy alýǵa talpynysyn, memleket basshylarynyń saıası erik-jigerin pash etedi. «Túrki álemi» tatýlyq, baýyrlastyq, dostyq, tynyshtyq, turaqtylyq pen beıbitshiliktiń alańy retinde qalyptaspaq. Buǵan san ǵasyrlyq Túrki órkenıetiniń tájirıbesi jetkilikti, quqyǵy bar. О́ıtkeni túrkiler tarıh boıynsha halyqaralyq saýda men barys-kelistiń qaýipsizdigin qamtamasyz etip, turaqtylyqqa jaýapty kúsh retinde qarastyryldy. Mine, sol tarıhı mıssııasy qaıta oralǵandaı. Túrki dáýiriniń ýaqyty keldi.
Nurjanat ÁMETBEK,
PhD, Halyqaralyq qatynas mamany