Búgin − dúnıejúzilik qant dıabetimen kúres kúni. Halyqaralyq dıabet federasııasynyń (IDF) málimetinshe, álemde qant dıabeti dıagnozy qoıylǵan shamamen 537 mıllıon adam bar. 2045 jylǵa qaraı olardyń sany 783 mıllıonǵa deıin artýy múmkin, dep habarlaıdy Egemen.kz Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
Vedomstvo usynǵan derek boıynsha Qazaqstanda 439 327 myń eresek jáne 5132 bala qant dıabetimen aýyrady. Olarda únemi qatty shóldeý, jıi nesep shyǵarý, degıdratasııa, qatty ashtyq sezimi, sharshaý, kórý qabiletiniń buzylýy, bulshyqet álsizdigi, teriniń qyshýy jáne titirkenýi sııaqty belgiler bolady.
Qant dıabetiniń damýy organızmdegi kómirsýlar almasýynyń buzylýymen baılanysty. Qant dıabeti organızm qandaǵy qant (glıýkoza) deńgeıin túsire almaǵan kezde paıda bolady. Qan qoıýlanyp, ýaqyt óte kele ınfarktke, ınsýltke, soqyrlyqqa, búırek jetkiliksizdigine jáne aıaqtyń gangrenasyna ákelýi múmkin. Qant dıabetimen aýyratyndardyń kóbi ózderiniń aýrýyn bilmeıdi. Kóp jaǵdaıda olar aýrýy ábden asqynǵanda ǵana bilip jatady.
Qant dıabetiniń úsh negizgi túri bar: 1-tıpti, 2-tıpti jáne gestasııalyq qant dıabeti. 1-tıpti qant dıabetiniń sebebi belgisiz jáne mundaı qant dıabetimen aýyratyn adamdarǵa ómir súrý úshin kúndelikti ınsýlın salý qajet. Álemdegi qant dıabetimen aýyratyndardyń kópshiliginde 2-tıpti qant dıabeti bar, bul kóbinese artyq salmaq pen fızıkalyq belsendiliktiń bolmaýynan bolady. Buryn 2-tıpti qant dıabeti eresekterde ǵana baıqalǵan, biraq búginde bul balalar men jas eresekterde jıi kezdesedi.
Gestasııalyq qant dıabeti júktiliktiń ýaqytsha buzylýy kezinde bolady. Ol 2-tıpti qant dıabetiniń uzaq merzimdi qaýpin týdyrady. Qant dıabetiniń barlyq túri aǵzalardyń asqynýyna ákeledi. Ol óz kezeginde mezgilsiz ólim qaýpin arttyrady.
Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵynyń mamandary aýrýdyń aldyn alý úshin kelesi usynymdardy oryndaýǵa keńes beredi:
Uıqy bezin (ınsýlın bóletin) shamadan tys júktemeý úshin kómirsýlar men kalorııa mólsherin azaıtyńyz. Qant dıabetiniń aldyn alý úshin mázirden qant pen quramynda qant bar kez-kelgen ónimderdi alyp tastaý kerek. Makaron jáne un ónimderin, qyshqyl, ashy jáne ystalǵan taǵamdardy tutynýdy shekteý qajet. Qýyrylǵan taǵamdy qaınatylǵan, pisirilgen nemese buqtyrylǵan taǵammen aýystyrý kerek.
Eger siz kún saıyn dene shynyqtyrý sabaqtaryna kem degende jarty saǵat bólseńiz, qant dıabetiniń aldyn alý tıimdi bolady. Dene belsendiligi metabolıkalyq prosesterge paıdaly áser etedi, sonyń arqasynda maılardyń ydyraýy kúsheıedi, qannyń maı quramy jaqsarady, dene salmaǵy aıtarlyqtaı tómendeıdi. Qant dıabetiniń aldyn alý úshin jaıaý júrý, velosıped tebý, bıleý, júzý, fýtbol jáne basqa da sport túrlerimen aınalysý kerek.
Psıhıkalyq tepe-teńdikti saqtańyz. Turaqty stress aýrýdyń damý sebepteriniń biri bolǵandyqtan, qant dıabetiniń aldyn alý úshin emosıonaldyq jaǵdaıdy baqylaýda ustańyz. Medısınalyq tekseristen ýaqtyly ótińiz.