«Avgııdiń at qorasyna» qaıta oralsaq...

Mundaıda «Ádebı tildiń normasy» degendi kim oılap tapty?» degen suraqtyń týatyny da zańdy. О́rkenıetti elderde tildiń standarty bolǵan jáne ol qoǵam múshesiniń bárine túsinikti bolý úshin engizilgen. Aıtaıyn degenimiz, izgi nıetten týǵan osyndaı erejeniń bári bizde onyń tyıym salatyn túrine aýy­syp ketken. Sonyń ishinde birinshi, belgili bir óńirde ǵana aıtylatyndyq­tan, ekinshi, zamanymen birge arhaızmge aınalyp ketkendikten, úshinshi, ártúrli áleýmettik top qana qoldanatyndyqtan, ádebı tildiń normasyna saı emes dep tanylǵan sózder bar. Ras, men tóndirip aıtqan sııaqty kórinýim múmkin, biraq kóp sózdiń ádebı tildiń normasyna bola qoldanylmaı ketkeni ótirik emes. Áıtpese, Abaı qoldanǵan «bastaý», «jeıde» degen sózderdi nege qoldanbaı kettik? О́z basym osy jasqa kelgenshe qaýdyrlaǵan «shalbar» degen sózdi boıyma sińire almaı-aq qoıdym. Tilimniń ushynda únemi «sym» degen sóz turady, biraq jazǵanda «shalbar» dep jazamyn. О́ıtkeni ádebı tildiń normasy jazylmaǵan zań sııaq­ty ózinen ózi tilimdi kúrmeı beredi.

Ádebı tildiń normasynda ǵana emes, til erejelerinde de tyıym salýǵa beıim birjaqtylyq bar. Keıde «bizder» dep aıtýyn aıtqanmen, jazǵanda «bizder» dep jazsań basyń daýǵa qalady. Onsyz da kópshe túrde bolǵandyqtan, kóptik jalǵaý jalǵaýǵa bolmaıtynyn túsinbeıtin topas emessiń. Biraq basqasy basqa, osy «bizder» degen sózdiń tilge orala beretin bir sıqyry bar. Mysaly, sózin Esenqul Jaqypbek, sazyn Qadyrǵalı Kóbentaı jazyp, ánin Tuńǵyshbaı Jamanqulov oryndaıtyn:

«Bizder, bizder patshadan da pańdarmyz,

Bizder, bizder bireýlerge armanbyz.

Bardy bar dep, joqty joq dep jasyrmaı,

Baqytynan qashyp júrgen jandarmyz.

Bireýlerdiń oǵy joq bop atarǵa,

Bizder júrmiz qaterli bir saparda»,

dep keletin óleń joldaryndaǵy «bizderdi» «biz» dep ózgertsek ne bolady? Avtor bul sózdi óleń joly men býyn sanyn toltyrý úshin ǵana kóptik jalǵaýmen jazbaǵan shyǵar? Kóńil kózimen ǵana kórip, júrekpen ǵana sezinetin bir boıaýy bolǵan soń solaı jazyp otyr emes pe?

Osy «bizderdi» «Úlpildek» degen romanymyzda biz de qoldanyppyz:

«Qanymda bar taǵylyq,

Mazamdy aldy taǵy ulyp,

Ańyzdaǵy ul ertkeni,

Túsimde júr kókbóri,

Tirilgendeı márt ańyz,

Bizder birge jortamyz...»

Bilip turyp urynǵan sııaqtymyz. Osyny «biz de birge jortamyz» dep túzesek qaıter edi? Onda birdeńe jetpegendeı kóńilimiz qońyltaqsyp qalar edi. Nege?

О́ıtkeni «bizder» degen sózde jınaq­taýshy obraz bar. Tildiń erejesine baǵyn­baı turǵany sodan. Kórkemdik turǵydan romantıkalyq jáne realıstik obraz bolsa, bul sonyń romantıkalyq túrine jatady.

Kúmán keltirgenderge Táken Álim­qu­lovtyń «Aqbozat» romanynda, poezııada emes, prozada «bizder» dep jazǵanyn mysalǵa keltirdik. Sonda olar «Qarataý» men «Qaroıdy» jazǵan Tákendi «til bil­meıdi» dep shyqty. Negizi, til erejesi de tyıym salý úshin emes, tildi úıretý úshin jasalsa kerek.

Al ádebı til normasynyń máselesi bu­dan da kúrdelirek. Qazir qarap otyrsaq, jy­raýlardyń tilindeı erkin til eshýaqytta bolmaǵan eken. Tildiń erkindigi birte-birte shektelipti. Jazba tildiń damýymen birge qasańdanypty. Bálkim, ondaı kezeńderden ótýi zańdy da shyǵar. Kóptegen kirme sózdiń bizdiń tilimizge beıimdelýin quptaýǵa da bolatyn bolar. Biraq jergi­likti sózdiń tilimizdi baıytýǵa kerek bolmaı qalǵany oılantady. Bul arada «keń túrde» dep aıtýǵa da jasqanasyń. Sebebi tilimizdegi dıalektiniń jutańdyǵy dalanyń keńdigimen, bir qıyrdyń ekinshi qıyrdan alystyǵymen emes, halyq sany­nyń az-kóptigimen de ólshense kerek. Áıt­pese, bir aımaǵy ekinshi aımaǵyn joba­lap túsinetin elder de bar kórinedi. Tipti olardyń ádebıet tarıhynda taza dıalektimen jazylǵan shyǵarmalar da bolǵan desedi. Mine, sondaı jaǵdaıda bar tarapqa túsinikti bolýy úshin til standarty jasalǵan sııaqty. Biraq «shyǵarmań­dy myna úlgide jazasyń» degen norma bol­ǵanyn oqymadyq ta, estimedik te.

Sóıtip, biz ózi jutań dıalektini, asa kóp te emes kóne sózderdi, ár salada kez­desetin sanaýly jargondardy esepten syzdyq ta tastadyq. О́ıtkeni kim ádebı tildiń normasyn saqtasa, sonyń tili taza degen túsinik qalyptasty. Synshylar jekelegen sózder ǵana emes, sóılemderdiń de birizdi bolýyn talap etýdiń sál-aq aldynda turdy.

Mysaly, Oralhan Bókeı «Jesir áıel­diń muńdyqty basy qaldy...» dep ja­zypty. Oraǵańnyń sóz saptaýy osyndaı edi ǵoı. Anasy Kúlııa da osylaı sheshen sóıleıtin desedi. Demek, anasynyń ata-babasy da solaı sóıleıdi degen sóz. Bul jazýshynyń sheberligi ǵana emes, jergilikti ereksheligi de. Iаǵnı altaılyq, túrkilik saryn, sonyń elementteri dese de bolady. Ǵabıt Músirepov ataqty «Avgııdiń at qorasynan bastasaq» degen maqalasynda osy sóılemdi synap, Oraǵańa obal jasaǵan sekildi. О́zińiz de qaıtalap bir oqyńyzshy: «Jesir áıeldiń muńdyqty basy qaldy...», – «baıy ólip, bar ýaıymymen jalǵyz qaldy» degen maǵynany berip turǵan keremet sóılem emes pe? Muny osy sóılemdi synaǵan Ǵabeńniń ózi de jaqsy túsingen.

«Sizdiń aıtaıyn degenińiz: «eri ólip jesir qalǵan muńdy áıel jalǵyz qaldy» emes pe?» deıdi.

Biraq synap otyrǵan sebebi, Oralhan Bókeıdiń jazýy basqalardyń jazýyndaı birizdi bola qoıǵan joq. Sol ereksheligi úshin: «О́ziniń til qoryna Altaı, Qytaı qazaqtarynyń eskirip, topastana bastaǵan tilderi áser etken be, qalaı, Oralhan­nyń tilinde shubarlyq túıirtpekteri bar» de­gen aýyr sózderdi de aıtyp jiberipti. Oral­han Bókeı qoldanǵan: «Poshymy, náshini, al­baty, keıýana, múrleý, bebejik, toqaı­raý, samyrsytyp, kórgeılep, beıqarar, ­beı­naqaq, maýyrt, sińirtik, parýaı...» degen sózderge de salqyn qabaq tanytypty.

Jalpy, Ǵabıt Músirepov ádebı tildiń normasyn qatty saqtaǵan qalamger. Klas­sık jazýshymyz bul talaptyń sosrealızmge qatysy bar-joǵyn bildi me, bilmedi me, ol jaǵy bizge beımálim. Biraq: «Meniń oıymsha, bul sózderdiń birde-biri búgingi ósken ádebıetimizge de, tilimizge de ornalasa almaıtyn bolar» dep jazǵany ras.

Uly Ǵabeń Oralhan Bókeı qoldanǵan jeke sózderge ǵana emes, úırenshikti qa­lyp­qa syımaıtyn sóz tirkesteri men sóı­­lemderine de shúılikken. Osy qatar­da «Sur­qaı susty... Sup-sury bult sy­qas­tyra... Sadaqbaıdyń ala-sapyran pa­­rýaı júzine... Aýyl jaqty qara­ýyl­daı baıyrqalyp... Olardyń sup-sur júzi, arbıǵan aryq qoldar men sińirtik sıraqtar, kólgiregen appaq kebinderi...» degen tirkesterdi atap ótken. Osyndaǵy «sińirtik sıraqtar» degen tirkestiń oıǵa qona ketetin obrazdylyǵy eshqandaı daý týdyrmasa kerek edi. Ǵabeń bul sózderdi oıdan týdyrylǵan, qoldan jasalǵan sóz emes, «eskirip, topastanǵan» sóz retinde synap otyr. Ǵabeńdeı alyptyń aldynan qııa basyp ótý qıyn, alaıda «aqıqat bárinen qymbat».

Ádebıetimizdegi mundaı syndar izsiz ketken joq, jańǵyryǵy talaı jerge jetti. «Avgııdiń at qorasynan bastasaq» degen maqalany tý etip ustap, talaı jazýshynyń tiliniń erkindigin shektegen kezderimiz de boldy. Áli kúnge deıin burynǵy ekpinmen aıtyp qalatynymyz bolmasa, bul maqala da birte-birte umytyla bastaǵan sııaq­ty. Biraq «ádebı tildiń normasy» degen qasań qaǵıdanyń astarynda birdeńe bar-aý dep oılanbaı, sol qalpynda qoldanyp kelemiz. Eshkim jańa til oılap tappaıdy, biraq eshkimge uqsamaı jańasha jazsaq degen jastardyń talabyn qaıtarýǵa bolmas. Osy turǵyda ádebı tildiń normasy solardyń keıbireýiniń basyna shoqpar bolyp tıip jatqanyn nesine jasyramyz. Jastar ǵana emes, taıaqtyń bir ushy keıde úlkenderge de tıip qalady.

«Sońǵy kezde keıbir aqyn-jazýshy­lardyń tilin túsinbeýge aınaldyq» degen de sóz shyqty. Sondaǵy olardyń meńzep otyrǵany Muhtar Maǵaýınnen bas­tap, Svet­qalı Nurjanǵa deıingi birqatar aqyn-jazý­shynyń kóne sózderdi kóp qol­danatynynda bolyp turǵan tá­riz­di. Muhtar Maǵaýınniń kóne sózderdi bu­rynǵydan da kóp qoldanyp júrgeni ras, biraq ony sózdikke qarap áreń túsindik degen jan balasyn kórmedik. Qaıta ata-babalarymyzdan qan arqyly berilgen belgi-tańbalardaı ár árpi qorǵasyndaı bolyp sanamyzǵa quıyla ketedi. Ár sózdiń túbiri túrkiniki ekeni aıqyn bilinip tura­dy jáne týysyńdy tapqandaı qýanyp ta qalasyń. Dese de endigi qazaq tap solaı tápsirlep jazyp, maqamdap sóıleýden ketti. Esesine jas jazýshylardyń arasynda jańasha jazǵysy keletinder kóbeıdi. Mine, solarǵa ádebı tildiń talaby qatań normasy emes, erkin paıdalanýǵa bolatyn standarty kerek. Áıtpese, oqtan qashqan kıikteı, adassa endi solar adasady.

Al Svetqalı Nurjannyń tilinde din musylmannyń dilmarlyǵy men shyǵys­tyń qat-qabat boıaýy teń qatar aralasyp júre­di. Tynyshtyqbek Ábdikákimdi oqysańyz, syna jazýmen jazbaǵany bolmasa, tilinen qyna tamǵandaı tańbalap sóıleıdi. Serik Aqsuńqarulynyń shoǵyrly, Ǵalym Jaı­lybaıulynyń qunarly, Meıirhan Aqdáýletulynyń syndarly tili ádebı tilimizdiń shebin eshkimge bere qoımas. Sondyqtan ádebı tildiń normasy bolmasa, til standarty beıberekettik týdyrady, til buzylady dep qaýiptenýdiń qajeti joq. Qazaq ádebı tiliniń dińi myqty, etek-jeńi keń. Kerek deseńiz, qazaq ádebıetinde sopylyq poezııadan tartyp, batystyq, shyǵystyq, ulttyq modernge deıingi tildiń kónesine de, jańasyna da, bárine oryn bar. Aınalyp kelgende óz túbin, túbirin, tazalyǵyn báribir saqtap qalady. Biraq bul ádebı tilimiz ózgermeıdi, damymaıdy degen sóz emes.

Belınskıı Karamzın týraly «kitap­taǵy óli tildi qoǵamdaǵy tiri tilmen almas­tyr­ǵan» depti. «Orys tiliniń damýy Pýsh­kın­men toqtap qalǵan joq» degendi de Belıns­kıı aıtypty. Ony az kórseńiz: «Orys­tan uly jazýshylar shyqpaı qal­ma­ıynsha, orys tili de ilgeri basýyn toq­tatpaıdy» degen jeri de bar. Bizde she?

Ádebı tilimiz «alyptar tobynan» «al­pysynshy jylǵylarǵa» deıin ósip-tolysýdyń bir kezeńin bastan ótkerdi. Biraq bul kezeńde ádebı tildiń standartyn qalyptastyrý áreketteri únemi jeńiliske ushyrap otyrdy da, kerisinshe, ádebı tildiń normasyn saqtaý týraly qatań qaǵıda­men ómir súrip keldik. Sonyń nátıjesinde odan keıingi urpaqtar buza almaıtyn bekinis, ala almaıtyn qamal ornady. Qa­zirgi medıakommýnıkasııa zamanyndaǵy halyq jappaı qoldanatyn áleýmettik jeliniń tili men ádebı tildiń arasy son­shalyqty alshaqtap bara jatqany sodan da bolýy múmkin. Belınskııdiń orys ádebıetiniń altyn ǵasyrynda aıtqan úsh qaýpi búgin kelip bizdiń de basymyzǵa ornaı qalǵandaı alańdaýshylyq týdyryp otyrǵany da osydan edi.

Ádettegideı áleýmettik jelige bir jazba qaldyra qoıaıyn dep otyryp, ózimiz kúnde aıtyp júrgen bir sóz qalaı jazylyp, qandaı maǵynada qoldanylýshy edi dep daǵdaryp qalǵanymdy kórmeımisiz. Buǵan sebep, «beıbereketsizdik» degen sózden ne «beı», ne «siz» jurnaǵyn alyp tastamasa bolmaıtyny týraly áleýmettik jelidegi bir jazbagerdiń eskertýi edi. Oǵan qosa álgi jazbager qandaı da bir atalymnan keıin, «degenniń» ornyna «atty» dep jazý durys emes ekenin taǵy eskertipti. Iаǵnı «Sırat» atty kitap jazdy» demeý kerek, qansha ret qaıtalasaq ta «Sırat» degen kitap jazdy» deýimiz kerek. Muny aıtqan jazbagerdiń tildiń janashyry ekenine esh shúbám joq, biraq búıte bersek til qalaı damıdy degen suraq týady. Aıtpaqshy, esime túspeı turyp, endi tústi. Sonda deımin-aý, qazaq til biliminiń atasy Ahmet Baıtursynulynyń «Aqqum» ánindegi:

«Aqqumnyń bir qyzy bar Ińkár atty, Sózi bar alýan sheker baldan tátti» degen joldardy qaıda qoıamyz? Jaryqtyq, Oralhan Bókeı «jáı», «jáıt» dep jazsań, «jaı», «jaıt» dep túzep otyratyn edi. «Bizdiń jaqta «jáı» deıdi, Oraǵa», desem, ol kisi de: «Bizdiń jaqta da «jáı» deıdi» dep ıegimen sary úı jaqty nusqaıtyn. Onyń bári «sosrealızm shyndyǵymen» birge kelmeske ketti, biraq «tildiń ádebı normasy» degen qatań qaǵıda qalyp qoı­dy. Jaqynda ǵana bir ǵalymnyń áde­bı tildiń normasynyń qazirgi kúndegi qol­danysyna baılanysty jazǵan kitabyn oqyp, qanshama kóne de jańa sózderdi sottap, asyp, atyp, janazasyn shyǵarǵa­nyn kórip jaǵamdy ustadym. Bizge et pen terideı jaqyn Belınskııdiń «orys tiliniń damýy Pýshkınmen toqtap qalmaıdy» degeni sııaqty, qazaq tiliniń de damýy osymen shektelip qalmaýǵa tıis emes pe? Álde taǵy da sol danyshpan aıtpaqshy, ulttan uly jazýshy shyqpaıtyn bolyp, til de damýyn toqtatty ma eken?.