Bylǵary óndirisi babynda emes

Osydan biraz ýaqyt buryn Indýstrııa jáne ınfra­qu­rylym­dyq damý mınıstriniń buıryǵymen jeńil ónerkásipti jandandyrý­ maqsatynda ınvestısııalyq joba­lardy 3%-dyq syıaqy mólsher­le­mesinde qarjylaı qoldaý tetigi qarastyrylǵan bolatyn. Bul shaǵyn jáne orta bıznesti ynta­lan­dyrýǵa baǵyttalyp, orta ári joǵary bólinistegi taýarlardy shyǵarýmen qatar, ishki naryq­tan shıkizat satyp alýdy kóz­deı­tin toqyma buıymdary men byl­ǵary ónimderin óndiretin kásip­oryn­darǵa basymdyq berilgen edi. Bir jobaǵa qarastyrylǵan zaımdyq aqshanyń shekti mólsheri – 5 mlrd teńge. О́ndiristi jańǵyrtý kezinde kem degende 30, al jańa óndiristi qurǵan shaqta 80 adamdy jumyspen qamtamasyz etý kózdelgen. Qazirgi tańda ınvestısııalyq jobalar pýlynda jeńil ónerkásipke qatysty 60-qa jýyq joba bar. 2025 jylǵa deıin júzege asyrylatyn atalǵan jobalarǵa sáıkes 10 myń jumys ornyn ashý josparǵa engen.

Sonymen jeńil ónerkásip baǵy­tyndaǵy aldyńǵy qatarly sala­lardyń birine jatatyn byl­­­­­ǵary óndirisi álemniń biraz el­de­rinde úzdiksiz damyp keledi. Bizdegi jańa tehnologııalardyń ozyq jetistikteri arqasynda bul óndiristiń damýyna aıryqsha kóńil bólinse de, jaqynda usy­nyl­ǵan Ulttyq statıstıka bıýro­sy­nyń málimetine qaraǵanda, bıyl­ǵy jylǵy ósim aıtarlyqtaı tómen­degen. Esesine Reseı men Qytaıdy qosa alǵanda, ózge shet memleketterge iri qara malynyń óńdelmegen terisin eksporttaý­ artyp otyr. Aqparlarda, sońǵy toǵyz aıdaǵy kórsetkish kórsetilgen. Byltyrǵy jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda iri qara terisiniń óndirisi – 55,8% . Biraq bylǵaryǵa jata­tyn aıaqkıim óndirisi 7,4%-ǵa ósip, 1,2 mln jup satylymǵa shyǵa­ryl­ǵan. Jyldyq tutyný 40 mln jupty quraıtyn elimiz úshin bul óte tómengi kórsetkish kórinedi. Degenmen bylǵary óndirisimen aınalysatyndar kúni búginge deıin somasy 11,7 mlrd teńgeniń taýaryn óndirip, bir jyldaǵy kórsetkish 11,1% -ǵa artqan.

Halyq kóp tutynatyn aıaq­­­­kıimniń baǵasy ótken jylmen­ salystyrǵanda aıtarlyqtaı ós­ken.­ Máselen, ústi bylǵarydan tigil­­gen, sporttyq, metaldy qorǵa­nys tumsyǵy bar, basqa da aıaq­kıimderdiń 761,7 myń juby bir jylda 3,7%-ǵa qymbattaǵan. Jún­nen basylǵan nemese fetr aıaqkıim óndirisi 2 esege jýyq qys­qaryp, 17,5 myń jupqa deıin tómendep ketken. Otandyq óndirý­shi­ler sporttyq, qorǵanys jáne orto­pedııalyq aıaqkıimderdi qospa­ǵan­da, bylǵary aıaqkıimge degen sura­nystyń tek 3,1%-yn ǵana qamta­masyz etken kórinedi.

Ishki naryqtaǵy satý kólemi de aıtar­lyqtaı ósip 35,3%-dy, 34,1 mln jupty, eksport pen reeksport 414,4 myń jupty qurapty. Bul da ótken jylmen salystyrǵanda birden 5,4 esege qymbattaǵan.Etik, kebis, basqa da aıaqkıim baǵasy bir jyl ishinde 13,2%-ǵa ósip, óńirler arasynda Mańǵystaý – 22,1%, Túrkistan – 20%, Jambyl oblys­tary 17,3% boldy. Baǵanyń eń az ósýi 4,6%-ben Jetisý, Aqmola 6% jáne Ulytaý oblystary 6,9% quraıdy. Bir jylda balalardiki 14,7%-ǵa, áıelderdiki 13,2%-ǵa, erlerdiki de qalys qalmaı 12,4% qymbattaǵan.

Elimizdegi «QazIndustry qazaq­stan­dyq ındýstrııa jáne eksport orta­lyǵy» AQ mamandarynyń aıtýynsha, jeńil ónerkásipte teri óndirý úlesi – nebári 8,4%. Aqsha­laı eseptegende negizgi ónim – kıim, toqyma jáne kilemge degen sura­nys­ artyp, 127,9 mlrd teńgeni qura­ǵan.

Kedendik odaqtyń statıs­tı­ka­lyq kórsetkishterinde, bylǵary shıki­zaty eksportynyń ósýi elimiz­de teri shıkizatyn tereń óńdeý toqy­raýda degen qorytyndyǵa kel­gen. Bizdiń fermerler teri shıki­­za­tynyń bir bóligin otandyq teri óńdeý zaýyttaryna bermeı, shet­el­ge jóneltkendi jón kóredi. Iri qara terisiniń shıkizattyq eksporty birden 3,4 myń tonnany qurap, jyldyq mánde 72,9% ósip otyr. Basty satyp alýshy — Reseı. Usaq maldyń terisi de syrtqa ketip jatyr. Bir jyldyń ózinde О́zbekstanǵa 8 myń dana ılenbegen shıkizat jiberilgen.

О́ńdeý kásiporyndary, keri­sinshe, bylǵary ónimderiniń óńdel­gen shıkizatyn eksportqa shyǵa­rý­dy azaıta bastady. Máselen, iri qara terisinen ılengen bylǵary nemese bylǵary qyrtysynyń (beti óńdelmegen) eksporty 43,7%-ǵa tómendedi. О́tken jyldyń qańtar-tamyz aılary aralyǵynda Qytaı, Úndis­tan, Túrkııa men Italııaǵa 4,3 myń tonna, bıylǵy jyly 2,4 myń tonna ónim jartylaı fabrıkattar jóneltilip, usaq maldyń óńdelgen terisin eksporttaý kólemi 25% tómendegen.

Qazaqstannyń teri ónerkásibin damytýda birneshe iri kásiporyn bar. Ekonomıkalyq turǵydan eń turaqty zaýyt dep Jambyl by­l­ǵa­ry aıaqkıim kombınaty negizinde jıyrma jyldan astam ýaqyt buryn qurylǵan «TarazKojObýv» JShS ataýǵa bolady. Fabrıkanyń bas­qalardan ereksheligi – teri óńdeý men bylǵary ıleýden bas­tap, daıyn aıaqkıim tigýge deıingi tolyq óndiristik sıklde jumys isteıdi. «Almaty bylǵary zaýyty» JShS jylyna 12 myń tonnaǵa deıin óńdelgen bylǵary shyǵarýǵa qaýqarly. Sonymen qatar bankrottyqtan soń qaıta jandanǵan Semeı bylǵary-jún kombınaty qazir «Semey tannery» JShS basqaratyn zaýytqa aınalyp, qaıta qurýdan keıin eks­port­qa arnalǵan ılengen hrom wet blue jartylaı fabrıkattaryn shyǵa­rýǵa mamandanǵan kásiporyn sana­tynda.

Sarapshylar terini óńdeı­tin jáne óndiretin bes iri kompa­nııa­nyń salyqtaryna saraptama júrgizý kezinde tizimdegi eń tabys­­ty kásiporyn dep «Taraz­KojObýv» JShS-yn aıtady. Bıyl­ǵy jyldyń 1 qańtary men 13 qarashasy aralyǵynda kompanııa bıýdjetke 327,9 mln teńge aýdar­ǵan. Ekinshisi – 2020 jyldan beri qarqyndylyqpen ónimin júzege asyryp otyrǵan «Almaty bylǵary zaýyty» JShS. Úshinshi orynda salyq bazasyn ulǵaıtqan shymkenttik «Turan-Skin» JShS bar.