Baspana – ózekti másele

Turǵyn úımen qamtý júıelenedi

Kún tártibinde birinshi oqylym­ǵa «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine turǵyn úı saıasatyn reformalaý máseleleri bo­ıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» qujat shyǵaryldy. Atalǵan másele boıynsha О́nerkásip jáne qurylys mınıstri Qanat Sharlapaev baıandama jasady.

Sala basshysynyń aıtýynsha, zań jobasy 2021 jylǵy 31 jel­toqsanda Májilis qaraýy­na engizilgen. Búginge deıin depý­tat­tardyń, múddeli memlekettik organ­­dardyń jáne qoǵamdyq uıym­dardyń qatysýymen jumys tobynyń 20 otyrysy ótipti.

«Búgingi kúni qoldanystaǵy zańnama boıynsha jergilikti atqarýshy organdar turǵyn úıge esepke qoıý jáne ony júrgizý, sondaı-aq turǵyn úıdi bólý jáne berý boıynsha fýnksııalar­dy júzege asyrady. Zań jobasy sheń­berin­de bul fýnksııalardy «Otbasy bankine» berý usy­nyl­ǵan. Bul rette azamattar­dy tu­rǵyn úımen qamtamasyz etý jer­gilikti atqarýshy organ­dar­­dyń quzyretinde qalady. Ony tu­rǵyn úı salý jáne satyp alý arqyly iske asyrady. Osyǵan baılanysty «Otbasy bankin» ulttyq damý ınstıtýtyna aınaldyrý kózdelip otyr. «Otbasy bank» beriletin fýnksııalardy ortalyqtandyrylǵan túrde júzege asyrady. «Otbasy bankine» atalǵan fýnksııalardy berýdi eskere otyryp, ony ekinshi deńgeıli bankter júıesinen shyǵarý kózdelgen. Sáıkesinshe, «Otbasy bank» banktik jáne basqa da operasııalardy tıisti lı­sen­zııasyz júzege asyrady», dedi Q.Sharlapaev.

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý jónindegi agenttik pen Ulttyq bank­tiń qadaǵalaý fýnk­­sııalary saqtalmaq. Iаǵnı qar­jylyq qyzmet tutynýshy­­l­ary­­nyń quqyq­taryn qorǵaı­dy, valıý­ta­lyq retteý jáne baqy­laý, qarjylyq jáne ózge de esep­ti­likti alady. Qylmystyq jol­men alynǵan kiristerdi zańdas­tyrý­ǵa jáne terrorızmdi qarjy­lan­dyrý­ǵa qarsy is-qımyldy júzege asyrady. Aqsha-kredıt statıstıkasyn jáne qarjy naryǵynyń statıstıkasyn qalyptastyrý úshin eseptilik derekterin jınaıdy. Býhgalterlik esep máseleleri boıynsha normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi qabyldaıdy.

«Otbasy bankin» ekinshi deń­geı­degi bankter júıesinen shy­ǵarý qoldanys­taǵy zańna­maǵa sáıkes ony depozıtterge kepildik berý júıesinen bosatýǵa ákeledi. Osyǵan baılanysty, «Otbasy bankinde» salynǵan azamattardyń salymdaryna memleketpen kepil­dik berý usy­nylyp otyr.

Jańa mehanızmderge sáıkes, jer­gilikti atqarýshy organdar­daǵy bólek tizimder «Otbasy bankine» ózgerissiz beriledi. Osyǵan baılanysty jergilikti at­qarýshy organdardyń bazasyna esepke qoıý toqtatylady. «Otbasy banki» bazasynda Tur­ǵyn úımen qamtamasyz etý or­taly­ǵy qurylady. Oǵan qandaı da bir sanatqa jatatynyna qara­mas­tan turǵyn úıge muqtaj bar­lyq azamat tura alady. Árbir ótinim úshin kiristerdi, múlik pen aktıvterdi anyqtaıtyn otbasy­nyń sıfrlyq port­reti jasalady. Bul azamat­tyń otbasy­lyq jaǵ­daıynyń barlyq sıpattamasyn anyqtaýǵa múmkindik beredi.

Turǵyn úımen qamtama­syz etý orta­lyǵy – memleket­tik derek­qorlarmen ıntegrasııa­lan­ǵan biryńǵaı aqparattyq baza. Osy ortalyqty qurý «bir tereze» qaǵıdatyn paıdalanýǵa múmkindik beredi. Bul qaǵıdat turǵyn úıge muqtajyn rastaý, kezekke turý, odan keıin ıpoteka alý úshin bankke barý sııaqty birneshe ıns­tansııaǵa júginýge qajettilikti joıady», dedi Q.Sharlapaev.

Baspana bólýdegi ádilettilik

Mınıstrdiń sózine súıensek, usy­ny­lyp otyrǵan jańa modelge sáıkes turǵyn úıdi bólý aza­mattardyń esepke turǵan kúni­ne jáne tabys deńgeıine baılanysty júzege asyrylmaq. Osylaısha, turǵyn úıdi, esepke turǵan kúnine baılanysty bólý, barlyq muqtaj azamatty ádil túrde qamtýǵa múmkindik beredi.

«Tabys deńgeıine baılanysty azamattardyń jaldaý aqy­syn sýbsıdııalaý, arendalyq tur­ǵyn úı nemese jeńildetilgen ıpo­te­kalyq qaryzdar túrinde mem­le­kettik qoldaý sharalary kórse­tile­di. Buǵan qosa, azamattardy tur­ǵyn úı kezegine qoıý kezinde negiz­gi talaptardyń biri olardyń men­shi­ginde bas­pana bolmaýy kerek.

Búgingi tańda qoldanystaǵy zań­namaǵa sáıkes kezekke turý úshin keıingi 5 jyl ishinde turǵyn úıi bolmaýy qajet. Muq­taj azamattardy turǵyn úımen qam­tama­syz etýdiń jańa tásilderine baıla­nysty, kezekke jańadan tura­tyn azamattar úshin osy mer­zimdi 10 jylǵa deıin ulǵaıtý kózdelgen.

Sondaı-aq ashyqtyqty qam­tamasyz etý úshin «Otbasy banki­niń» ınternet-resýrsynda tizim­der jarııalanady. Buǵan qosa toq­san saıyn bir ret ınventarıza­sııa jumystary júrgiziledi. Qazir­gi tańda qoldanystaǵy zańna­maǵa sáıkes ınventarızasııa jumys­taryn ákimdikter jylyna bir ret jasaıdy», dedi Q.Sharlapaev.

Sala basshysy keltirgen derekterge súıensek, 646 myń kezekte turǵan azamattan 232 myńy kezek­ten shyǵarylýy múmkin. Bul bu­ryn jergilikti atqarýshy organ­dar osy jumysty tıimsiz túrde júr­gizgenin kórsetedi. Bıylǵy 1 ta­myzdan bas­tap 21 607 kezek­te tur­ǵan adam kezekten shyǵary­lyp­ty.

«Zań jobasymen azamattar­dyń keı­bir sanattary úshin qolda­nystaǵy jeńil­dikter men basym­dyqtardy qaıta qaraý kózdelgen. Máselen, qolda­nys­taǵy zań­namaǵa sáıkes azamat­tardyń belgili bir sanattaryna memlekettik turǵyn úı qorynan baspanany menshigine tegin alý quqyǵy qarastyrylǵan. Sonymen qatar qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes turǵyn úı alý kezinde birinshi kezek quqyǵy usynylady.

Búgingi kúni kezekte 176 myń­ǵa jýyq birinshi kezekte tur­ǵyn úı alý quqyǵy bar azamat bar. Qoldanystaǵy zańna­maǵa sáıkes turǵyn úıdi bólý kezin­de onyń kóp bóligi esepke qoıý kúnine qara­mastan osyn­daı basym quqyǵy bar azamat­tarǵa beriledi. Osylaısha, bul halyq­tyń áleýmettik osal toptarynyń basqa sanattary arasynda nara­zy­lyq pen áleýmettik shıe­lenis­ti týdyrady. Osy táýe­kelder­di joıý maqtasynda zań joba­symen kórsetilgen basym­dyq­tar qaıta qaralady. Bul tur­ǵyn úıdi bólýdiń jańa tásilmen baı­lanys­ty. Bul qaǵıdat halyq­tyq áleýmettik jaǵynan osal toptarynyń barlyq sanaty arasynda turǵyn úıdi ádil túrde bólýge múmkindik beredi», dedi Q.Sharlapaev.

Sonymen qatar zań jobasynda aza­mat­tardyń turǵyn úı jaǵ­daılaryn jaqsartý maq­satynda qosymsha sharalar qaras­tyrylǵan. Atap aıtqanda, jetim balalardyń, kópbalaly otbasylardyń, tolyq emes otba­sylardyń, múgedektigi bar bala­lardy asyrap otyrǵan otbasy­lardyń balalarynyń káme­letke tolýyna ne olardyń qaıtys bolýyna baılanys­ty már­tebesi ózgergen jaǵdaıda olar­­dyń kezegi saqtalady. Mem­le­kettik nemese qoǵamdyq minde­tin atqarý kezinde qaza tapqan adam­dardyń otbasylaryn jergilik­ti atqarýshy organdardyń bir jyl­dan keshik­tirmeı turǵyn úımen qam­tamasyz etý kózdelgen. Múgedek­tigi bar balalardy tárbıelep otyr­ǵan otbasylar úshin turǵyn úıdi bólý kezinde qosymsha bólme bólý qarastyrylǵan.

Synalǵan qujat

Zań jobasyn talqylaý kezinde depýtattar qujattyń kemshilik­terin synǵa aldy. Máselen, Eka­te­rına Smyshlıaeva «Otbasy bankin» ekinshi deńgeıli bank­ter júıesinen shyǵarýǵa qatysty alań­daýshylyq bildirdi. Onyń aıtýynsha, mundaı jaǵdaıda «Otbasy banki» qazirgi tańda bankterge qoıylatyn barlyq lısenzııalyq talapty oryndaýdy avtomatty túrde toqtatady.

«Bul qarjylyq aǵyndardy qadaǵalaý, aqparatty qorǵaý ta­lap­tary. Sondaı-aq aza­mat­tardyń depozıtterine kepil­dik berýdiń qoldanystaǵy tek­serilgen júıe­sinen avtomatty túrde shy­ǵarý bar. Jumys to­by oty­rys­taryn­da depýtattar bul us­tanym­men kelispedi. О́ıt­­keni bul eki tarmaq bank belgi­si bar mekemeniń jumys isteýin­de mańyzǵa ıe. Osyǵan oraı, my­nandaı saýal týyndap otyr. Depý­tat­tardyń usynysyna qarjy ret­teýshi uıym jáne Ulttyq bank qandaı pikirde?», dedi E.Smyshlıaeva.

О́nerkásip jáne qurylys mı­nıstri Qanat Sharlapaev «Otbasy bankine» tegin kórseti­letin mem­lekettik qyzmet retinde basym­dyq beriletinin jetkizdi. Tur­­ǵyn úı bólý fýnksııasyn berý ret­teýshi tarapynan retteý re­jimine qaıshy kelmeıtinin atap ótti.

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi tóraǵasynyń orynbasary Oljas Qızatov «Otba­sy banki» memlekettik bank eke­nine nazar aýdardy. «Bank­­tiń aktıvteri 3,8 trıllıon teń­ge­ni quraıdy. Banktiń nesıe port­feliniń sapasy óte jaqsy, jumys istemeıtin nesıelerdiń úlesi 0,8 paıyz. Jumys istemeı­tin nesıelerdiń úlesi eń tómengi deń­geıde. Bul banktiń tu­raq­ty­ly­ǵyn kórsetedi», dedi O.Qızatov.

Depýtat Marhabat Jaıym­betov 232 myń adamnyń neli­kten baspana kezeginen shyǵaryla­tynyn surady. Saýalǵa ja­ýap bergen Q.Sharlapaev munyń se­bebin túsindirdi. Onyń aıtýyn­sha, qazirgi zańnamada baspana ke­zeginde zańdy turǵanyn túgendeý jylyna bir ret qana júrgiziledi. Jańa zań boıynsha bul shara ár úsh aı saıyn jasalmaq.

«Men keltirgender aldyn ala málimetter. Baspana kezeginde turǵan 646 myń adamnyń 232 myńy kezekten shyǵarylady. Onyń kóbi – 90 myń adam buǵan deıin páter ıesi bolǵan. Olar zań boıynsha baspanadan úmitti bola almaıdy. Tipti bes jyldyq merzim aıasynda da olarǵa baspana berýge haqymyz joq», dedi Q.Sharlapaev.

Elnur Beısenbaev baspana kezegindegi áleýmettik turǵy­dan osal toptan shyqqan azamat­tardyń sany artýy múmkin eke­ni­ne nazar aýdardy. Onyń aı­týynsha, buryn­ǵy mınıstr zań jobasyn tanystyr­ǵan kezde 240 myń adamnyń kezekten shyǵarylatynyn jetkizgen.

«Eki jarym jyl ótti. Siz onyń aıt­qanyn qaıtalap otyrsyz. Bul azamattardy kezekten shyǵarý múmkin emes. О́z basym turǵyn úı basqarmasynda jumys istedim. Baspana kezeginde turǵan adamdardyń zańdy quqyǵy bar ekenin bárimiz bilemiz. Bul – bir. Ekinshiden, 3 jyl ishinde úı kezeginde turǵandardyń sany 480 myńnan 640 myńǵa deıin artty. Iаǵnı 200 myńǵa jýyq degen sóz. Bul tutastaı alǵanda bir oblystyń turǵyny. Bul kórsetkish jyl saıyn ósip keledi. Osy tendensııa saqtalatyn bolsa, onda birneshe jyldan keıin bul kórsetkish 1 mln adamnan asýy múmkin», dedi E.Beısenbaev.

Depýtat qazirgi tańda birde-bir ıpotekalyq baǵdarlama joq­tyǵyna toqtaldy. Onyń keltir­gen derekterine sáıkes, jyl­dyq 2 paıyzdyq nesıemen nebári 3200 adam ǵana qamtylǵan. Bul turǵyn úıge muqtaj adamdardyń 1,5 pa­ıyzyna ǵana teń.

Jastardy kim oılaıdy?

Dáýlet Muqaev jastardyń jaldamaly páteri máselesin kóterdi. Buǵan deıin osyǵan qatys­­ty depýtattyq saýal jol­da­ǵanyn eske salǵan depýtat pan­demııa saldarynan jastardyń kóbi úıde otyryp qalǵanyna nazar aýdardy. D.Muqaev baǵdar­­lama alǵashynda 29 jasqa deıin bolǵanyn, al qazir jastar­dyń sanaty 35 jasqa deıin uzartyl­ǵanyna toqtaldy. Endi, qazir olar áli de jastar sanatynda, alaıda kelesi jyly úıdi bosatýlary kerek.

«Qazir osy jastarymyz ákim­dik­tiń esigin tozdyryp júr. Talaı jıyn ótkizdi. Mınıstr­liktiń ókilderin sha­qyr­dy. Biraq sizderden eshkim kelmedi, túsin­dirme jumystary júrgizilgen joq. Barlyǵy kelisimshart ne­gizin­de dep aıtady. Biraq 5 jyl­dan keıin, kelesi jyly jastary­myz qaıda barady? «7-20-25»-tiń jyryn barlyǵymyz bilemiz. Oǵan qosa 50 paıyz jınaý múmkin emes. Sebebi ol jastarǵa beriletin jaldamaly páterge norma qoıylǵan. Ol – aılyǵy 120 myńnan asýy kerek degen norma. Iаǵnı negizgi sanattyń aılyǵy 120-200 myń teńge arasynda. Biraq Almaty, Astana jáne Shymkentte 2019 jyldan beri úıdiń baǵasy eki esege ósken. Endi osy jaldamaly pá­terdi jastar tegin surap otyrǵan joq», dedi Dáýlet Muqaev.

Q.Sharlapaev baǵdarlamanyń jas­tarǵa arnalǵanyn, osy ýaqyt araly­ǵynda olar qarjy jınap, jeke páter satyp alýy kózdel­genin atap ótti.

«Birinshiden, eger sizdiń deni­ńiz saý ári jumys isteýge múmkindigińiz bolsa, onda páteri­ńizge dep aqsha jınaýyńyz kerek. Árkimde túrli jaǵdaılar bolatynyn túsinemin. Biraq memleket turǵysy­nan qarastyratyn bol­saq, múmkindigi shekteýli bala­lar nemese jumys isteýge qabi­letti ári aqsha taba alatyn adam­dar­d­yń bireýine basymdyq berý kerek dese, keshirersiz, onda men múge­dek balalardy tań­daı­tyn bola­myn. Bul pozısııa­ny biz qol­daýymyz kerek dep esep­teı­min. Siz taǵy da jeke baǵ­dar­la­ma ashý kerek dep otyrsyz. On­daı baǵdarlamalardyń sa­ny jetki­likti. Bul máseledegi eń durys sheshim qarjylyq turǵy­dan saýatty bolyp, qarajat jınaý qajet. Sonymen qatar qoldanys­taǵy baǵdarlamalar aıasynda ıpoteka alýǵa tyrysý kerek», dedi Q.Sharlapaev.

Aıtpaqshy, Májilis otyrysy aıaq­talǵannan keıin de mı­nıstr­ge syn aıtyldy. Jýrnalıs­terdiń saýalyna jaýap bergen depýtat Elnur Beısenbaev sala bas­shysynyń pikirimen kelispeıtinin jetkizdi.

«Deni saý azamattarymyz jumys istemeıdi dep kim aıtypty? Olar jumys istep júr. Otyrysta mı­nıstrge ne aıtqanymdy kórdińizder ǵoı. Múmkin mınıstr jaqsy aqsha tabatyn shyǵar. Ol otbasylardyń kúrdeli jaǵdaıyn bilmese kerek. Men oǵan turmysy tómen otbasylarmen kezdesýdi usyndym. О́z kózimen kórsin», dedi E.Beısenbaev.

Jalpy otyrysqa qaıta oral­saq. Depýtattar Qazaqstan men Fran­­sııa Úki­metteri arasyn­daǵy ja­handyq jy­lynýǵa qarsy kú­res salasyndaǵy yntymaqtas­tyq­ty iske asyrý týraly arna­ıy ke­lisimdi ratıfıkasııalady. Keli­sim­niń maqsaty – Qazaqstan aýma­ǵynda jańar­tylatyn energııa kózderi, ornyqty damý sala­­syn­­daǵy iri jobalardy ilgeri­letý.

Qujat 2022 jyly qarashada Parıjde jasaldy. Kelisimge sáıkes Jambyl oblysy Mır­nyı kentiniń mańynda jal­py qýa­ty 1 GVt gıbrıdti jel elektr stan­sa­­sy jobasyn salý jos­par­lanyp otyr. Bul jyl saıyn­ǵy kómirqyshqyl gazynyń shyǵaryn­dylaryn keminde 2 mln tonnaǵa qysqartýǵa múmkindik beredi. Son­daı-aq Mırnyı jobasy aıasyn­da 250-ge deıin turaqty ju­mys orny, 2500 ýaqytsha ju­mys orny qurylady. Shamamen 820 mlrd teńge ınvestısııa tarty­lyp, qosymsha 3600 mlrd kVt/saǵ «jasyl» energııa óndiriledi.

Budan bólek, 2014 jylǵy 29 ma­myrdaǵy Eýrazııa ekonomı­ka­­lyq odaǵy týraly shartqa óz­ge­­rister engizý týraly hat­t­a­­ma­­ny ratıfıkasııalaıtyn qu­­jat qabyldandy. Sondaı-aq «2002 jylǵy 7 qazandaǵy Ujym­dyq qaýipsizdik týraly shart Uıy­mynyń Jarǵysyna ózgerister engizý týraly tórtinshi hattamany ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy talqylandy. Jıyn barysynda depýtattar «Qazaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zań­namalyq aktilerine azamattyq qor­ǵaý máseleleri boıynsha ózgeris­ter men tolyq­tyrýlar en­gizý týraly» zań jobasyn ju­mys­qa aldy. Jıyn sońynda de­pý­­tat­tar tıisti mekemeler bas­shy­­laryna depýtattyq saýal joldady.