Taıynsha men Aıyrtaý aýdandary Soltústik Qazaqstan oblysy aýmaǵyna 1997 jyly taratylǵan Kókshetaý oblysynan engen. Sonyń ishinde Taıynsha aýdany Keller, Krasnoarmeısk, Chkalov aýdandary birigýinen qaıta quryldy. Al aýdan ortalyǵy Krasnoarmeısk qalasyna burynǵy Taıynsha ataýy qaıtaryldy. Aýdannyń jer kólemi shaǵyn bolǵanymen, aýmaǵynda temirjol beketi jáne joǵary damyǵan sharýashylyqtary bolǵandyqtan, ekonomıkasy jaqsy damyǵan. Taıynsha qalasynyń ózi – oblys ortalyǵynan 150 shaqyrym qashyqtyqta.
Aýdan tarıhyna baılanysty bir qyzyq fakti aıta keteıik. Osy aýdannyń aýmaǵynda soǵys jyldarynda Amerıka odaqtasymyz «Alıaska-Sibir» áýetrassasy arqyly lend-lızben jibergen úsh «Dýglas» ushaǵy soǵysqa daıyndalý kezinde 1943 jyly apatqa ushyrap, úsheýiniń ekıpajy da tegis qaza tapqan. Aýdandaǵy Mnogosvetnoe selosynda olarǵa eskertkish qoıylǵan.
Aýdannyń taǵy bir ereksheligi sol, onyń turǵyndary arasynda túrli etnos ókilderi kóp. Qazaq halqynyń úlesi 30 paıyzdaı bolsa, orys etnosynyń ókili – 25, polıaktar – 20, ýkraındar – 11, nemister – 10 paıyzdaı. Barlyq halqy 40 myńnan asady.
Aıyrtaý aýdanynyń da jer kólemi (9,6 myń sharshy shaqyrym) basqa aýdandarmen salystyrǵanda shaǵyn bolǵanymen, tarıhy óte baı meken. Bul aýdan da 1997 jyly Aryqbalyq aýdanymen biriktirilip, burynǵy Kókshetaý oblysynan Soltústik Qazaqstanǵa qosylǵan. Aýdan aýmaǵynda qazir qalpyna keltirilip, mýzeıge aınalǵan Sh.Ýálıhanov ósken Aıǵanym hanshanyń qystaýy, Syrymbet aýylynda Sh.Ýálıhanov murajaıy, Aǵyntaı men Qarasaı memorıaldyq kesheni, adamzattyń jylqyny alǵash qolǵa úıretken mekeni Botaı, Keńashyda Aqan seri kompozısııasy, Úkili Ybyraı aýyly bar. Árqaısysy bir aýdanǵa maqtanysh bolatyn osynsha eskertkishterdiń bári aqyn Kákimbek Salyqov «Aıyrtaý – asyl meken Arqadaǵy» dep jyrlaǵan osy aýdanda ornalasqan. Bul aýdannyń halqy da kópetnosty, qazaqtyń úlesi 40 paıyz, al orys etnosy – 47, ýkraındar men nemisterdiń árqaısysy – 4, tatar men belarýs – 2 paıyzdan.
Eki aýdan da Kókshetaý óńiriniń jeri qunarly aımaǵyna ornalasqan. Sondyqtan da bul jerlerge kóship kelýshiler kóp boldy.
Ekonomıkalyq kórsetkishterge toqtalatyn bolsaq, ınfraqurylymy jaqsy damyǵan Taıynsha aýdanynyń ekonomıkasyna quıylǵan ınvestısııa kólemi de joǵary. Aýdan ákimi Berik Áljanovtyń aıtýyna qaraǵanda, osy jyldyń 10 aıynda aýdanǵa 32,1 mlrd teńge tartylǵan. Bul ótken jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 19 paıyzǵa artyq.
«Aýyl sharýashylyǵy aýdan ekonomıkasynyń negizgi bóligi bolyp sanalady. 10 aıdyń qorytyndysy boıynsha aýyl sharýashylyǵynyń jalpy óniminiń kólemi 95,3 mlrd teńgeni qurady. Aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna baılanysty bıyl aýdan dıqandary úshin aýyr boldy. Dándi daqyldardyń ortasha shyǵymdylyǵy 8,2 s/ga qurady, maıly daqyldar boıynsha 5,4 s/ga. Byltyrmen salystyrǵanda bul kórsetkishter kóp tómen», deıdi ákim.
Biraq aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna qaramaı, aýdan kókónis ónimderi boıynsha jaqsy nátıjelerge qol jetkizipti. Mysaly, «Astyq STEM» JShS jáne «Tań ShQ» kartop alqaptaryn tamshylatyp sýarý nátıjesinde ár gektardyń ónimdiligi orta eseppen 299 sentnerdi quraǵan. Jalpy aýdan boıynsha kartoptyń ortasha ónimdiligi 174 s/ga, al kókónister 343,6 s/ga bolǵan.
Mal sharýashylyǵynda qarqyndy ózgerister baıqalady. Jyldan-jylǵa asyl tuqymdy mal sany kóbeıip, óndiriletin ónimniń sany men sapasy da artyp keledi. Sonyń ishinde bıyl «Astyq STEM» JShS shetelden 400 bas qara mal ákelip, taýarly sút fermasyn ashqan. «Asar» JShS 600 basqa arnalǵan sút fermasyn salýda, iske qosylýy kelesi jylǵa josparlanǵan.
О́nerkásip óndirisiniń kólemi 10 aıda 54,6 mlrd teńgeni qurady. Bul oblystyń ortasha kórsetkishinen 20 paıyzǵa joǵary. О́ńdeý ónerkásibi 46,6 mlrd teńgeniń ónimin shyǵarǵan. Sonyń ishinde 35,6 mlrd teńge tamaq ónimderi óndirilgen.
Aýdandaǵy ShOB ókilderiniń sany qazir 1 905, onyń 1 055-i – jeke kásipkerler, 567-si – sharýa jáne fermerler, qalǵany – zańdy tulǵalar. Kásipkerlikti damytýdyń Ulttyq baǵdarlamalaryna sáıkes 1,7 mlrd teńgege 12 joba qarjylandyrylǵan. «Jastar bastamasyn qarjylandyrý» baǵdarlamasy boıynsha 91,2 mln teńgege 20 joba qarjylandyrylǵan. «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy boıynsha 139,5 mln teńgege 14 joba qarajat bólingen. Aýdan turǵyndarynyń ómir sapasyn jaqsartý maqsatynda bıyl basqa da jobalar iske asyrylyp jatyr.
Aıyrtaý aýdanynda atalǵan kezeńde ekonomıkaǵa 15,1 mlrd teńge ınvestısııa tartylyp, byltyrǵymen salystyrǵanda 8 paıyzǵa artqan. Sonyń ishinde jeke kapıtaldyń úlesi óte joǵary. Aýdan turǵyndarynyń ortasha eńbekaqysy byltyrǵymen salystyrǵanda 22 paıyzǵa artyp, 249,5 myń teńgege jetken.
«Aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna qaramaı, aýdan bıyl gektarynan 12 sentnerden astyq, 7,6 sentnerden maıly daqyl alyp, barlyǵy 375,1 myń tonna dándi jáne 24,3 myń tonna maıly daqyl jınady. Buǵan 265 myń gektar egis alabyna 17 myń tonna mıneraldy tyńaıtqysh sebýdiń paıdasy tıgeni anyq», deıdi aýdan ákimi Erbolat Bekshenov.
Sonymen qatar aýdannyń sharýashylyqtary bıyl 5,8 mlrd teńgege 263 dana jańa tehnıka satyp alyp, mashına-traktor parkin 6,2%-ǵa jańartqan. Qurǵaq jyldarǵa qarsy turý úshin sýarmaly egis jumystary qazir qyzý qolǵa alynypty. Mysaly, «Agro Eleskoe» JShS 1 mlrd teńgege sýarý júıesin salyp jatyr. Keıingi eki jylda aýdandaǵy sýarmaly jerler úlesin eki ese arttyryp, 1 093 gektarǵa jetkizý kózdelip otyr eken.
Aıyrtaý aýdany bıylǵy 10 aıda 4,6 mlrd teńgeniń ónerkásip taýarlaryn shyǵarǵan, sonyń 80 paıyzy aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeýdiń úlesine tıesili. Mysaly, «Tezis» JShS táýligine 2 tonna ónim shyǵara alatyn qural-jabdyqtarymen irimshiktiń 40 túrin shyǵarady. «Saýmalkól SUT» JShS halyqtan shıki sút satyp alyp, ony óńdeý arqyly sarymaı, qaımaq, aıran, qatyq, brynza sııaqty 5 túrli sút ónimin shyǵarady. Qazir bul kásiporyn jańartylǵan jańa sehyn iske qosý jolynda.
Aýdanda 1 699 ShOB qatysýshysy bar. Bıyl olar 980 mln teńgeniń 15 jobasyn iske asyryp, 39 jumys ornyn ashty. «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy sheńberinde 243 mln teńgeniń 33 jobasy qarjylandyryldy.
Aıyrtaý aýdanynda týrızm salasynyń áleýeti zor. Keıingi bes jylda osy salaǵa 3 mlrd 750 mln teńgeden asa ınvestısııa salyndy. Imantaý-Shalqar kýrorttyq aýmaǵynyń ınfraqurylym júıesin damytý – qazir basty nazarda. Bıyl bul aımaqqa 95 myńnan artyq týrıst keldi. Jalpy, aýdan boıynsha týrızmniń 44 nysany jumys isteıdi, olar táýligine 4 myńǵa jýyq týrısti qabyldaı alady. Solardyń ishinde «Izýmrýdnoe», «Adel», «Dom ý ozera», «Adam», «Imantaý», «Qazyǵurt» jáne t.b. týrıstik nysandardyń jumysy birshama jaqsy jolǵa qoıylǵan.
Taıynshada aýdandyq mańyzy bar 114 shaqyrym joldardy ortasha jóndeýge bıýdjetten 2,9 mlrd teńge qarajat bólindi. Búgingi tańda josparlanǵan jumystar aıaqtalýda, nátıjesinde 20 aýyldy eldi mekenderdiń 8,8 myń turǵynyn sapaly jolmen qamtýǵa qol jetkizildi. 7 eldi mekenniń 26,6 shaqyrym ishki joldary ortasha jóndeýden ótkizilip, oǵan bıýdjet esebinen 911 mln teńge qarajat jumsaldy.
Áleýmettik sala boıynsha Taıynsha aýdany basqalardan birshama alda bolǵanymen, munda da ózindik máseleler bar. Aýdanda barlyǵy 64 medısınalyq mekeme bar. Onda 52 dáriger, 262 orta deńgeıdegi medısınalyq maman eńbek etedi. Alaıda aýdanǵa bir-birden anestezıolog, travmatolog, onkolog, otorınolarıngolog, hırýrg, eki-ekiden akýsher-gınekolog, pedıatr dáriger jetispeıdi.
Aýdan aýmaǵynda 48 mektep jumys isteıdi, olarda barlyǵy 5 722 oqýshy bilim alady. Sonyń 1 225-i qazaq tilinde bilim alady, qalǵany orys tilinde oqıdy. «Ońtústikten – soltústikke» baǵdarlamasy boıynsha aýdan aýmaǵyna barlyǵy 175 adamy bar 52 otbasy qonys aýdarǵan. Olar elimizdiń 8 óńirinen keldi. Sonyń ishinde eń kóbi Túrkistan oblysynan 10 otbasy kelgen. Olardyń arasynan 62 adam turaqty jumys oryndaryna ornalasqan. Tıesili kóshi-qon qarajattary tólengen. Aýdan ákimi Berik Áljanov: «Qazir bizdiń aýdannyń aldynda zor mindet tur. Kez kelgen máseleni yntymaqtastyqpen, aqyldasa otyryp, birlesip sheshýdiń mańyzy zor», deıdi.
Oblystyń týrızm ortalyǵy sanalǵan Aıyrtaý aýdanynda joldardy jóndeýge 2023 jyly 3,1 mlrd teńge bólindi. Alaıda áli de jóndeýdi kútip turǵan joldar kóp. Bıylǵy bólingen qarajat aýdandyq mańyzy bar 33,6 shaqyrymdyq «Saýmalkól – Syrymbet – Qaraqamys – Svetloe», «Lobanovo – Zerendi», Aqan seri aýylynyń kireberis jolyn jáne oblystyq mańyzy bar «Saýmalkól – Novoıshımka» jolyn jáne t.b. joldardy jóndeýge jumsaldy.
Halyqty áleýmettik qorǵaý salasy boıynsha jyl boıy 1 990 adam jumysqa ornalastyrylǵanyn atap ótýge bolady. Onyń ishinde 573 adam aýyl sharýashylyǵy salasyna ornalastyrylyp, 237 adam jeke kásipkerlikke jumyldyrylǵan. Bıyl aýdanǵa 182 adamy bar 41 otbasy kóship kelgen, olardyń bárine tıesili kómekter jasalǵan.
Aýdanda barlyǵy 45 mektep bar, onda 4 820 oqýshy bilim alady. «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy sheńberinde bıyl Dáýqara, Aqan, jáne Novosvetlov aýyldarynyń mektepterine 387 mln teńgege kúrdeli jóndeý júrgizildi. Aýdan aýmaǵynda aýyl sharýashylyǵy mamandaryn daıarlaıtyn Aıyrtaý agrotehnıkalyq jáne «Zeınep» kópsalaly kolledjderi jumys isteıdi, olarda 597 stýdent oqıdy.
Aýdanda bir aýdandyq aýrýhana, 10 ambýlatorııa, 45 medısınalyq pýnkt jáne 3 feldsherlik-akýsherlik pýnkt jumys isteıdi. Olarda 55 dáriger, 233 orta dárejeli medısınalyq qyzmetker bar. Alaıda munda da travmatolog, oftalmolog jáne t.b. dárigerler jetispeıdi. Bıyl aýrýhananyń bas korpýsyna jóndeý jumystary júrgizilgen. Mine, oblys halqyna tanymal, tarıhy tereń aýdandardyń búgingi tynys-tirshiligi qysqasha aıtqanda osyndaı.
Soltústik Qazaqstan oblysy