Aýyz sýsyz aýyl qaıtip kún kórer?

Aqmola oblysy ózen-kóli joq, máńgilik qum basqan Betpaqdala nemese Qyzylqumdaı shóleıtti jer emes. Aqqý ushyp, qaz qonǵan aıdyndary jetip-artylady. Jeri qunarly, shóbi shuraıly. Biraq soǵan qaramastan aýyz sý problemasy bul ólkeni de shyr aınaldyrǵaly 30 jyldan asypty. Isherge sý tappaı otyrǵan mekenderdiń biri – Egindikól aýdany. Munda aýyz sý jyrynyń aıtylyp kele jatqanyna kóp bolǵan. Jyl basynan beri aýdannyń birneshe aýylynda sý qubyry jıi jarylyp, isten shyqsa, 3 sáýirde aldymen Baýman jáne Qorjynkól aýyldaryna, al 25 sáýirde Egindikól jáne Spırıdonov eldi mekenderine sý berý múldem toqtapty. Qazirgi kúni jalpy sany 12 aýyl aýyz sýsyz otyr. Osyǵan oraı mamyr aıynda Egindikól aýdanynda beıbit kúnde tótenshe jaǵdaı jarııalandy.

Aıta ketsek, Aqmola oblysynyń 100 shaqty eldi mekeni bar 5 aýdanyna aýyz sýdy 1973 jyly paıdalanýǵa berilgen Nura toptyq sý qubyry jetkizip turǵan bolatyn. 1992 jylǵa deıin turaqty jumys istegen sý jelisi 90-jyldary jóndeý kórmeýi jáne tıisti kútimniń bolmaýy saldarynan tozyǵy jetip, buzyla bastaǵan. Sarapshylar qazirgi kúni toptyq sý qubyrynyń 90 paıyzy kúrdeli jóndeýdi nemese tolyqtaı aýys­ty­rýdy talap etip turǵanyn aıtady.

Bul problemany alǵashqylardyń biri bolyp «Amanat» partııasynyń baqylaý komıteti kóterdi. Atap aıtqanda, shilde aıynda komıtet tóraǵasy, depýtat Pavel Kazansev Májilis otyrysynda Egindikól aýdanyndaǵy kúrdeli ahýal­ týraly aıtqan edi. «Halyqqa qıyn­­­­dyq týǵyzyp otyrǵan sý jelisi – uzyn­dyǵy 375 shaqyrym bolatyn Nura toptyq sý qubyry. Onyń 63 shaqyrymy tolyqtaı shirip ketken, qalǵan úsh júzdeı shaqyrymyn únemi jóndep, tesik­terin aǵash tyǵynmen bitep otyrýǵa týra kelip tur. Biz partııa tarapynan osy jaǵ­daıǵa monıtorıng júrgizip otyrmyz. Kún saıyn qınalǵan jurtshylyqtan hat-habar túsedi. Máseleniń mánisin surasaq, kóktemnen beri «Jumys áne-mine bastalady» degen ýádeni ǵana estip kelemiz. Muny qylmystyq nemquraıdylyq qana emes, Prezıdenttiń saıasatyna kir keltirý, tipti qastandyq deýge de bolady», deıdi P.Kazansev.

«Amanat» partııasynyń Egindikól aýdandyq fılıalynyń tóraǵasy, aýyl turǵyny Olga Toporkovanyń sózine qaraǵanda, 2021 jyly aýdandy aýyz sýmen qamtýdaǵy problemalardy sheshý maqsatynda máslıhat depýtattary kóp jumys atqarǵan. Olar Senat pen Májiliske 7 depýtattyq saýal joldaǵan. Sonyń ishinde aıta ketetini, bıyl oblystyq máslıhat depýtaty A.Oshaqbaev partııa tóraǵasy Erlan Qoshanovpen kezdesip, aımaqta qordalanǵan problemany jetkizgen.

Aýdanda tótenshe jaǵdaı engizilgeli jáne halyqtyń talaby arqasynda búginde qubyrdy jóndeý jumystary júrgizilip jatqan kórinedi. O.Toporkova 337 shaqyrymdy qura­ı­tyn Nura toptyq sý qubyryn jóndeý jumystary 4 kezeńmen júzege asatynyn aıtady. 2021-2022 jyldary onyń jobalyq-smetalyq qujaty bo­ıynsha 384,5 mln teńge bólingen. Bıyl 6 qyrkúıekte Sabyndy – Egindikól baǵytyndaǵy 63,7 shaqyrymdy quraıtyn eń apatty aýmaqta jóndeý jumystary qolǵa alynyp, qazirgi kúni 43 shaqyrym or qazylyp, 21 shaqyrym qubyr tóselgen, 10 qudyq ornatylǵan. Bul jumystardyń aıaqtalý merzimi osy jyldyń jeltoqsan aıy delingenimen, aýyldarǵa aýyz sý berý úshin áli biraz ýaqyt kerek sııaqty.

Aýyl turǵynynyń sózinshe, qazirgi kúni eldi mekenderge táýligine 3 saǵat, ıaǵnı keshki saǵat 18.00 men 21.00 ara­lyǵynda ǵana sý beriledi eken. Al sáýir aıynan maýsymǵa deıingi sý berý múldem toqtaǵan ýaqytta kórshi aýyldardan sý jetkizilip otyrǵan.

Jóndeý jumystaryn aıaqtaý kóz­del­gen jeltoqsan aıy da, mine, tabaldyryq atta­ǵaly tur, al 63,7 shaqyrymdyq sý qu­byry aıtylǵan merzimde qoldanysqa be­rile me? Osy máseleniń mánisin anyq­­­­taý maqsatynda qarasha aıynda «Amanat» partııasy baqy­laý komıtetiniń ıns­­­pek­tory Aıjan Ysqa­qo­va jóndeý jumys­tary júrip jatqan aýmaqqa arnaıy baryp, atqa­ryl­ǵan istiń barysymen tanysyp qaıtqan edi.

«Egindikól aýdanyn sýmen qamtý máselesin sheshý úshin bıyl 29 tamyzda Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi «Bertys Construction» JShS-men memorandýmǵa otyrǵan. Qazirgi kúni atalǵan birlestik kúrdeli jóndeý jumystaryn júrgizip jatyr. Alaıda eki aıdan beri ortalyq memlekettik organdar tarapynan qajetti qarjylandyrý bolmaǵandyqtan, belgilengen merzimde jumystar aıaqtalmaýy múmkin. Qazirgi tańda olar jumysty óz qarajattaryna júrgizip jatyr», deıdi partııa ókili.

Onyń aıtýynsha, JShS jumys­shy­la­ryna turatyn jaı da jetispeı tur. Jergilikti atqarýshy organdar tarapynan aýyz sý jetkizý qubyryn jóndep jatqan kompanııa jaǵdaıyn sheshýge yqpal jasalmaýynan bul problema taǵy da kópke sozylyp ketýi ǵajap emes. Májiliste osy máseleni kótergen Partııalyq baqylaý komıtetiniń tóraǵa­sy P.Kazansev te osy jaıtty aıt­qan bolatyn. «Qazir tek eń apatty aı­maq­ta ǵana jóndeý jumystary júrip jatyr. Ony erteń bitirsek, basqa jerde taǵy apat bolady. Muny sheshýge júıeli túrde kirisýge ne kedergi? Bul – birinshi suraǵym. Ekinshiden, elimizdegi 6 myńdaı aýyldyń jartysy aýyz sýdan taryǵyp otyr. Sý qubyrlarynyń kóbi «el aǵasy» bolyp qalǵan, ıaǵnı paıdalanýǵa berilgenine 50-60 jyldan asyp ketken. Biraq biz jaǵdaı turaqty degen esepti ǵana estip kelemiz. Sol «turaqty» aýyldardyń turǵyndaryna táýligine 1 saǵat qana sý beriledi. Osy problemany qalaı shesheıin dep jatyrsyzdar? Memleket basshysy 2025 jylǵa deıin aýyz sý máselesin sheshýdi tapsyrdy, sizder oǵan úlgeresizder me?» dedi depýtat Sý resýrstary jáne ırrıgasııa, Qurylys jáne ónerkásip mınıstrlerine joldaǵan depýtattyq saýalynda.

Al 6 qyrkúıekte «Amanat» partııa­sy­­­nyń depýtattary Iý.Kýchınskaıa, P.Ka­zan­­­sev jáne E.Smyshlıaeva Premer-mı­nıstr Álıhan Smaıylov pen Bas pro­­kýror Berik Asylovtyń atta­ry­na jol­­daǵan depýtattyq saýaldarynda múd­deli memlekettik organdardyń qyz­metin úı­les­tirip, tez arada sheshýdi jáne res­pýb­lıkalyq bıýdjetten bólin­gen qara­jat­tyń durys jumsalýyn qada­ǵa­laýdy su­rady.

Jalpy, Aqmola oblysyndaǵy aýyz sýǵa qoly jetpeı otyrǵan aýdandar qatary tek Egindikólmen shektelmeıdi. Aýmaǵynda myń san kóli bar, áıgili qoqı­qazdarymen tanymal Qorǵaljyn aýdanynda da kóp jyldan beri sý kórme­dik dep zar jylap otyrǵan aýyldar bar­shylyq. Sonyń biri – Aryqty aýy­ly. Aýyl turǵyny Ardaq Omarovtyń aıtýynsha, keńes zamanynda tartylǵan sý qubyr­larynyń bári 90-jyldardyń ba­synda isten shyǵyp, sodan beri eldi me­ken sýsyz otyr.

«1994-1995 jyldary aýylǵa orta­lyq­tandyrylǵan sý berý tolyqtaı toqtady. Sodan keıin ár úı janynan uńǵyma qazyp, vakýýmdy sorǵynyń kómegimen jerasty sýyn paıdalanyp otyr. Onyń sapasyn tekserip jatqan eshkim joq. Tipti paıdalanylǵan las sýdy aǵyzatyn septıgimiz ben sý ishetin qudyǵymyzdyń arasy 5-10 metr. Sonda ne iship jatqanymyzdy bir Qudaı bilsin... 90-jyldary aýyz sý problemasy bastalǵaly beri Qorǵaljyn aýdanynda 7-8 ákim aýysty. Báriniń aıtatyny – ótirik ýáde. «Kelesi jyly bolady» degen áńgime jyl saıyn qaıtalanyp, mine, 2023 jyldy da aıaqtap otyrmyz. Al aýyz sý áli joq», deıdi ol.

Aýyl turǵynynyń aıtýynsha, sý tap­shy­lyǵy aımaqta ekologııalyq apatqa da uryndyrýy ábden múmkin. О́ıtkeni tur­ǵyn­dardyń bári jerasty sýyn tartyp iship otyrǵandyqtan, aýyl irgesindegi kóldiń deńgeıi jyl saıyn tómendep, bıyl tipti tolyq tartylyp ketipti. Buryn adamdar eń quryǵanda sol kóld­­en malyn sýaratyn. Endi qazirgi tań­da mal da jerasty sýyn iship otyrǵan kóri­nedi.

«Ol sýǵa hımııalyq jáne bakte­rıo­logııalyq taldaý jasaǵan eshkim joq. Biraq ony paıdalanbasqa shara da joq. Erteńgi kúni adam men maldyń aǵzasyna qalaı áser eterin dóp basyp aıta almaımyz. Halyq qazir ákimderge senýden qaldy. Aýyz sý problemasy bizdiń Aryqty aýy­lynda ǵana emes, Keń­bıdaıyq sekildi kórshiles eldi mekenderdiń bárinde de bar. Aýdan orta­lyǵy Qorǵaljynnyń ózinde jıi-jıi qubyr jarylyp, halyq sýsyz qalady. 130 shaqyrym jerdegi Asta­na­­dan tasyp ishetinder bar. Bizdiń ózi­miz sharýashylyqqa jerasty sýyn paı­da­lansaq, ishetin sýdy kóbine 5 lıtr­­­lik baklajkamen elordadan tasımyz», deıdi A.Omarov.

Aýyl turǵynynyń áńgimesinen keıin jasyl jelegi jaıqalǵan Aqmola­da­ǵy jaǵ­daı mynadaı bolsa, eldi meken­de­riniń kóbi shóleıtti jerden oryn tepken Jezqazǵan men Qyzylorda oblys­ta­rynyń halqy qaıtip kún kórip otyr eken degen suraq eriksiz oıǵa oraldy. Bul jaǵdaı shyn máninde elimizde aýyz sý tapshylyǵy shekti mejege jetkendigin kórsetse kerek. Prezıdent bıylǵy Jol­da­ýynda da osy problemany kóterip, sý­dy durys paıdalanýǵa jaýapty jańa mı­nıstrlik qurýǵa tapsyrma bergen edi. Taıaý kúnderi Senat otyrysynda palata spı­keri Máýlen Áshimbaev depýtattar tara­pynan Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrliginiń atqaryp jatqan ju­mystary qatań baqylaýǵa alynyp, qa­jet jaǵdaıda qoldaý kórsetiletinin aıt­ty. «Sýdyń da suraýy bar» degen baba­lar ósıetin buryn kóbine elemeı kel­sek, búgin soǵan naqty den qoıyp, jaýap­­ker­shi­likpen qaraıtyn kez jetken sııaqty.