Ýálıhanov aýdany – 1997 jyly Kókshetaý oblysy jabylǵannan keıin Soltústik Qazaqstan oblysyna qosylǵan jer kólemi úlken aýdandardyń biri. Bul da 1928 jyly qurylǵan ejelgi aýdan. Buryn ol «Qyzyltý» dep atalǵan, aýdan aýmaǵynan temirjol ótedi. Ortalyǵy Kishkenekól Petropavldan 340 shaqyrym qashyqtyqta bolǵandyqtan shalǵaı aýdanǵa jatady. Soltústiginde Reseı Federasııasynyń Omby oblysymen shektesedi. Halqynyń sany 16 myńnan asady, 90 paıyzdan astamy – qazaqtar. Aýmaǵyna bir kezderi qazirgi Aqjar aýdany da qaraǵan. Ýálıhanov aýdany – jazýshy Sáken Júnisovtiń, ǵalym Serik Negımovtiń jáne t.b. ataqty adamdardyń týǵan jeri.
Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa kólemi bıyl 6,7 mlrd teńgege jetip, byltyrǵymen salystyrǵanda 13 paıyzǵa artty. Aýdan ekonomıkasynyń negizgi salasy – aýyl sharýashylyǵy. Bıylǵy 10 aıda aýdan 27 mlrd teńgeniń ónimin óndirdi. Oǵan sharýashylyqtardyń tehnıkalyq parkin jańartqany ıgi yqpalyn tıgizdi. Aýyl sharýashylyǵy kásiporyndary bıyl 3,4 mlrd teńgege 117 dana jańa aýyl sharýashylyq tehnıkasyn satyp alyp, byltyrǵy jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 2 ese artyq jetildirilgen tehnıkalar satyp aldy. Aýa raıynyń bıylǵy qolaısyzdyǵy Ýálıhanov aýdany sharýalaryna da ońaıǵa soqpady, astyq ónimdiligi gektarynan 4,1 sentnerdi ǵana qurap, 84,6 myń tonna astyq bastyryldy.
Al mal sharýashylyǵy ónimderiniń barlyq túrinen aýdan 10 aıda ósimge qol jetkizdi. Agroónerkásiptik keshendi damytýǵa 2024 jylǵa jalǵasýmen 11 mlrd teńgeniń ınvestısııasy quıylyp, oǵan Kishkenekól aýylyndaǵy «Joldasbaı-Agro» fermerlik qojalyǵynyń, Aqbulaq aýylyndaǵy «Jalayr agrofoods» jáne «Olja-Atameken» JShS 3 taýarly-sút fermasynyń qurylysy júrgizilip jatyr. Shetelden 3 820 tuıaq asyl tuqymdy iri qara mal satyp alý josparlanǵan. 28 jańa jumys orny ashylmaq. Qoı sharýashylyǵy boıynsha 1 joba júzege asyrylyp, «Týǵan jer» FQ Pavlodar oblysynan 1000 tuıaq qoı satyp aldy. Jobanyń quny – 100 mln teńge. О́z qarajaty esebinen qoı baǵýǵa qajetti qora-qopsy men shopandardyń úıi salyndy. «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy boıynsha 8,6 mln teńgege qoı satyp alýǵa qosymsha qarajat bólindi, búginde osy baǵyttaǵy jumystar júrgizilip jatyr.
Prezıdenttiń bos jatqan jerlerdi memlekettiń menshigine qaıtarý týraly tapsyrmasyna sáıkes jaldaýǵa alǵandardan 88 myń gektar jer alynyp, aýdannyń jer qoryna qaıtaryldy.
Ýálıhan aýdanynyń ákimi tájirıbesi mol, halyqpen jumys isteýdiń qyr-syryn jaqsy meńgergen – Qaırat Pishenbaev. Ol buǵan deıin de eki aýdandy basqarǵan. Onyń aıtýyna qaraǵanda, aýdannyń ekonomıkalyq áleýeti mol, sonyń ishinde ShOB-tyń da bolashaǵy zor. «Qazir aýdanda 878 ShOB sýbektileri tirkelgen, sonyń beseýi bıyl ashyldy. «Aýyl amanaty» baǵdarlamasyna qatysýǵa 28 ótinish tústi. Olardyń usynǵan jobasynyń quny – 172,5 mln teńge, bul byltyrǵy jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 2 esege taıaý artyq. Búginge deıin olarǵa 138 mln teńgeniń 19 nesıesi berildi», deıdi ol.
Aýdanda qurylys jumystary da ótken jylǵa qaraǵanda áldeqaıda qarqyndy. Byltyr 10 aıda 710,3 mln teńgeniń qurylys jumysy atqarylsa, bıyl 2,8 mlrd teńgeniń qurylystary júrgizilip, 3,9 esege artyp otyr. Onyń ishinde «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy aıasynda 8 jobaǵa, «Qýatty óńirler – el damýynyń draıveri» baǵdarlamasy aıasynda 5 jobaǵa jáne jergilikti bıýdjetten 7 jobaǵa qarajat bólingen. Qarjynyń negizgi kólemi áleýmettik nysandardy salýǵa, joldardy jóndeýge, ınjenerlik ınfraqurylymdy damytýǵa jáne sýmen jabdyqtaýǵa baǵyttalypty.
Aýdandaǵy avtojoldardyń jalpy uzyndyǵy – 571 shaqyrym, sonyń 74 shaqyrymy respýblıkalyq, 223 shaqyrymy oblystyq mańyzy bar joldar. Bıyl sonyń 93 km jóndeýden ótkizildi. Aýylishilik joldar arasynan Qýlykól, Teljan, Kishkenekól, Bıdaıyq aýyldarynyń joldaryn jóndeýge 919 mln teńge bólingen. Al aýdandyq mańyzy bar joldardy jóndeýge barlyǵy 730 mln teńge qarajat bólingen. Sonyń arqasynda bul joldardyń 73,6 paıyzy qanaǵattanarlyq jaǵdaıǵa jetkizilgen.
Aýdan aýmaǵyndaǵy 24 eldi meken, ıaǵnı 99 paıyzy taza aýyz sýmen qamtylǵan. Basqa aýyldarmen salystyrǵanda bul – joǵary kórsetkish. 2024 jyly taǵy 3 aýylǵa sý munarasyn salý josparlanǵan. Aýdannyń barlyq 27 eldi mekeniniń 19-da mobıldi uıaly baılanys pen ınternet bar. Bıylǵy jyly Tileýsaı aýyly uıaly baılanys jáne ınternetpen qamtamasyz etilse, jyl sońyna deıin Jasqaırat aýylyn qamtamasyz etý josparlanypty. Aýdannyń eldi mekenderin jaryqtandyrý boıynsha úlken jumystar atqarylyp, onyń ishinde aýdan ortalyǵy Kishkenekól aýylyndaǵy turǵyndardyń kóp jylǵy osy máselesi sheshimin taýypty. Bıyl taǵy 5 aýyldyń (Teljan, Kóbensaı, Kókterek, Kúzeksaı, Aqqudyq) kóshelerin jaryqtandyrýǵa 12 mln teńgege jýyq qarajat bólindi. Osylaısha, aýdan kósheleriniń jaryqtandyrylýy 90%-ǵa jetti.
Halyqty jumyspen qamtýda da ilgerileýshilik bar. Bıyl jalpy sany 1 175 adam jumysqa ornalastyryldy, onyń 989 turaqty oryndar. «Bastaý-Bıznes» jobasy boıynsha 50 adam jańa kásipti ıgerý boıynsha oqytyldy. Qazir aýdan boıynsha 128 adam resmı túrde jumyssyz retinde tirkelgen, alaıda jumys oryndaryn ashý men jumysqa turǵyzý sharalary odan ári júrgizilip jatyr.
Densaýlyq salasynda da oń ózgerister bar. Bıyldan bastap aýdan ortalyǵynda 250 oryndyq emhananyń qurylysy bastaldy. Bul – iri jobanyń quny 3,3 mlrd teńge. Qurylys jumystaryn 2024 jyldyń shilde aıynda aıaqtaý josparlanǵan. Basqa medısınalyq mekemelerdiń materıaldyq-tehnıkalyq jaǵdaılaryn jaqsartýǵa bıyl 17 mln teńge bólingen. Oblystyń basqa aýdandary sııaqty bularda da medısına mamandarynyń tapshylyǵy úlken. Bıyl 6 dáriger, 10 orta dárejedegi medısına qyzmetkerleri kelgenimen áli kardıolog, hırýrg, lor, oftalmolog, akýsher sııaqty mamandar jetispeıdi. Qazir Kishkenekólde 16 páterli «Dárigerler úıi» jańartylyp, kelemin degen dárigerlerge barlyq turmystyq jaǵdaı usynylyp otyr.
Aýdanda jalpy bilim beretin 24 mektep jáne mektepke deıingi 23 mekeme jumys isteıdi. 1 jastan 6 jasqa deıingi mektepke deıingi bilimmen qamtý – 97%, 3 jastan 6 jasqa deıin 100%-dy quraıdy. Aýdan ótken oqý jylynda Ulttyq biryńǵaı testileý nátıjesi boıynsha oblysta birinshi orynǵa ıe boldy. Ortasha upaı aldyńǵy oqý jylymen salystyrǵanda 5%-ǵa joǵarylap, 83,7-ni qurady. Testileýge aýdannyń 124 túlegi qatysyp, onyń 80 paıyzy oqý granttaryn jeńip aldy.
Bıyl 100 mln teńgege Qaırat orta mektebiniń shatyry kúrdeli jóndeýden ótti. Kelesi jylǵa 3 mekteptiń jóndeý jumystary úshin jobalyq-smetalyq qujattamasy ázirlenip jatyr.
Mádenıet salasyndaǵy oń ózgerister de az emes. Sońǵy 3 jylda aýdanda 4 jańa klýb jáne 1 kitaphana ashylyp, jalpy sany 36-ǵa jetti. Bıyl jalpy quny 9 mln teńgege Jambyl demalys ortalyǵy men Aqqudyq aýyldyq klýbyna aǵymdaǵy jóndeý jumystary júrgizildi. Sondaı-aq 212 mln teńgege Kishkenekól aýylynyń ortalyq alańyn qaıta qurý jumystary júrgizilip, 569 mln teńgege saıabaqtyń aýmaǵyn abattandyrý jobasy jasalǵan. Mádenıet mekemesi joq Kókterek, Jas Ulan, Tileýsaı aýyldaryna klýb qurylysy josparlanyp otyr.
Aýdanda sportpen 6 myńnan astam adam shuǵyldanady, bul aýdan halqynyń 41 paıyzyn quraıdy. 149 sport nysany bar. Bıyl 7 aýylda 50 mln teńgeden astam qarajatqa sporttyq-oıyn alańdarynyń qurylysy júrgizildi. 7 aýyldyń (Teljan, Mortyq, Kókterek, Aqqudyq, Jas Ulan, Qarashilik, Qaraterek) fýtbol alańdary gazonmen jabdyqtaldy. Mine, shalǵaıdaǵy aýdannyń búgingi tynys-tirshiligi osyndaı.
Soltústik Qazaqstan oblysy,
Ýálıhanov aýdany