Jýyrda Facebook áleýmettik jelisine bir qoldanýshy eki sýret salypty. Birinde jappaı kitap oqyp otyrǵan Eýropanyń jastary, ekinshisinde aýzy ashylyp, kózi jumylyp dinı ýaǵyz tyńdap otyrǵan bizdiń bozymdar. Pikir qaldyrǵan jannyń bári jastarymyzdyń erteńi ne bolady, qaıda baramyz degen suraqtardy jaýdyrypty. Rasynda, adam shoshynatyn jaǵdaı. Negizinen ul-qyzdarymyz bolashaǵyn ǵylym-bilimge burýy kerek edi ǵoı. Ilimniń paıdasyn, ony ıgerýdiń qajettiligin dinniń ózi quptaıdy emes pe? Endeshe, nege olaı bolmaı tur?
Onyń sebebi kóńil bólýdiń álsizdiginen, memleket tarapynan taratylatyn ıdeologııanyń ótimsiz, jeńil-jelpiliginen. Sondyqtan bos vakýýmdy dinı ıdeologııa tolyqtyryp jatyr. Oblys ákimderi ıdeologııanyń kerektigine mán bermeıdi. Jańadan qyzmetke turǵan ákimder elmen, jermen tanysqanda aldymen ekonomıkany ǵana qaýzaıdy. Saýylyp jatqan sıyrdyń kóp bolýy olarǵa mektep úıleriniń jaǵdaıynan, turǵyndardyń áleýmettik máselelerinen, halyqtyń neni kókseıtininen, nege muqtaj ekenin bilýden anaǵurlym mańyzdyraq. Memleketten nesıe alǵan sharýa tek ózine kedergi kelmegenin, jergilikti bılik sharýasyna qoldaý jasaǵanyn ǵana qalaıdy, qalǵanyn sharýaqor basshy ózi úshin-aq isteı beretini eskerilmeıdi.
Soltústik Qazaqstan oblysynda ıdeologııalyq máselege basshylyq jasaǵan Ǵanı Nyǵmetov degen bilikti azamat eki jyldaı otyryp, qanshama ıgilikti jumys atqaryp edi. Soltústiktiń túkpir-túkpirinde qazaq ataýlaryn, qazaqtyń betke ustar azamattarynyń esimin estimegen, olardyń ne istegenin bilmeıtin, tipti estigisi kelmeıtin aýyl-selo turǵyndary bar. Oblys ákiminiń orynbasary Ǵ.Nyǵmetovtiń bastamasymen sondaı aýyl turǵyndarynyń sanasyna eldik bolmys sińirilip, ózindik baǵyty men baǵdary bar táýelsiz el týraly áńgimeler aıtylyp, bes júzdeı kóshege ult arystarynyń esimi berilip, qyrýar jumys atqarylǵan. Endi Petropavl qalasynyń ıdeologııalyq turǵydan eskirgen ataýyn ózgertýdi qolǵa alamyz dep júrgende, sol kezdegi oblys ákimi Qumar Aqsaqalov onyń qyzmetin qysqartty da tastady. Barlyq ıdeologııalyq jumysty apparat jetekshisine júktedi. Kúndelikti uıymdastyrý jumysynan bas ala almaıtyn apparattyń basshysy ıdeologııaǵa kóńil bólýge murshasy da joq. Basqasy basqa, soltústikte ulttyq ıdeologııamen tikeleı shuǵyldanatyn oblys ákiminiń orynbasary kerek.
Ideologııamyzdyń eń basty maqsaty táýelsizdigimizdiń irgesin nyǵaıtý ekeni aıqyn. Ol mektep oqýshylaryna ult tarıhyn sapaly oqytýdan bastalsa kerek. Al tarıh oqýlyqtary bul údeden shyǵa almaı keledi. Mysaly, «Mektep» baspasy shyǵarǵan Q.О́skembaev, Z.Saqtaǵanova, L.Zýeva, Ǵ.Muhtaruly degen avtorlar jazǵan 8-9 synyptarǵa arnalǵan «Qazaqstan tarıhy» oqýlyǵynyń aldymen oryssha jazylyp, sosyn qazaqshaǵa olaq tilmen aýdarylǵany kórinip tur. Máselen, Stolypın saıasatyna qatysty 4-paragraf: «Reseıdiń Qazaqstandaǵy qonys aýdarý saıasatynyń jandanýy qazaq jerlerin áskerı-sharýashylyq turǵyda ıgerý úshin HVIII-HIH ǵasyrlarda ólkege kazak áskerleriniń kelip qonystanýynan bastalǵan bolatyn» degen bala túgil úlkenniń uǵýyna qıyn shubalańqy sóılemmen bastalypty. Myna jerden, eń aldymen, Reseı Qazaqstanǵa qonys aýdarǵan eken dep qalýǵa bolady.
Balanyń basyn qatyrǵan sóılemdi taldaıtyn bolsaq, avtorlardyń aıtpaǵy: Reseı sharýalaryn Qazaqstanǵa qonys aýdartý saıasaty – qazaq jerin HVIII-HIH ǵasyrlarda kazak áskerleriniń kúshpen basyp kirý arqyly bastalǵan áskerı otarlaý kezeńiniń aıaqtalyp, endi sharýalardy kóshirý arqyly otarlaýdyń ekinshi – sharýalyq otarlaý kezeńiniń bastalýy edi.
Odan ári qaraı mátinnen reseılik múddeni ańǵarýǵa bolady. О́ıtkeni kazak áskerleri qazaq jerin otarlaý úshin emes, tek «qazaq jerlerin áskerı-sharýashylyq turǵyda ıgerý úshin» engen eken. Osy paragrafta Ahmet Baıtursynulynyń atalǵan kezeń týraly aıtqan: «Qazaq ultynyń ómir súrýiniń ózi problemaǵa aınaldy» degen sózi ǵana keltiriledi, biraq sonyń ne sebepti aıtylǵany jetkilikti deńgeıde túsindirilmegen. Barlyq jaıylymynan, qunarly, shúıgin shabyndyǵynan aıyrylǵan soń qazaq qalaı ómir súrsin? Ol týraly balalardyń uǵymyna laıyqty túsinik berilmegen.
Jalpy, atalǵan oqýlyqtyń óne boıynan qazaq tarıhy emes, Qazaq dalasyna basyp kirgen Reseıdiń tarıhyn ǵana tanýǵa bolady. 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilis te tolyq qamtylmaǵan. Qarqara kóterilisiniń basshylary Jámeńke, Uzaq batyrlar da engizilmegen. Qazaq tarıhyn tereń bilmeıtin adamnyń jazǵandyǵy, tipti «Iıýn jarlyǵynyń» atalmaýynan da kórinip tur. Jýyrda osy oqýlyqtyń 17-18 paragrafyndaǵy «Azamat soǵysy 1905-1907 jyldardaǵy birinshi Reseı revolıýsııasynan bastalyp, Birinshi dúnıejúzilik soǵys barysynda shıelenisken jáne 1917 jyly aqpanda monarhııanyń qulaýyna ákelgen tereń ekonomıkalyq, áleýmettik, saıası daǵdarystyń nátıjesi boldy», degen shubalańqy sóılemdi Facebook-ke jarııalaǵanymyzda, ony eresek adamdardyń ózi túsinbegenin jazdy. Osyny qysqa da nusqa jazsa, balalardyń túsinigine áldeqaıda jeńil bolar edi.
Jasóspirimderdiń sanasyn qalyptastyratyn oqýlyqtarymyzdyń sıqy osyndaı bolsa, tereń saıası túsinik qaıdan ońsyn? Mınıstrlik oqýlyq jazýǵa saıası saýaty joǵary ári tildi jetik biletin bilikti tarıhshylardy tartsa, utar edi. Osyny qolǵa alatyn kez keldi.
Soltústik Qazaqstan oblysy