Sonymen resmı jyl da aıaqtaldy. Tókken ter, jetken jetistik, kezdesken qıyndyq, sekem kóńil – bári bar. Daǵdarys salqyny áli tarqamaǵanyna qaramastan bıyl otandyq ekonomıkanyń ósimi 4 paıyzdan asty. Ishki jalpy ónim kólemi 4,9 paıyz boldy. Jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim kólemi 11,5 myń dollardan 13,3 myń dollarǵa deıin ósti. Inflıasııanyń baıaýlaǵany da aıta júretin jetistik. Sondaı-aq osy jyly el ekonomıkasyna sheteldik ınvestısııa tartý isi de qarqyndy júrdi.
Ekonomıka ósim kórsetti
Ekonomıkalyq damý aıasynda 967,7 mlrd teńgege 210 ınvestjoba bastaldy. Bul óz kezeginde 20 myńǵa jýyq jumys ornyn qurdy. Al mashına jasaý salasyndaǵy óndiris deńgeıi 26,8 paıyzǵa deıin artqan. Bul rekordtyq deńgeı bolyp esepteledi. Taýarlar eksportynyń quny 65 mlrd dollarǵa jetken, onyń 21 mlrd dollary óńdelgen taýarlarǵa tıesili ekenin aıta keteıik. Kásipkerlik sýbektilerine 2,3 trln teńge kóleminde memlekettik qoldaý kórsetildi. Sonyń ishinde shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý kórsetkishi 209 mlrd-tan 288 mlrd dollarǵa deıin ósti.
«Jyl qorytyndysy boıynsha óńdeýshi ónerkásip úlesi 13,4 paıyzdy nemese 30,2 mlrd dollardy qurady. Aýyr tıgen 2022 jyl (+3,2 ekonomıkalyq ósim) sátti 2023 jylǵa aýysty. Bıyl biz jaǵdaıǵa birshama ıkemdeldik jáne 5 paıyzǵa deıin ósemiz dep oılaımyn. Biz úshin 5 paıyz deńgeıindegi ekonomıkalyq ósim – qosymsha 40 mlrd dollar degen sóz. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa 2022-2023 jyldary 60 mlrd dollarǵa jýyqtady», deıdi qarjyger Rasýl Rysmambetov.
Úkimet esebinde jyl sońyna deıin shıkizattyq emes sektorda jalpy quny 1,6 trln teńge bolatyn 291 jobanyń paıdalanýǵa beriletini aıtylǵan. Keler jyly 4,6 trln teńgege 400 jobany iske qosý josparlanyp otyr.
Ekonomıst Qaıyrbek Arystanbekovtiń aıtýynsha, bıyl qol jetkizilgen IJО́ deńgeıi 70 paıyz qazaqstandyqtyń qajettiligin jabady.
«Búkil halyqtyń qajettiligin qamtamasyz etý úshin biz IJО́ qarqynyn 7,1 paıyzdan kem ustamaýymyz kerek. О́ıtkeni ekonomıkamyz 5 qurylymdaýshy sektorǵa bólingen, jalpy qosylǵan qun aǵyny kezinde olardyń arasynda qurylymdyq teńsizdik pen dısproporsııa paıda bolady. Jıyntyǵynda olar ekonomıka úshin qurylymdyq daǵdarys úshin negiz qalyptastyrady. Bıyl el ekonomıkasy birqatar qıyndyqpen ushyrasty jáne olardy syrtqy, ishki dep bólýge bolady. Ishki qıyndyqtar – Úkimettiń ekonomıkalyq saıasaty sapasynyń jetkiliksiz deńgeıi, makroekonomıkalyq saıasat boıynsha memlekettik organdar arasyndaǵy kelisimniń bolmaýy, ekonomıkanyń biraz salasynda monopolııa komponentteriniń saqtalyp otyrǵany. Mysaly, bankterdiń ulttyq ekonomıkaǵa bergen nesıesi IJО́-niń 9 paıyzyna deıin quldyrady. Bul Úkimet pen Ulttyq bank arasyndaǵy makroekonomıkalyq saıasattyń dáıektiligin bildiredi», deıdi sarapshy.
Investısııa – ıgergenge ıgilik
Bıylǵy 11 aıdyń qorytyndysy boıynsha negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa – 14,6 paıyzǵa, 15,2 trln teńgege deıin kóbeıgen. Investısııa aǵyny aqparat pen baılanys salasynda – 2,8 ese, transport jáne qoımalaýda – 58 paıyzǵa, saýdada – 34 paıyzǵa, bilimde – 17 paıyzǵa, aýyl sharýashylyǵynda – 11 paıyzǵa, ónerkásipte 8,5 paıyzǵa, onyń ishinde óńdeýshi ónerkásipte 4,6 paıyzǵa artqan.
Ulttyq ekonomıka vıse-mınıstri Baýyrjan Qudaıbergenovtiń aıtýynsha, osy jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda tikeleı sheteldik ınvestısııanyń jalpy aǵyny 13,3 mlrd dollar boldy. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 87 paıyzǵa artyq (2,2 mlrd dollarǵa). Osy rette bıylǵy qarashada Fitch jáne Standard&Poor's halyqaralyq reıtıngtik agenttikteriniń de Qazaqstannyń egemendi kredıttik reıtıngin «turaqty» boljamymen rastaǵanyn, óz kezeginde Mood’s agenttiginiń Qazaqstanǵa qatysty boljamdy «turaqtydan» «pozıtıvtige» jaqsartqanyn da aıtyp ótelik.
Mınıstrlik ókili iri ınvestorlar úshin ekonomıkanyń basym salalarynda quny shamamen 50 mln dollar bolatyn jobany iske asyrý jónindegi ınvestısııalar týraly kelisimge qol qoıý kezinde erekshe jaǵdaılar men salyq salýdan bosatý kózdelgenin jetkizdi.
«Iri salyq tóleýshilerge qoldaý kórsetý úshin ınvestısııalyq salyq kredıti týraly kelisim jasasý kezinde keıin kezeń-kezeńimen tóleýmen jáne 3 jylǵa deıingi merzimge keıinge qaldyrýmen salyq boıynsha tólemderdi 100 paıyzǵa tómendetý quqyǵy kózdelgen. Osylaısha, korporatıvti tabys salyǵy jáne múlik salyǵy tólenbeıtin úsh jyldyq kezeńdi bosaǵan aqsha qarajaty esebinen qarjylyq jaǵdaıyn turaqtandyrýǵa jáne bıznesti damytýǵa paıdalanýǵa bolady. Mundaı tetikterdiń ınvestısııalar aǵynyn qamtamasyz etetini, qosymsha jumys oryndaryn ashatyny sózsiz. Búgingi kúni ınvestısııalyq belsendiliktiń joǵary deńgeıin odan ári arttyrý úshin 32,4 trln teńge somasyna 1011 jobadan turatyn jalpyulttyq pýl qalyptastyryldy jáne iske asyrylyp jatyr. Eksportqa jáne ımportty almastyrýǵa baǵyttalǵan tereń óńdeý klasterlerin damytý úshin shamamen 15 iri jobanyń tizbesi qalyptastyrylady», deıdi Baýyrjan Qudaıbergenov.
Ol sheteldik kompanııalardy relokasııalaý jumystary jalǵasyp jatqanyn, osy jyly 1,5 mlrd dollar somasyna 39 kompanııanyń kóship kelgenin de málimdedi.
Inflıasııamen kúres: kim jeńdi?
Bul saýalǵa birjaqty jaýap berý qıyn. Iá, jyl basynda 20 paıyzdan asyp ketken ınflıasııa qarashada 10,3 paıyzǵa deıin tústi. Biraq bul tolyqqandy jeńis sıpatyn kórsetpeıdi, óıtkeni baǵa ósimi áli de bolsa ekitańbaly mánnen ajyraǵan joq. Demek, táýekel bar. Degenmen jyl boıy atqarylǵan jumystar nátıjesinde baǵa ósiminiń birshama tejelgenin de baıqap otyrmyz. 2022 jyldyń sońy, 2023 jyldyń basynda ınflıasııa tym qatty qarqyn alǵannan keıin Ulttyq bank bazalyq paıyzdyq mólsherlemeni kóterýge, sóıtip jyl boıy qatań monetarlyq saıasat júrgizýge májbúr boldy jáne bul jemisin berdi de.
Ulttyq bank biraz ýaqyt boıy bazalyq mólsherlemeni 16,75 paıyz deńgeıinde ustap otyrdy, sóıtip naryqqa artyq aqsha aǵynynyń kelýine tosqaýyl qoıýǵa tyrysty.
Bazalyq mólsherlemeniń qymbattaýy 2022 jyldyń qazanynan bastaldy. Sol kezde mólsherleme 14,5 paıyzdan 16,0 paıyzǵa joǵarylady. Sol jyly jeltoqsanda bekitilgen 16,75 paıyz 2023 jyldyń 10 shildesine deıin saqtaldy. Paıyzdyq mólsherleme tek tamyz aıynda ǵana 16,75-ten 16,50 paıyzǵa deıin, 25 paıyzdyq tarmaqqa ǵana tómendetildi. Tamyz qorytyndysy boıynsha, ınflıasııa 13,1 paıyz boldy. Ulttyq bank barlyq jospardyń oıdaǵydaı júzege asyp kele jatqanyn baǵamdap, qazanda bazalyq mólsherlemeni 16,0 paıyz, odan keıin 15,75 paıyz etip belgiledi jáne osy onynshy aıda ınflıasııa taǵy da báseńdep, 10,8 paıyz mańaıynda turaqtady.
Inflıasııanyń báseńdeýine Ulttyq banktiń bazalyq mólsherleme quralyn qoldanýynan bólek áser etken faktorlar da bar. Mysaly, geosaıası jaǵdaıdyń sál de bolsa turaqtala bastaýy, jahandyq jetkizý tizbekteriniń birtindep qalpyna kelýi, munaı baǵasynyń turaqtylyǵy jáne onyń qymbattaýy otandyq naryqqa syrttan keletin qysymdy azaıtyp, ishki turaqtylyqqa sebep boldy.
Jeke tulǵa bankrottyǵy
Bıyl naýryz aıynda jeke tulǵalardyń bankrot atanýyna múmkindik beretin zań qabyldanyp, kúshine endi. Bul – halyqtyń nesıe júktemesin jeńildetýge baǵyttalǵan bastama. Zańnama aıasynda bankrottyqtyń úsh nusqasy qarastyrylǵan – sottan tys bankrottyq, sot arqyly jáne tólem qabiletin qalpyna keltirý. Eger azamattyń bank, mıkroqarjy uıymy, kollektorlyq agenttikter aldyndaǵy bereshegi 1 600 AEK-ten aspasa (5 mln 520 myń teńge), jeke tulǵa sottan tys bankrottyqty paıdalana alady. Al sot bankrottyǵy rásimin qaryzy 1 600 AEK-ten (5 mln 520 myń teńge) asatyn azamattar qoldanady (kredıtor aldyndaǵy boryshtyń barlyq túri boıynsha). Tólem qabiletin qalpyna keltirý prosedýrasyn tańdaǵandarǵa bankrottyqtyń saldary qatysty bolmaıdy. Olar óz qaryzyn kezeń-kezeńimen bólip qaıtarýǵa múmkindik alady.
Jaqynda Qarjy vıse-mınıstri Erjan Birjanov bankrottyq rásimin qoldaný múmkindikteri keńeıtiletinin aıtty.
«Jekelegen boryshkerler zańnamalyq kedergilerdiń saldarynan bankrottyq rásimin keńinen qoldana almaı otyr. Qazir zańnamalyq ózgerister daıyndap jatyrmyz. Ol ózgeristerdiń qatarynda birinshiden, sottan tys bankrottyqqa jatatyn qarjy uıymdarynyń tizbesin keńeıtý bar. Ekinshiden, azamattar qosymsha qujattardy qosa berý mindetinen bosatylyp, qajet málimetterdi tıisti uıymdardyń derekqorynan alý kózdelgen. Tólem qabilettiligin qalpyna keltirý jospary bekitilgennen keıin boryshkerdiń shetelge shyǵýyna tyıymdy alyp tastaý da josparlanyp otyr. Barlyq ózgeris jeke tulǵalardyń quqyǵyn qorǵap, múmkindigin ulǵaıtýǵa jáne osy úderiske basqa da azamattardyń aryzdaryn qabyldaýǵa múmkindik beredi», dedi vıse-mınıstr.
Qazirge deıin bankrottyqqa 70 myńnan astam ótinish túsip, 6 myńnan asa ótinim (qaryz kólemi 9 mlrd teńgeden joǵary) ǵana maquldanǵan. 56 myńnan asa ótinim keri qaıtarylǵan. Bankrot atanǵan boryshkerdiń eń úlkeni 79-da bolsa, eń jasy – 20-da. Sonymen qatar áıelderge qaraǵanda bankrot atanǵan erler sany basymyraq (58 jáne 42 paıyz).
Sıfrlyq teńge engizildi
Muny da otandyq qarjy naryǵynyń irgeli jańalyǵy dep aıta alamyz. Ulttyq bank sıfrly valıýtanyń tusaýyn 15 qarasha kúni – Qarjygerler kongresinde kesti. Sıfrlyq teńge – ortalyq banktiń tıptik sıfrlyq valıýtasy, qolma-qol jáne qolma-qol aqshasyz formalardan basqa ulttyq valıýtanyń úshinshi nysany.
2021 jyly bastalǵan sıfrlyq valıýta jobasyn damytý úderisi 2025 jylǵa deıin jalǵasady. Aldaǵy jospar – naryq qatysýshylarynyń júıelerimen ıntegrasııany synaqtan ótkizý. Ulttyq bank basshylarynyń aıtýynsha, CBDC jobalarynyń asa mańyzdy draıveri qarjy naryǵynyń qatysýshylarymen tıimdi baılanys ornatý boldy.
Sıfrlyq valıýtanyń ereksheligi – tólem jasaý barysynda sıfrlyq teńge shotyndaǵy qarajat birden dástúrli teńgege aýystyrylyp, álemniń kez kelgen núktesinde kartamen tóleýge qoljetimdi boldy.
ST-daǵy bank kartasy birqatar artyqshylyqqa ıe:
Kartany tutynýshynyń smartfonynda, saǵatynda nemese fızıkalyq ámııanynda saqtaýǵa bolady; Bıznes úshin jeńildikter ınfraqurylymdy jańartýdy qajet etpeı-aq qabyldanǵan tólem ádisterin odan da keń tańdaýdy qamtıdy; Qaýipsizdik mańyzdy faktor: karta ustaýshylar alaıaqtyqtan qorǵaıtyn jáne qaýipsizdikke kepildik beretin ozyq tehnologııalar men Mastercard artyqshylyqtarymen qamtamasyz etiledi; Aqsha Ulttyq banktegi sıfrlyq shotta saqtalady jáne oǵan, mysaly, kepildendirilgen somaǵa normatıvtik shekteýler bar qarapaıym kartalardan, aǵymdaǵy shottardan jáne depozıtterden aıyrmashylyǵy, memleket tolyq kepildik beredi.Jalpy, sıfrlyq teńgeniń jáne oǵan qatysty qarjylyq qyzmetterdiń Qazaqstanda da, shetelde de bolashaǵy zor deıdi sarapshylar. Halyqaralyq ınstıtýttardyń boljamdary boıynsha, 2030 jylǵa qaraı aınalymda 15 bólshek jáne 9 kóterme CBDS bolýy múmkin. Búgingi tańda álemdik IJО́-niń 98 paıyzyn quraıtyn 130 memleket qandaı da bir jolmen CBDS qurý múmkindigin zerttep, qarastyryp jatyr.
7-20-25
Bıyl turǵyn úı naryǵynda aıtarlyqtaı dúmpý bolǵan joq. Biraq «7-20-25» baǵdarlamasynyń 100 mlrd teńgemen shektelýi kópshilikti biraz dúrliktirdi. Árıne, toqsan saıyn bólinetin 25 mlrd teńge baspanaly bolǵysy kelgen halyqtyń jumyryna juq bolmaıdy.
2018 jyldan 2022 jyldyń jeltoqsanyna deıin baǵdarlama aıasynda 852,2 mlrd teńge somaǵa 64 146 jeńildetilgen zaım berilgen. Qazir bul baǵdarlama jalǵasyp jatyr, biraq qarajaty az bolǵan soń, úmittiler qataryna kirý qıyn. Baǵdarlama boıynsha ótinimderdi birneshe bank qabyldaıdy. «Bank SentrKredıt» pen Freedom Bank ótinimderdi onlaın qabyldaıdy. Al RBK Bank, Altyn Bank jáne «Eýrazııalyq bank» saıt arqyly ótinim qabyldap, keıin operatorlar klıentke qońyraý soǵady. Forte Bank ótinim qabyldaýdy toqtatqan. Halyk Bank arqyly tirkelý úshin mindetti túrde bank bólimshesine barý qajet.
Qarmet qaıtaryldy
Bıyl jyl sońynda «Arselor Mıttal Temirtaýda» bolǵan alapat apattan keıin memleket kásiporyndy óz menshigine qaıtarý qamyna kirisken edi. Úkimet pen ArcelorMittal arasynda júrgizilgen kelissóz nátıjesinde kombınat Qazaqstan menshigine qaıtaryldy jáne ol Qarmet dep atalatyn boldy. Menshik ıesiniń aýysýymen kásiporynǵa birinshi kezeńde shamamen 1,3 mlrd dollar jeke ınvestısııa salynady. Bul qarajat qural-jabdyqtardy jańǵyrtýǵa, zamanaýı óndiristik tehnologııalardy engizýge jáne ónerkásiptik qaýipsizdik standarttaryn jaqsartýǵa baǵyttalady.
Sonymen qatar Úkimet shartty buzǵan jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń kelisimsharttary men lısenzııalaryn qaıta qaraý jumystaryn júrgizip jatyr. Bıyl 54 kelisimshart toqtatylyp, qatty paıdaly qazbalardy barlaýǵa berilgen 96 lısenzııa qaıtarylǵan. Mindettemelerdi buzǵany úshin 6,4 mlrd teńge aıyppul salynypty. Nátıjesinde, altyn, kómir, temir, mys, kómirsýtek, boksıt, polımetall jáne basqa da ken oryndary memlekettik qorǵa qaıtaryldy, olar keıinnen jańa ınvestorlarǵa berý úshin ashyq aýksıonǵa qoıylady. Bul jer qoınaýyn paıdalaný sektoryna qosymsha ınvestısııa aǵynyn qamtamasyz etedi.