Jańa jyl qarsańynda kúlli elimiz, sonyń ishinde mańǵystaýlyqtar úshin súıinshi habar jetti. Adaı jylqysy asyl tuqym mártebesin alyp, osy qujatpen qazaqtyń brendi retinde dúnıejúzine tanylatyn boldy. Bul másele «Egemen Qazaqstan» gazeti betinde 2012 jyldan beri birneshe márte kóterildi. Al 2022 jyly 13 qazanda adaı jylqysyn ulttyq brend retinde taný kún tártibine shyǵaryldy. Artynsha Mańǵystaýǵa saparmen kelgen Memleket basshysy Q.Toqaev adaı jylqysyn ulttyq brend retinde tanýdy júzege asyrý boıynsha mamandarǵa tapsyrma berdi.
Osydan soń adaı tuqymdy qazaq jylqysyn asyl tuqymdy dep taný maqsatynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi memlekettik ınspeksııa komıtetiniń buıryǵymen arnaıy memlekettik komıssııa quryldy. Komıssııa Mańǵystaý oblysynyń aýdandaryn aralap, 1500-ge jýyq adaı jylqysynyń derekterin jınady. Qazaq mal sharýashylyǵy jáne jemshóp óndirý ǵylymı zertteý ınstıtýty zamanaýı tehnologııalardy paıdalana otyryp, jylqylardyń genetıkalyq qurylymyn ǵylymı synaqtan ótkizdi. Sodan keıin memlekettik komıssııa osy tuqymnyń mártebesi týraly patentti bekitý jáne alý úshin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine jáne Ádilet mınıstrligine jiberiletin akt jasady. Adaı jylqysyna asyl tuqymdy mal mártebesin berý jolynda birneshe is-shara uıymdastyryldy.
«Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasy boıynsha biz adaı tuqymdy qazaq jylqysyn eldiń ulttyq brendine aınaldyrýǵa tıispiz. Bul baǵytta birlesip kóp jumys jasadyq. Adaı jylqysyna memlekettik mártebe berý oblys qana emes, jalpy elimiz úshin birqatar artyqshylyqtar beredi», degen edi aımaq basshysy N.Noǵaev arnaıy komıssııa múshelerimen kezdeskende.
Súıinshi habardy jurt kópten kútken edi. Osylaısha, asyl tuqymdy adaı jylqysyn kóziniń qarashyǵyndaı saqtaǵan Mańǵystaý halqynyń onyń mańyzyn moıyndatyp, mártebesin asyrsamyn degen izgi oıy oryndaldy. Moıyndatqan – adaı jylqysynyń ózi.
Áriden sholyp qysqasha aıtqanda, Ahalteke, Qyzyl arbat joryǵy dep órekpı umtylǵan basqynshy ásker mingen kóbi kabardındik jylqylar alys júriske shydamaı, Mańǵystaýǵa kelip shashylyp qalǵandyqtan, ásker basshylarynyń qalaýymen jáne buıryǵymen ásker jergilikti, adaı jylqysymen qaıta jabdyqtalady (bul oqıǵa týraly «Egemen Qazaqstan» gazetine egjeı-tegjeı jazǵan bolatynbyz). Osy joly-aq atalǵan jylqynyń aıryqsha qasıetterin ishteı moıyndap, kókeılerine toqyp, qyzyǵa kóz tigip ketken reseılikter Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Mańǵystaýdan soǵysqa adammen birge jylqyny da alady. Málimetter boıynsha Mańǵystaýdan soǵysqa úıirden iriktelgen, ıesi janynan artyq jaqsy kórgen 3000 bas jylqy tańdap aıdalyp, Nalchık qalasynda soǵys jaǵdaıyna úıretiledi. Soǵys aıaqtalǵan soń, jylqynyń aman qalǵany elge qaıtarylmaıdy. Búginde halyqaralyq saıystarda qazirgi adaı jylqysyna básekeles bolyp júrgen kabardındik jylqylar sol soǵystan oralmaǵan jylqylardyń tuqymy desek, qatelespeımiz, óıtkeni kabardın jylqylarynyń áýselesi Ahalteke, Qyzyl arbat joryǵy kezinde bilinip qalǵan bolatyn...
Reseılik dúrlerdiń adaı tuqymdy qazaq jylqysyna kóńili myqtap aýdy, jylqy ǵalymdardyń qalamyna, ofıserlerdiń nazaryna ilikti, oǵan qyzyǵýshylyq tanytqan maqalalar patshalyq Reseı baspasózinde jarııalandy. Ofıser M.Arnoldı men Iý.Barmınsevtiń bergen baǵasy, Iа.Polferovtiń maqalasy teginnen-tegin emes, ol aıryqsha jylqy tuqymyn tanyǵan jáne tanytqan pikirler edi. Atalǵan jylqyny ǵylymı zertteý, ósirý baǵytynda odaq kezinde birshama jumys júrgizildi. A.Imanǵalıev, M.Nuryshev, I.Nechaevtyń yqylasy men jazbalary adaı jylqysynyń erekshe jaratylys ekendigin dáleldeı túsken eńbekter boldy. Soǵys aıaqtalǵan soń, Almatyda ótken respýblıkalyq Jeńis sherýinde 1-oryn alǵan mańǵystaýlyq Tasqara Saǵyndyqov qosqan shabdar atty Respýblıka Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy N.Ońdasynov ıppodromǵa syı retinde alyp qalýy kezdeısoqtyq emes. Mańǵystaýda aýylsharýashylyq salasyna zor eńbek sińirgen ǵalym maman, marqum Sábıt Ábishovtiń adaı jylqysyn zertteý, nasıhattaý baǵytyndaǵy eńbegi orasan. О́mirlik tájirıbesin ǵylymmen ushtastyryp, atalǵan jylqy tuqymyna qatysty kitap jazyp, kópshilik nazaryna usyndy. Sondaı-aq óńirdiń aýyl sharýashylyǵy salasyn basqarǵan tájirıbeli mamandar, aıryqsha jaratylysty adaı jylqysyn qaıtsek saqtap, qalaı kóbeıtip, qalaı ǵylymı zertteý nysanyna aınaldyryp, qalaı laıyqty deńgeıde tanytyp, nasıhattaımyz dep jarǵaq qulaqtary jastyqqa tımeı eńbektengen K.Erǵalıev, T.Qaljanovtyń zor úlesin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Adaı jylqysyna mártebe berý máselesi jyldar boıy jıi-jıi qozǵalǵanymen, «jartasqa bardym, kúnde aıqaı saldym» qalpynda keldi. Bul kedergini jylqynyń óziniń ekpini buzyp ótti. Keıingi jyldary ótkizilip júrgen ártúrli saıystan teńdessiz jeńisterdi qanjyǵasyna bóktergen jylqylardyń asyl tuqymdy ekeni bir emes, talaı márte dáleldendi.
Tarıhı derek ózgermeıdi, sondyqtan aldyńǵy jylǵy maqaladaǵy derekti joldardy keltire keteıik. «2011 jyly sáýirde Mańǵystaýdyń Aqtumsyq jerinde ótken 90 shaqyrymdyq at báıgesinde adaı jylqylary synnan súrinbeı ótip tańǵaldyrdy. Halyqaralyq dárejedegi sýdıalar, mal dárigerleri adaı jylqysynyń halyqaralyq standarttarǵa saı ekenin aıtsa, bir aıdan soń Almaty qalasynda ótken Azııa oıyndarynda – Qazaqstan halyqtary III spartakıadasynda adaı jylqylary aldyńǵy úsh oryndy da ıelenip senimdi aqtady. 2011 jyly shilde aıynda Reseıdiń Rıazan oblysynda ótken halyqaralyq «Dostastyq kýbogi» jarysynda 80 shaqyrymdyq qashyqtyqta máreden 1-shi, 3-shi jáne 4-shi bolyp ótip, kýbokpen birge «Kórermen kózaıymy» syılyǵyn enshiledi. Osy jarystyń nátıjesi adaı jylqysynyń dańqyn jarty álemge tanytty deýge bolady, osydan soń túrli jarysta júlde salǵan 23 atqa Qazaqstan Respýblıkasy At sporty qaýymdastyǵynyń «Qazaqstan Respýblıkasy sporttyq jylqy qujattary» kýáligi berildi. 2012 jyly Astana qalasynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti kýbogi úshin ótken halyqaralyq týrnırde aldyna qara salmaǵan jylqylar artynsha taǵy da Rıazanǵa attandy. Bul jaqta TMD jáne Baltyq boıy elderi festıvalinde biraz eldiń 117 tulpary baq pen bap jarystyrǵan alys qashyqtyqtaǵy alamannyń 80 shaqyrymdyq alǵashqy jarysynda adaı jylqylary irkes-tirkes birimen-biri úzeńgi qaǵystyra máre syzyǵyn kesip ótedi. Júldeniń úsheýin birdeı Qazaqstanǵa qımaǵandar úshinshi atty densaýlyǵynda min bar dep jarystan shyǵaryp tastaıdy. Alaıda «aqqa Qudaı jaq» degen, osy sátte 4-shi bolyp taǵy bir qazaq tulpary – qostanaılyq júırik zý etip máreden óte shyǵady. Kóp uzamaı 117 attyń arasynan taǵy da 8-shi, 12-shi bolyp adaı jylqylary jetedi. Buryn atyna, dańqyna syrttaı qanyq kópshilik osy joly atalǵan jylqy tuqymy jetistikteriniń kezdeısoq emestigin, onyń aıryqsha jaratylys ekendigin moıyndaýǵa májbúr bolady. Keıin halyqaralyq at sporty sarapshylary men mamandary, mal dárigerleri Aqtaýǵa jıylyp, Qazaqstanda tuńǵysh ret jańa halyqaralyq klassıfıkasııa boıynsha 120 shaqyrymdyq jarys ótkizdi. Alamanda júldeni burynnan olja alyp júrgen sáıgúlikter emes, jarq etken juldyzdaı jańa tulpardyń alýy – el arasynda birinen-biri ozǵan júırikterdiń kóptigin, atalǵan jylqy tuqymynyń asyldyǵyn ańǵarta tústi. Halyqaralyq at sporty federasııasynyń múshesi, reseılik G.Andrıevskıı: «Sóz joq, adaı jylqysy – tabıǵattyń tamasha týyndysy» dese, arab elinen kelgen Mohammed «adaı jylqysy álemdik jarystarda olja salyp júrgen arab jylqylarynan kem emes. Tek bul jylqylardyń kútimi men baby jetkiliksiz ekeni kórinip tur, sondyqtan at sportyna kóp kúsh salýlaryńyz kerek», degen edi. 2015 jyly Fransııada dúnıejúzilik báıgege qatysyp, Latyn Amerıkasy, Saýd Arabııasynan kelgen kásibı mamandardyń joǵary baǵasyna ıe bolady. Qazaqtyń adaı jylqylaryn ǵylymı-zertteý, tanytý baǵytyndaǵy jumystarda S.Ábishev, K.Erǵalıev, T.Qaljanov syndy aýyl sharýashylyǵy salasy mamandarymen birge, alystaǵy saıystarǵa qatysýyna jaǵdaı jasap, qoldaý kórsetken sol kezdergi oblys ákimderi Q.Kósherbaev, B.Muhametjanov, belgili zańger B.Turǵaraev syndy azamattardyń kómegi kóp bolǵandyǵyn aıtýǵa tıispiz. Ásirese 2012 jyldary adaı jylqysyn TMD kólemindegi saıystarǵa daıyndaý, tasymaldaý baǵytyndaǵy jumystarda, uıymdastyrý sharalarynda sol kezdegi Mańǵystaý oblysy ákiminiń keńesshisi, rýhanııatqa janashyr azamat Beket Turǵaraulynyń jergilikti mamandarmen aqyldasa otyryp, keń kólemdi qoldaý kórsetkenin osy sharýaǵa jýrnalıstik qyzyǵýshylyqpen aralasqan men jaqsy bilemin.
2022 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń qoldaýymen, Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń uıymdastyrýymen elimizde alǵash ret «Uly dala joryǵy» marafon-báıgesi ótti. Astanada bastalyp, 12 kúndik júristen soń Túrkistanda márege jetken marafonǵa elimizdiń 19 óńirinen 200-ge jýyq sáıgúlik qosyldy. Shart boıynsha ár komanda marafon-báıgege bes at salyp, 600 shaqyrymnan keıin olardy aýystyryp otyrdy jáne shabandozdar kúnine 100 shaqyrymdy baǵyndyrýǵa tıis boldy. Mańǵystaýdan barǵan «Kókmoınaq» toby atalǵan shartty shashasyna shań jýytpaı oryndap, dodanyń baıraǵyn jelbiretip oraldy. Adaı jylqysy, ıaǵnı «Kókmoınaq» toby byltyr da júldeli jolyn jalǵastyryp, chempıon atandy. Belgilengen qashyqtyqty júrip ótken soń, júrek qaǵysyn tekserý arqyly jylqynyń jaı-kúıin anyqtaıtyn alamanda alys qashyqtyqta adaı jylqylarynyń júregi syr bermegen. Adaı jylqysyna bul erekshelik qaıdan keldi? Jylqy tuqymy seleksııalyq, zerthanalyq jumystardyń nátıjesi emes, bul – tabıǵattyń syıy, jaratylystyq erekshelik, ózindik qubylys, menińshe jer betindegi jylǵa, bulaq, ózen, kól, aral, teńiz, muhıttardyń eshqaısysynan emes, tek qana Kaspıı teńiziniń Mańǵystaý jaǵalaýynan tún jamyla shyǵyp, ózi tańdaǵan bıege janasatyn sýyn aıǵyrdyń tuqymy. Osy tańǵajaıyp oqıǵalar men pikirler, jetistikter negizinde byltyr adaı jylqysyna ulttyq brend suraǵan maqalamyzda «adaı jylqysynyń qazaqty uıaltqan jeri joq, kerisinshe qashanda ózgelerdiń qyzyǵýshylyǵyna ıe. Dombyra, qazy, asylǵan et, kıiz úı, baýyrsaq, qymyz ben shubat – álem elderi aldynda qazaq mereıin asyryp, ulttyq ereksheligin, baı mádenıetin, tereń tarıhyn, jaýyngerlik rýhyn tanyta, qazaq memlekettigin moıyndata túsetin naqty dálelder desek, qazaqtyń adaı jylqysy da – ulttyń ulylyǵyn tanyta túser qundylyqtarymyzdyń biri. О́zgelerdiń qymyzdy, qazyny bizden buryn patenttep alǵanyn, jylqynyń alǵash qazaq dalasynda qolǵa úıretilgendigine qarsy daý aıtqandyǵyn eskere otyryp, tuqymy soǵys jyldarynda ózge elderge taraǵan qazaqtyń adaı jylqysyn ulttyq brend retinde tanytsaq, qazaqtyń at qulaǵynda oınaǵan, jylqyny qanaty sanaǵan qaısar halyq ekendigi dáleldene túsedi. Arabtar súdini sulý súlikteı sáıgúligin, qyrǵyzdar «Manas» jyryn, túrikmender ahalteke tulpary men alabaı ıtin, tipti kilemine deıin álemge tanytyp ábiger, biz nege óz qundylyqtarymyzben qýana almaımyz? Qazaqtyń adaı jylqysy – eldiń maqtanyshy, ulttyq brend, ony moıyndaýǵa ózimizdiń moınymyz jar bermeı júrgende ebi men esebin tapqan ózgeler qoldy etip ketip, taǵy bir jaýharymyzdy joǵaltyp, salǵyrttyqtan san soǵyp qalmaıyq. Jańa Qazaqstannyń jańa lep-ekpinin alysqa jylqynyń tuıaǵymen estirtip, alamannyń dúbirimen de moıyndatý kerek», degen edik.
Talaı eldik máselelerge atsalysyp, qoldaý kórsetip júrgen mańǵystaýlyq kásipker A.Sanaýovtyń janashyrlyǵymen, ekeýmiz aqyldasa kele «Egemen Qazaqstan» arqyly qatqan únimizge qulaq asyp, qoldaý kórsetken Memleket basshysyna, osy baǵytta jumystanǵan quzyrly oryndarǵa rızamyz. Buryn respýblıkalyq gazette «Adaı jylqysy oryn alǵanymen, ornyn alǵan joq» dep jazǵan maqalamyzdy búgin «Adaı jylqysy – ulttyq brend» dep qýana jazýǵa májbúrmiz.
Qazaqtyń taǵy bir qundylyǵy almas qylyshtaı jarq etip, álem jurtshylyǵyna tanylsa, ol – ulttyń mereıi. Adaı jylqysy alysqa shaýyp, básekelesterinen baǵy basym túsip, dúıim qazaqty qýantatynyna senim mol.
Mańǵystaý oblysy