Abaı zamanynyń kitaphanasy

Odan bólek, Semeı qalasyn­daǵy kórnekti mádenı oryndar­dyń aldyńǵy qatarynan kórinetin Abaı oblystyq kitaphanasyna ­taıaýda 140 jyl toldy.

Kitaphana tarıhyna qatys­ty derekterde kórsetilgenindeı, onyń irgetasynyń qalanýyna patshalyq Reseı kezinde osylaı qaraı jer aýdarylǵan orys de­mo­krattary sebepshi bolǵan. Iаǵnı XIX ǵasyrdyń ekinshi jar­tysynda Semeıde jazasyn óteý­ge jiberilgenderdiń úlken shoǵy­rynyń kelýi qalanyń mádenı-rýhanı ómirine jańasha áser etti. Olardyń deni jazasyn óteýmen qatar ólke tarıhyn, qazaq dala­synyń qalyptasý kezeńin zertteý isterimen de aınalysqany sózi­mizdi tuzdyqtaı túsedi.

Máselen, 1878 jyly Evgenıı Mıhaelıstiń basshylyǵymen Semeı qalasynda eń alǵashqy qo­ǵam­dyq mekeme oblystyq Sanaq komıteti irge kóteredi. Birtindep Mıhaelıs pen onyń dostary sol kezdegi Semeı gýbernatory A.Pro­senkoǵa kitaphana ashý týraly usynystaryn jetkizgen eken. Usynys gýbernatorǵa unap, ony júzege asyrýǵa belsene kirisedi. Sóıtip 1883 jyldyń 3 qazanynda (eskishe 11 qyrkúıek) saıası jer aýdarylǵandar E.Mıhaelıs, V.Fı­lıppov, M.Sývorsev, S.Gross, zańger A.Leontev, sýretshi P.D.Lo­banovskıı jáne basqa da zııa­ly qaýym ókilderiniń uıym­das­tyrýymen Semeıdiń qoǵamdyq kitaphanasy ashylady. Jańa meke­meniń irge kóteretini týraly gazetke habarlandyrý berilip, oǵan qala ákimdiginiń sheneýnikteri, shirkeý qyzmetkerleri, qala tur­ǵyndary men zııaly qaýym ókilderi qatysqan.

Sóıtip oblystyq Sanaq ko­mı­tetiniń qamqorlyǵymen qyz­me­tin bastaǵan kópshilik kitapha­na jeke ǵımaraty bolmaǵan­dyq­tan komıtet jalǵa alyp otyr­ǵan Bolshevladımır kóshe­sin­degi (qazirgi Abaı kóshesi) I.Zem­lıa­nısyn úıiniń bir bólmesine ornalasady. E.Mıhaelısti qurmet tutatyn I.Zemlıanısyn onyń ótinishin jerde qaldyrmaı, ata-anasynan ózine muraǵa qalǵan úıin kitaphanaǵa jalǵa bergen bolatyn.

Alǵashqy jyly qoǵamdyq ki­taphananyń qorynda 274 dana kitap bolyp, 130 oqyrman jazylsa, eki jylda paıdalanýshylar sany 270-ke jetken. Ár jyldary kitaphanaǵa qala turǵyndary men jer aýdarylǵandar N.Konshın, A.Blek, general-gýbernatordyń asa mańyzdy ister boıynsha sheneýnigi qyzmetin atqarǵan Ámire Aıtbakın sııaqty zııaly qaýym ókilderi qaıyrymdylyq kómek kórsetip, onyń irgeli mádenıet oshaǵyna aınalýyna yqpal etti.

Búginde Abaı oblystyq ki­tapha­nasynda 39 kitaphanashy eń­bek etedi. Olar kitaphana qyz­metiniń kelýshiler oıynan shy­ǵýyna qyzmet etýge árdaıym ázir. Kitaphanaǵa uly Abaı esimi 1992 jyldyń jeltoqsan aıynda berilgen. Jyl saıyn munda 18 myńnan astam oqyrman keledi.

«Ǵalym Q.Muhamedhanovtyń sózimen aıtsaq: «Abaı Mıhae­lıs­pen birge Statıstıka komıteti­niń jumysyna belsene aralasady. Ásirese Semeı oblystyq ólke­taný mýzeıin ashý jáne qoǵam­dyq kitaphana ashý jumysyn uıym­dastyrý máselesine at salysyp, is júzinde kómek kórsetedi...».

Rasynda da Abaı ǵylym-bi­lim­ge qumarlyǵy, kitapqa degen erek­she yqylasy arqyly ózine Mıhae­lısteı ómirlik dosyn tapqany aıan. Mıhaelıs Abaıdyń eń alǵashqy izdený, shyǵarmashylyq qalyptasý kezeńinde, oǵan jol nusqaýshy, adamzat mádenıetiniń habarshysy esepti boldy. Sondyqtan ulaǵatty ustazy bolǵan ony Abaı ómiriniń keıingi shaǵynda: «Dúnıege kó­zim­di ashqan kisi – Mıhaelıs» dep rızashylyqpen eske alyp, alǵy­syn bildirip otyrǵany belgili. Ol týraly Kákitaı da: «Abaı álde boıyna bitken ónerin jaryqqa shyǵaryp, bildire almaı ketýge de bolatuǵyn edi. Ágárda 80-jylynda jer aýdarylyp kelgen Mıhaelıs degen bilimdi kisimen tanys bolmasa... Bul Gross hám Mıhaelıs Abaıdykine qonaq bolyp kelip-ketip júrgen. Abaıdyń ǵylymǵa betin túzep jibermekke osy kisiler úlken sebep bolǵan...» dep aqynnyń tuńǵysh shyǵarmalar jınaǵyna jazǵan esteliginde atap ótedi. Bul oıdy ǵulama aqynnyń zamandasy, ólketanýshy, svıashennık B.Gerasımov 1920 jyly jazǵan «Poezdka v ıýjnyı Altaı» joljazbasynda quptaıdy.

Sol Mıhaelıs arqyly Abaı S.S.Gross, A.L.Leontev, N.I.Dol­­go­polovtarmen tanysa­dy. Olar Abaıdyń 40-tan asyp, keme­line kelgen, Shyǵys, Batys ádebıeti men oıshyldaryn jaq­sy bilgen, qoǵamdyq qyzmetke qyzý aralasyp, tolysqan shaǵynda tanys bolyp, onyń bilimine, para­satyna tánti bolǵan. Olar Se­meıde jazasyn ótep qana qoı­maı, dalaly ólkeni zertteý isi­men keń kólemde aınalysyp, qa­zaq tarıhyn, etnografııasyn, quqy­ǵyn, salt-dástúrin zertteý ju­mystaryna Abaıdyń aqyl-keńe­sin basshylyqqa alǵan. Bilimge qu­mar Mıhaelıs ózi de kóshpeliler áleminen zor yntamen kóp nárse úırenip, bildi. Abaı arqyly Shy­ǵys mádenıetimen sýsyndap, dala­lyqtar dıplomatııasy syryna qanyqqan», deıdi Abaı oblystyq kitaphanasy dırektorynyń orynbasary Gúlmıra Aıazbaeva.

Eýropalyq derekkózde alǵash ret Dalaly ólkeniń mádenı ómi­rindegi kitaphananyń róli men dana aqynnyń Semeıdiń qoǵam­dyq kitaphanasynyń turaqty oqyr­many ekenin de jazyp tarıh­ta qaldyrǵan amerıkalyq pýb­lısıst Dj. Kennan ekeni má­lim bolyp otyr. Ol 1885 jyly sýret­shi Frost ekeýi saıa­sı aıypty­lar kóp shoǵyrlan­ǵan Sibir ól­ke­si­ne jasaǵan arnaıy saparyn­da Semeıde bolyp, qala orta­lyǵyndaǵy shaǵyn aǵash úıde ornalasqan kitaphana qorynan batys oıshyldarynyń shyǵarmala­ry men álemdik kórkem ádebıet­tiń tamasha úlgilerin kórip, A.A.Leon­tevpen áńgimelesip, kitaphana­ny jergilikti qazaqtar da paıdala­natynyn estıdi.

A.Leontev Abaıdy úlken oı ıesi, dana adam, orys ádebıetin jaq­sy meńgergen, ol aǵylshyn oıshyl­daryn muqııat zerdelep júr dep joǵary baǵalaǵan. «...Men onymen eki márte áńgimeleskenimde Dreperdiń «Ýmstvennoe razvıtıe Evropy» eńbegin jaqsy ıgergenin bildim, sizdi sendire alamyn», dep Dj. Kennandy qaıran qaldyra­dy. «Jaqsyny kórmekke» nıette­nip, Abaımen kezdeskisi kelgeni­men, sáti túspeı ketedi.

Kennannan keıin óziniń kezekti saıahaty saparynda 1885 jyldyń jeltoqsan aıynda Semeıde bolyp, kitaphana men ólketaný mýzeıimen asyqpaı tanysqan orystyń áıgili jıhankezi Nıkolaı Mıhaılovıch Prjevalskıı keshkisin ofıserler zalyndaǵy májiliste: «Bular – kóńil aýdarýǵa turarlyq mekemeler, osy mekemeler úshin men qalaǵa alǵys aıtamyn jáne bul mekemelerdiń aldaǵy ýaqytta onan saıyn órkendeı berýine tilek­testik nıetimdi bildirgim keledi!» dep óz pikirin bildirgen eken.

Al Abaı bolsa, kitaphana­nyń osyndaı qazyna qorymen ta­nys­qan saıyn jańa álemge engendeı kúı keshedi.

«2013 jyly kitaphanamyz­dyń 130 jyldyq mereıtoıy qar­sa­ńynda kemeńger aqyn Abaı Qu­nan­baıuly oqyǵan ádebıetter álemin kitaphana paıdalanýshylaryna júıeli tanystyratyn «Abaı­dyń rýhanı ortalyǵyn» uıym­dastyrǵan bolatynbyz. Or­talyqtaǵy XVIII ǵasyrdyń sońy­nan bastalyp, XIX ǵasyrda jáne XX ǵasyrdyń basyn qamtyǵan 5000-ǵa tarta kitaphanamyzdyń baı sırek kitaptary men 27 000-ǵa jýyq merzimdi basylymdarynyń qazyna qoryndaǵy asyl jaýharlar ǵasyrlar syryn búgingi kúnge jetkizip otyr. Qazaq tarıhynan aqparat beretin túrki áleminiń baǵa jetpes derek kózderi, ǵalym­dardyń zertteýleri «Ýchıonye zapıskı Akademıı naýk Rossııskoı ımperıı» (1853,1854), A.Harý­zın «Kýrgany Býkeevskoı stepı» (1890), qazaq jerin otarlaý týraly – «Jýrnal soveshanııa o zemle­ý­stoıstve kırgız» (1907), «Ma­te­rıaly po kırgızskomý zem­lepol­zovanııý» (1905), baı ken-qazbalarymyz týraly – «O zolotyh prııskah Semıpalatınskoı oblastı», ólkemizdiń ań-qusy, flora-faýnasy beınelengen Se­meı geografııalyq bólimshesiniń «Jaz­balary...», Abaı jaıynda de­rek­ter tirkegen oblystyq Stat­komıtet pen Bastaýysh bilim be­rý qoǵamynyń basylymdary men aqyn oqyǵan batys oıshyldary Mıll, Dreper, Spenser eńbekteri jáne orys, Eýropa sóz zergerleriniń shyǵarmalary kitaphanamyzdyń tórinen oryn alyp, qundy mádenıet eskert­kishteri retinde saqtalyp tur», deıdi Abaı oblystyq ámbebap kitaphanasynyń merzimdi jáne sırek basylymdar bóliminiń basshysy Jańylgúl Ádilbekqyzy.

О́ńir tarıhynda aıryqsha orny bar Abaı oblys­tyq ámbebap kitaphanasy aldaǵy ýaqyt­ta da talaı belesterdi baǵyn­dyrady dep senemiz.