MÁMS: Emdelýshi quqy qaı deńgeıde qorǵalady?

MÁMS-tiń mindetine ne kiredi?

Medısınalyq saqtandyrý júıesi shetelde, sonyń ishinde Eýropada burynnan bar. Olar ýaqyt sátimen osy jańashyldyqqa beıimdelip, tıimdiligin kórip otyr. Mysaly, Germanııanyń bul júıege kóshkenine ǵasyrdan asty. Iá, naq qazir elimizdiń densaýlyq saqtaý salasyn ekonomıkasy bizden áldeqaıda qýatty Germanııamen salystyrýǵa kelmes. Biraq olar da saqtandyrý júıesin engizerde belgili bir kúrdeli kezeńderdi eńserip baryp, aıaqqa tursa kerek. Bizde MÁMS júıesine kóshý týraly usynystar birneshe jyl qatarynan aıtylyp keldi. Keıin bilikti mamandardyń arasynda ábden talqylanyp, zerttelgen júıege birden emes, ádettegi reformalar sekildi kezeń-kezeńimen kóshetinimizdi bildik. Sodan 2020 jyly qańtarda mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesi iske qosyldy. Densaýlyq saqtaý salasyn qarjylandyrý eki ese ósti. Sáıkesinshe, saqtandyrýǵa turǵyndar tóleıtin jarnanyń da óskenin aıta keteıik. Qarjylandyrýǵa basymdyq berilgen soń, áýelgi jospar oıdaǵydaı oryndalǵanyn kórip otyrmyz. Al sapaǵa kelgende júıege kóptiń kóńili tolyńqyramaı tur. Medısınalyq saqtandyrý júıesi engiziler tusta qarjylandyrýǵa saı medısınalyq kómektiń sapasy artyp, buryn aqyly bolǵan qyzmetterdiń deni tegin bolatyny aıtyldy. Endi emdelýshiler burynǵydaı shyǵyndalmaıdy, dárigerge qaralarda ájeptáýir aqshasyn únemdeıdi, kógerermiz destik. Shyn máninde, MÁMS-tiń qarjylandyrýymen keıbir emhanalar medısınalyq qural-jabdyqtaryn túgendegenin jáne kúrdeli, joǵary tehnologııalyq operasııalardan keıin aıaqqa turǵan emdelýshiler az emes ekenin kópshiligimiz bile bermeımiz. MÁMS-ke qatysty kóptiń kókeıindegi oı-pikirdiń birqataryn Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qory basqarma tóraǵasynyń orynbasary Ilııas Muhamedjan aıtyp bergen edi.

– Qoǵamda qansha adam bolsa, sonsha pikir, kózqaras bolady ǵoı. Qarapaıym qısynǵa salsaq, bulaı bolýy zańdy da. Biraq bir adamnyń jaǵdaıyna qarap, jalpy júıege baǵa berýge bolmaıtynyn da esten shyǵarmaıyq degim keledi. О́kinishke qaraı, kóp jaǵdaıda MÁMS-ke qatysty týyndaıtyn suraq­­tardyń basym bóligi qısynsyz. Kóp­shilik medısınaǵa qatysty máseleniń barlyǵyn bizdiń qordyń jumysyna telı beredi. Al shyn máninde, múlde olaı emes. Muny bylaı túsindireıin, negizi densaýlyq saqtaý salasynda úsh negizgi keıipker bar. Birinshisi – Densaýlyq saqtaý mınıstrligi. Bul – ýákiletti organ. Olar standarttar men buıryqtardyń, normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń qabyldanýyna jaýap beredi. Ekinshisi – qabyldanǵan standarttar men buıryqtardy, normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi júzege asyratyn medısınalyq uıymdar men densaýlyq saqtaý basqar­malary. Úshinshisi – Áleýmettik medı­sınalyq saqtandyrý qory. Onyń mindetine kórsetilgen medısınalyq kómektiń tólemi men sapasyn baǵalaý kiredi. Sondyqtan densaýlyq saqtaý salasyna qatysty saýal qoıarda suraqtyń baǵyt-baǵdaryn bilip alǵan durys. Kóp jaǵdaıda osyndaı bilmestiktiń saldarynan saqtandyrý qory túsiniksiz suraq­tyń, qısynsyz synnyń astyna qalyp jatady. Shyndyǵynda, biz halyq­tyń quqy­ǵyn qorǵaıtyn uıym­­byz ǵoı, – dep aǵynan jaryldy I.Muhamedjan.

Saqtandyrý júıesiniń ıgiligi

Kimde-kim bolsyn, MÁMS-ke jarna aýdaryp otyrǵan soń, basy aýy­ryp, baltyry syzdaǵanda, tıisti medısınalyq kómegin alǵysy keledi. Alaıda qaladaǵy keıbir emhanada kezek úzilmeıtini shyndyq. Sol sekildi qyzmet kórsetý sapasyna kóńili tolmaıtyndardyń kezigetinin aıttyq. Al mundaı jaǵdaıda saýal jekelegen emhana men basqarma basshylyǵyna baǵyttalýy kerek syńaıly. Taǵy bir jaıǵa toqtalsaq, elimizde memlekettiń bazalyq paketi burynnan bar. Alaıda mundaǵy qyzmetter shuǵyl jaǵdaılarda kórsetiletinin jáne belgili bir toptarǵa ǵana arnalǵanyn eskerý kerek. Demek MÁMS júıesine tyqyr taıasa, kóptegen qyzmetti tegin alyp otyrǵan emdelýshiler qaltasyna qarap, qıpaqtap qalýy ábden múmkin.

Sonymen tórt jylǵa shamalas merzimde halyq MÁMS-tiń qandaı ıgilikterin kórdi degen saýalǵa oıysalyq. Sóz joq, birinshi kezekte densaýlyq saqtaý salasynyń bıýdjeti kóbeıdi. Atap aıtqanda, MÁMS engizilgenge deıin salaǵa jylyna 1 trln teńgege jeter-jetpes qarjy bólinse, 2020 jyldan bastap bul soma jyl saıyn artyp keledi. Byltyr medısınaǵa 2,5 trln teńge qarastyrylsa, bıyl qarjy kólemi 2,8 trln teńgege jetip otyr. Buryn ana men balanyń densaýlyǵyn qorǵaý, 18 jasqa deıingi balalar men júkti áıelder josparly emdeletin stomatologııalyq kómek, ońaltýdyń barlyq túri, laboratorııalyq qyzmetter, KT, MRT sekildi qymbat qyzmetterdi árkim óz qarjysyna alatyn. Qazir munyń barlyǵy MÁMS esebinen tólenip otyr. Iаǵnı osy qyzmetter halyqqa tegin usynylady. Buryn áleýmettik osal toptaǵy azamattarǵa KT, MRT jáne ózge de qyzmetterge jylyna 25 mlrd teńge bólinetin. Qazir konsýltatıvtik dıagnostıkalyq qyzmetterdiń bıýdjeti 380 mlrd teńgeden asyp jyǵylady eken. Bajaılap qarasaq, buryn 1 trln teńgemen tutas halyqty tolyq medısınalyq kómekpen qamtý qıyn bolǵan.

Sonymen qatar MÁMS júıesi medısınalyq qyzmet paketin keńeıtýge, bıýdjet júktemesin retteýge múmkindik bergenin de aıta ketkenimiz jón bolar. Mundaǵy tutynýshylar portretin qaraıtyn bolsaq, birneshe qyzyqty faktordy baıqaımyz. Mysaly, 15 je­­ńil­dik sanatyna kiretin azamattar úshin memleket jylyna 400 mlrd teńge qarastyrady. Sonda bul sanattaǵy bir kisige 5 852 teńgeden aınalady. Alaıda olar, shyn máninde, 400 mlrd teńgeniń emes, 700 mlrd teńgeden asa somanyń medısınalyq kómegin alady. Tıisinshe, bul sanattaǵy azamattardyń MÁMS-ke kóńili tolady. Taǵy bir mysal, byltyr derbes tóleýshiler bir jylda 8 mlrd teńge kóleminde jarna tólep, esesine olar 90 mlrd teńgeniń qyzmetin tutynypty. Sonda olar aıyna 4 250 teńge (2023 jyly – 3 500 teńge), jylyna 51 myń teńge (2023 jyly – 42 000 teńge) tóleý arqyly shamamen 1 mln teńgeniń qyzmetin alǵan. Al jarna tólep, dárigerge ara-tura ǵana júginetinder osy aıyrmashylyqty sezinip, jeke shottyń bolǵanyn quptaıdy. Bul qatardaǵy emdelýshiler ózi tólegen jarnany ózi paıdalanǵysy keledi. Bir jaǵy bul da oryndy, durys paıym kóringenimen, tıimsiz sekildi. О́ıtkeni jeke shotqa jınalǵan aqshamen birneshe mln teńgeniń opera­sııasy men ońaltý qyzmetterin paı­da­laný tipti múmkin emes. Iаǵnı jı­nal­ǵan qarjyǵa tolyq emdelip shyǵý qıyn. Taǵy bir statıstıkany keltir­sek, MÁMS júıesi engizilgenge deıin konsýltatıvtik-dıagnostıkalyq qyz­met­terge jylyna 25 mlrd teńge bólinse, byltyr bul soma 376 mlrd teńgege jetken. Iаǵnı kórsetkish 13 ese artqanyn baıqaımyz. Ońaltýǵa jylyna 78 mlrd teńge baǵyttalsa, buryn bólinetin qarjy 6-7 mlrd teńgeden aspaǵan.

– Buryn sábı súıýdi armandap júrgen erli-zaıyptylar kezegin jyldar boıy kútetin, sonyń saldarynan jasyna qatysty shekteýlerden ótpeı qalǵandar da kóp edi. MÁMS júıesi engizilgeli jylyna 7 myń kvota bólinetin boldy. Keıingi 3 jylda osy MÁMS-tiń nátıjesinde 5 myńnan asa sábı dúnıege keldi. «MÁMS kerek pe?» dep suraǵan kezde, «muny bala súıý baqytyna kenelgen ata-analardan surańyz» degim keledi. Osy MÁMS-tiń esebinen ońaltýdan ótip jatqan balalar qanshama? Qansha azamat MÁMS esebinen josparly túrde emdelip, sharapatyn kóredi? MÁMS júıesi – áleýmettik baǵdarlama. Ol yntymaqtastyq qaǵıdatyn ustanady. Bul degenimiz – búgin sizge, erteń ózgege medısınalyq qyzmet kórsetý degen túsinik. Qarjy ortaq qazanǵa jınalady ári medısınalyq kómekti qajet etetin azamattarǵa ǵana jumsalady, – dedi qordyń orynbasary I.Muhamedjan.

Sıfrlyq tehnologııa salmaǵy

Áleýmettik medısınalyq saq­tan­dyrý qory medısınalyq kómekti josparlaý, medısınalyq kómektiń sapasyn monıtorıngileý sekildi úderisterdi sıfrlandyrýǵa basymdyq beredi. Bul bir jaǵy qarjynyń naqty qaıda jáne qandaı maqsatqa jumsalatynyn baqylaý úshin qajet. Mysaly, qazir qor mamandary qarjynyń belgili bir klınıkaǵa baǵyttalǵanyn kóre alady. О́kinishke qaraı, klınıkadan ári qaraı qaıda jumsalǵanyn anyqtaı almaı otyr. Sıfrlyq tehnologııalar­ júıelene tússe, birqatar másele ý-shýsyz rettelip qalar ma edi, kim bilsin?! Qor halyqty keri baılanysqa tartýǵa nıetti. Qazir qandaı da bir medısınalyq kómekke júgingen emdelýshi júıede «jaqsy», «óte jaqsy», «jaman» degen batyrmalar arqyly medısınalyq kómektiń sapasyn baǵalaı alady. Bul da bolsa me­dı­sı­nalyq kómektiń sapasyn art­ty­rýǵa ba­ǵyt­talǵan qadam dep túsindik.

Qazir «e-Densaýlyq» júıesinen emdelýshige medısınalyq qyzmettiń qandaı túri kórsetilgeni týraly málimetti kórýge bolady. Qor basshylyǵy júıeni budan ári jetildire túsýdi oılastyryp otyr. Sebebi ár emdelýshi ózine tıesili barlyq aqparatty júıeden kórip-bilip otyrýǵa tıis. Qazir eldegi keıbir jekelegen emhanalarda dárigerge qaıyrylmaǵan emdelýshilerdi júıede medısınalyq qyzmet aldy dep kórsetý beleń alǵanǵa uqsaıdy. Bir qyzyǵy, mundaı keleńsizdik bizde ǵana emes, ózge de elderde kezdesetin kórinedi. Máselen, bir azamattyń búıregine ǵana ýltradybystyq zertteý jasalýy múmkin delik. Biraq bazaǵa engizgen kezde medısınalyq mekemeniń mamandary «ishki qurylysyn tolyq tekserdi» degen syńaıda aqparat qaldyrýy múmkin. Qazir «e-Densaýlyq» júıesi iske qosylǵaly emdelýshiniń qandaı da bir qyzmetti, shyn máninde, alǵan-almaǵanyn naqtylaýǵa bolady. Bul, árıne, jalǵan jazbalardyń jolyn kesýge kómektesedi.

Keıingi jyldary densaýlyq saqtaý salasynda ózgeris kóp. Oǵan MÁMS te belgili bir deńgeıde áser etkeni anyq. Básekelestik orta paıda bolǵan soń, jekemenshik klınıkalardyń sany artty. Mysaly, qormen shart jasasqan medısınalyq uıymdardyń 60 paıyzdan astamy jekemenshik klınıkalar eken. Qor basshylyǵynyń aıtýynsha, halyq qazir óz quqyǵyn jaqsy biledi. Qorǵa jıi júgine bastaǵan. Mysaly, byltyr 1414 biryńǵaı baılanys ortalyǵyna, Qoldau mobıldi qosymshasyna jáne Qordyń Fms.kz saıtyna bas-aıaǵy 26 myńnan asa ótinish-shaǵym túsken. Turǵyn­dardyń jıi qoıatyn saýaly medı­sı­nalyq kómektiń sapasyna qatysty ekeni belgili. Qordyń mamandary tús­ken ótinishter men shaǵymdardyń árqaısy­syn jeke-jeke qarap, sheshimin ótinish qaldyrǵan azamatqa joldap otyr­ǵan. Qysqasy, qor emdelýshilerdiń quqy­ǵyn qorǵaýǵa basymdyq beredi. Osy­naý málimetterdi sabaqtaı kele, Astana medısına ýnıversıteti medısına orta­lyǵynyń sarapshy dárigeri Shakı­za­da­ Isaǵalıevanyń pikirine qulaq túrdik.

– MÁMS júıesi engizilgeli el azamattary medısınalyq qyzmetterge, onyń ishinde KT, MRT-ǵa, kúrdeli hırýrgııalyq operasııalarǵa kóbirek qol jetkize bastady. Bul júıeni engizýge eldegi medısınalyq qyzmettiń qoljetimdiligin, sapasyn arttyrý ıdeıasy negiz boldy. Alaıda MÁMS júıesine kóshýdiń óz qıyndyqtary bar eken. Baǵdarlamany qarjylandyrýdy qamtamasyz etýde qıyndyqtar týyn­dady. Ásirese MÁMS-ke kóshýdiń bas­tap­qy kezeńinde keıbir medısınalyq qyz­metter shekteýli túrde kórsetilse, keıbir aımaqtarda kadr tapshylyǵy baıqalǵandaı boldy. Sonymen qatar saqtandyrý júıesine kóshý jaıy biraz talqylanǵanymen, reforma jyldam qabyldanǵandaı boldy. Munyń saldary medısınalyq uıymdardyń jańashyldyqqa tez beıimdelýine qıyn­dyq týǵyzdy dep oılaımyn. Keıbir naýqastar qajetti medısınalyq kómegin alý úshin aptalap kútýge májbúr boldy. Á degennen densaýlyq saqtaý júıesine qajetti kadrlardy tartýǵa, uıymdardy tıisti qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etýge ýaqyt bola qoımady. MÁMS júıesi budan da tıimdirek bolýy úshin baǵdarlamany qarjylandyrý jaǵyn áli de jetildirip, tapshy mamandyqtar boıynsha maman daıarlaýmen qatar sapaly medısınalyq qyzmet kórsetýge qolbaılaý bolyp otyrǵan basqa da máselelerdi retteý qajet dep oılaımyn, – deıdi Sh.Isaǵalıeva.

Árıne, halyqty sapaly medısınalyq kómekpen qamtýǵa kelgende Mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesinde kemshilik bolmady dep aıta almaımyz. Qor basshylyǵy bıyl da júıeni retteý­ge kúsh salatyny túsinikti.