Oshaqtyń otyn mazdatqan

Aspantaý aıasyndaǵy «Oıqa­raǵaı» ken orny Almaty qala­sy­nan shyǵysqa qaraı 440 sha­qy­rym jerde, Qy­taımen shekaralas, Ketpen taýynyń bıik qyrattarynda, teńiz deńgeıinen 3500 metr bıiktikte, Almaty ob­ly­synyń Raıymbek aýdanynda ornalasqan. О́ńirdegi jalǵyz óndiris ornynyń negizgi baǵyty – qońyr kómir óndirý. Ken orny 2000 jyldan beri jumys júrgizip keledi.

Zamannyń qıyn-qystaý shaǵyn­da jumys bastaǵan kómir óndirýshi «Búrkit» otyn-energetıkalyq kom­panııasynyń kózdegen maqsat-múddesi – qysy qatal ári uzaqqa sozylatyn taýly aımaqtaǵy aýyl turǵyn­daryn qatty otynmen qam­tamasyz etý.

«Biz alǵash jumys bastaǵan jyl­dar toqyraýǵa tuspa-tus kel­di. Qazaqstanda qazirgideı ken óndirisine qajetti aýyr tehnıkalar men qural-jabdyqtar, qosalqy ból­shekter joqtyń qasy edi. Sol se­bepti seriktestikti aıaǵynan tur­­ǵyzýda bir­talaı táýekelderge bar­­­dyq. Bú­lingen, eski tehnıkalar­dy jóndep, qalypqa keltirip, iske jarattyq. О́ńirdegi jalǵyz ken ornyna qajetti maman tapshy bolǵandyqtan, Qaraǵandy, Kentaý, Jańatas, Jitiqaradan arnaıy mamandardy jumysqa shaqyrdyq. Ken ornyn meńgerý ózim úshin de kóp izdenýdi, oqýdy, tájirıbe jı­naýdy talap etti», deıdi «Búrkit» otyn-energetıkalyq kom­pa­nııa­synyń basshysy Lázzat Botabekova.

Tarıhy tereńnen bastalatyn Qazaq­stannyń kómir ónerkásibi – memleket ekonomıkasyndaǵy iri salalardyń biri. Soǵan saı kómir óndiretin kenishterdiń de jumysy jyl ótken saıyn jandanyp, jeke ken oryn­dary kóptep ashylyp jatyr. Derek kóz­derine súıensek, elimizde 200-den astam kómir ken orny bar eken. Endeshe, qara altynǵa baǵalanatyn el baı­lyǵyn halyqtyń ıgiligine jaratýda jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeıtin Lázzat Qaısarqyzynyń kómir óndirý isin ilgeriletýde ta­ban­dylyq pen qaısarlyq tanytyp kele jatqan biregeı áıel basshy ekenin eskerý artyqtyq etpes.

Jaýapkershiligi zor ári qaýipti de aýyr jumysty basqarý isin qolǵa alǵan shırek ǵasyr ishinde qıyndyqqa moıymaı, maqsatqa jetý jolynda shúmektete ter tók­ken názik jandy basshy birta­laı belesti artqa qaldyryp, bú­ginde eseli eńbektiń arqasynda taý­ly aýdannyń áleýmettik-ekono­mı­­kalyq damýyna, órken­deýine ózin­dik septigin tıgizip kele­di.

«Oıqaraǵaı» – áleýmettik sıpaty bar ken orny. Sebebi tuty­nýshylarymyz – aýyldyq aýrýhanalar men dárigerlik ambýlatorııalar, memlekettik mekemeler, bilim oshaqtary men mádenıet nysandary jáne aýdan turǵyndary. Qazirgi ýaqytta Raıymbek aýdanynda úlken kásiporyndar joq. Eń jaqyn temirjol ken ornynan 440 shaqyrym jerde or­nalasqan», degen Lázzat Qaısarqyzy túp­kilikti tutynýshylarǵa satylatyn ózin­dik qunyn anyqtap, kompanııanyń bar­lyq shyǵyny eseptelip baryp kómir­diń baǵa­sy beki­tiletindigin tilge tıek etti.

Osy kúni kómirdiń 1 tonnasy qo­symsha qun salyǵyn qosqanda 8500 teń­geden satylyp jatyr. Keıingi eki jylda «Oıqaraǵaı» ken orny 40 myń tonna kómir ón­dir­­gen.

Ken ornynda kómir satý merzi­mi jyldyń qazan aıynan naý­ryz aıyna deıin jalǵasady. Qal­ǵan jeti aıda kómirdiń betin arshý ju­mystary men ot jaǵa­tyn maý­symǵa daıyndyq jumys­ta­ry júr­gi­ziledi. Sóıtip, ken ornyn­da­ǵy tir­­shilik damyl tappaı, jyl on eki aı jalǵasady.

Kómirdiń betin arshý úshin 200 myń tonna shamasynda topyraq – taý jynysy shyǵarylyp, tógiledi. Kómir betin arshýdyń ortasha koeffısıenti – 5, ken ornynyń tereńdigi 80 metrge jýyqtaıdy. Tabandy is-qımyldyń nátıjesinde óńir­degi tutynýshylar úshin kómir tap­shylyǵy týyndaǵan emes.

О́ndirilgen ónimdi satyp, paıda tabýdy ǵana kózdemeıtin jaýap­­kershiligi shekteýli serik­testiktiń peıili keń basshysy Lázzat Botabekova áleýmettik tur­mys jaǵdaıy tómen otbasy­larǵa qystan qysylmaı shyǵýy úshin qolushyn berýdi óziniń azamattyq boryshy dep biledi. Bıyl Raıymbek aýdanyndaǵy az qamtylǵan otbasylarǵa kompanııa esebinen – 250 tonna, al Kegen aýdanyna 100 tonna kómirdi tegin úlestirýi – osy oıymyzdyń dáleli.

Budan bólek Raıymbek aýdanynan oqýǵa yntaly eki jasqa qarjylaı kómek kórsetýdiń nátı­jesinde búginde olar stýdent atanyp, Q.Sátbaev atyndaǵy ult­tyq tehnıkalyq ýnıversıtettiń aqyly bóliminde bilim alyp jatyr. 2014 jyldan beri kompanııa esebinen 10 stýdent oqy­tylyp, qalaǵan mamandyqtaryn meń­gerip shyqqan. Sonymen qatar mem­le­kettik merekelerde de shet qalmaı, kóp­balaly analar men ardagerlerge syı-sııapat jasaýda aldyna jan salmaıtyn atymtaı jomarttyǵyn jurt joǵary baǵalaıdy.

«Kómir kenishinde tehnıkalyq mamandar jetispeıdi. Atap aıtsaq, shyn­jyrtaban traktor, aýyr júk ma­shınalary men ekskavator júr­gizýshilerine zárýmiz. Bul maman­dyq ıelerine aýdan boıynsha suranys joq emes. «Oıqaraǵaı» keninde 35 adam eńbek etedi. Olar­dyń aldy osy kompanııamen birge jasasyp keledi. Aramyzda zeınet jasyna jaqyndap qalǵan jan­dar da bar. Tabandylyq tanytyp kele jatqan ekskavator júr­gizýshisi Vasılıı Ivashenko, bas mehanık Borıs Nıvnıkovtyń eńbek etkenderine 20 jyldan asty. Sondaı-aq kómir tıeýshi Qaharman Ahmetov, razrez basshysy Bolat Bildebekov, esepshiler Jámılá Januzaqova, Valentına Igi­likova, kadr bóliminiń basshysy Dına Ibitanova, aspaz Qarlyǵash Smaǵulova, tarazy basynda turatyn Aıym Oralqulova syn­dy óz isiniń bilgirleri óndiristi órken­detýge ólsheýsiz úles qosýda. Mundaǵy eńbek adamdaryna bar­lyq jaǵdaı jasalǵan. Olar jaıly jataqhana, keń ashanamen qam­tamasyz etilgen. Úsh ýaqyt ys­tyq tamaq beriledi. Aýyr eńbek­ten keıin ystyq monshaǵa túsedi. Tehnıkalyq qaýip­sizdik sharttary basty nazarǵa aly­nyp, jyl mezgilderine saı arnaıy qorǵanys kıimderimen qamtylǵan. Jumys­kerlerdi jylyna eki ret dáriger­lik tekseristen ótkizip, árbiriniń den­­­saý­­lyǵyna jiti kóńil bólinedi. Jal­py, ken ornynyń tehnıkalyq jab­dyq­ta­ry, ónerkásiptik bazasy, barlyǵy belgilengen standart­tar­ǵa sáıkes Qytaı, Koreı jáne Japonııanyń ozyq tehnıkalarymen qamtamasyz etilgendigin basa aıtqym keledi», deıdi isker basshy Lázzat Botabekova.

Kómir óndirýde jer qoınaýy­nyń las­tanýyna jol bermeý sharalaryn oryndaýdy, josparlanǵan is-áreketterdiń qorshaǵan tabıǵı ortaǵa tıgizetin áserin baǵalaý jáne memlekettik tabıǵat qor­ǵaý min­detteri ýaqtyly jasalýdy qa­tań talap etedi. Bul oraıda «Búrkit» otyn-energetıkalyq kompanııasy «Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný» zań­daryna sáıkes eńbek yrǵaǵyn qalyp­tastyrýda. Sondaı-aq ǵy­lym­men baılanys ornatýǵa basa kóńil bólinip, ken ornyna ǵy­lymı zertteý jumystary úzdiksiz júrgiziledi.

Sapaly kómirge suranys artqan. Raıymbek pen Kegen aýdanda­ryna tara­­tylatyn «Oıqaraǵaı» kómiri endi Eńbekshiqazaq, Uıǵyr aýdandary men Jetisý oblysynyń Panfılov aýdany­na tam-tumdap bolsa da tasymal­dana bastaǵany qýan­tady. Son­daı-aq Shym­kent pen Saryaǵash, tipti О́zbek­­stannan da suranys baryn my­sal etken Lázzat Qaısarqyzy ken ornynda geologııalyq barlaý-óndirý, qorytý, marksheıderlik, ınje­ner­lik jumystardyń kidirissiz atqarylatyndyǵyn áńgimege arqaý etti.

«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev atap aıtqandaı, «Eńbek degen – qasıetti uǵym». Jetis­tik ataýly eńbekpen ǵana keledi. Osy óńirde týyp-óstik. О́ndiristiń órkendeýine qarly­ǵash­tyń qanatymen sý sepkendeı bolsa da úles qosýǵa bar kúsh-qýatymyzdy jumyldyrýdamyz. Týǵan jerdiń damýyna ár perzent hal-qaderinshe eńbek sińirse, baǵyndyrmaıtyn beles joq. О́zde­rińizge málim, Raıymbek aýdany Qytaı elimen shekaralas. Bizdiń ken ornynan taıaq tas­tam jerde jatyr. Bir ókinishtisi, óńir­de sheshimin kútken máseleler de az emes. Elektr jeli­le­ri­niń baǵandary ábden tozǵan. Jel tursa jaryq jıi sónip, jumysqa keri áserin tıgizedi. Aýdanǵa sıfrlandyrý júıesi áli kúngi engizilmegen. POS-ter­mınaldar joq. Uıaly baılanys operatorlary durys jumys istemeıdi. Saldarynan ınternet qoljetimsiz. Munyń barlyǵy aýyl halqynyń áleýmettik má­sele­le­riniń qor­dalanýyna áke­ledi», degen ken ornynyń basshysy Lázzat Qaısarqyzy aldaǵy jyly da ón­di­ris qýattylyǵyn kemitpeı, aýyl jurtyna jylý syılaýdy maq­sat etip otyr. Oǵan qosa tehnıkalar men jumys­shy­­lar jataq­ha­nasyna jóndeý ju­mys­ta­ryn júrgizý de bıylǵy jyl­dyń basty josparyna engen­digin atap aıtty.

Aýyr kásiptiń tutqasyn us­ta­ǵan Lázzat Botabekovanyń aýdan ekono­mı­ka­synyń damýyna qosqan eńbegi elenip, Almaty oblysy ákiminiń Qurmet gramota­sy­men, túrli dá­re­jedegi Al­ǵys­­ha­t­tar, Maqtaý qa­ǵaz­da­ry­men ma­rapattalǵan. Raıymbek aýda­ny­nyń Qurmetti aza­maty atanǵan.

2019 jyly Prezıdent Jar­lyǵymen «Eren eńbegi úshin» tós­belgisin keýdesine jar­­qyrata taqty. Eseli eńbek ete jú­rip, ómir­lik serigi, kásipker Toqan Kóken­uly­men baıandy ǵumyr ke­ship, ba­­la­laryn aıaqtandyryp, nemere súı­genderine shúkirshilik etedi. Ár oshaq­tyń otyn mazdatyp, shańyraqqa jylý syılap júrgen aıaýly janǵa kóptiń qur­meti aıryqsha.

Almaty oblysy