Turmystyq zorlyq-zombylyqty aýyzdyqtaýdyń bir tetigi – jazany barynsha qatańdatý ekeni kóp aıtylyp júr. Degenmen, keıbir sarapshylar basqasha pikirde. Olar jazany kúsheıtý basqa qylmystarǵa toqtam salýǵa pármendi amal bolsa da, turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy qoldanýda tıimsiz ekenin aıtady.
Elimizde ótken jyldary mundaı qylmystar úshin ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershilik kúsheıtilgeni belgili. Qazir otbasynda oıran salǵandarǵa birinshi ret eskertý jasalady nemese bes táýlikke qamaýǵa alynady. Eger agressııa qaıtalansa, 10 táýlikke qamalady. Uryp-soǵý úshin jaza merzimi – 10 kún, qaıtalansa – 15 táýlikten 20-ǵa deıin uzartyldy. Densaýlyqqa jeńil zııan keltirgen adamdy –15 táýlikke, qaıtalanǵan jaǵdaıda 25 táýlikke qamaý túrindegi jaza qarastyrylǵan. Qylmystyq kodekstiń jekelegen baptaryna da ózgeris engizilip, «kinálige materıaldyq nemese ózge de táýeldiliktegi adamǵa qatysty is-áreket jasaý» uǵymy paıda boldy.
Qylmystyq zańnamaǵa bul uǵymnyń engizilýi tegin emes. Sebebi zorlyq-zombylyq kóbine-kóp áıeli kúıeýine materıaldyq jaǵynan táýeldi otbasylarda jasalady. Iаǵnı úıde kúıeýi ǵana jumys isteıdi, áıeli bala baǵýmen otyr. Al áıeli de jumys isteıtin, ıaǵnı aqsha tabatyn otbasylarda mundaı qylmystar neken-saıaq. Sonda jumys istemeıtin, barar jer basar taýy joq áıelder ne isteıdi?
Qylmystyq kodeks boıynsha áıeliniń densaýlyǵyna ortasha jáne aýyr zııan keltirgen abıýzerlerdi 3 jyldan 10 jylǵa deıin túrmege jabý jazasy qarastyrylǵan. Al ózi jumys istemeıtin, úıde otyryp qalǵan, 3-4 balasy bar áıelder taıaq jep, kózi kógerse kúıeýiniń ústinen polısııaǵa aryz jaza ma? Árıne, kóp jaǵdaıda jazbaıdy. О́ıtkeni otaǵasy ustalyp ketse, turmysy budan da qıyndaı túsetinin biledi. Osylaısha, kóp qylmys jabýly kúıinde qalyp otyr. Negizi jaza qatańdatylǵan saıyn mundaı qylmystardyń sany azaıatyny baıqalǵan. Biraq sarapshylar bul er adamdardyń jazadan qoryqqanynan emes, kerisinshe áıelderdiń erteńgi kúndi oılap aryz jazbaýynyń saldary ekenin aıtyp keledi.
Ne isteý kerek? Jazany jeńildetý nemese aýyrlatý tyǵyryqtan túpkilikti shyǵar jol emes ekenin ómirdiń ózi kórsetip otyr. Osy oraıda biz turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýǵa bolatyn bir jol usynyp kórmekpiz. Jýyrda gazettiń uıytqy bolýymen osy taqyrypqa arnalǵan dóńgelek ústel uıymdastyrylǵan edi. Sol jıynǵa qatysqan senator Janna Asanovanyń aıtýynsha, elimizdegi daǵdarys ortalyqtaryna keıde agressor er adamdardyń ózderi kelip: «Maǵan kómektesińizdershi, áıelimmen qarym-qatynasym nasharlap ketti. О́z-ózimdi ustaı almaı, uryp qoıa beremin» dep járdem suraıdy eken. IIM ókili Aqmaral Serikbaeva da óz tájirıbesinen mysal keltirip, otbasynda oıran salǵan bir er adamnyń ózin moldaǵa aparýyn ótingenin aıtty. Árıne, bes saýsaq birdeı emes. Degenmen mundaı jaǵdaılar jazany qatańdata bergennen góri, áıeline, bala-shaǵasyna qol kóteretin keıbir er adamdarǵa psıhologııalyq, rýhanı kómek kerek ekenin ańǵartady.
Osy oraıda turmystyq zorlyq-zombylyq problemasyn sheshý úshin elimizdegi daǵdarys ortalyqtary, dinı birlestiktermen birlese jumys istep, meshitter men shirkeýler janynan agressorlardy májbúrlep oqytatyn on kúndik nemese bir aılyq kýrstar ashsa, paıdaly bolady degen úmittemiz. Máselen, áıeliniń aryzy boıynsha sot er adamǵa «meshittegi (shirkeýdegi) kýrsqa májbúrli túrde qatysý» túrindegi jazany belgileıdi, oǵan kónbese, aıyppul salynady nemese túrmege qamalady. Jubaıymen janjaldasyp, ashýǵa minip turǵan adamdy qatań jazaǵa tartyp, odan beter tóbeden toqpaqtaǵannan góri, osyndaı kýrstarǵa qatystyryp, ımamdar dinimizdegi er adamnyń otbasynyń, áıeliniń aldyndaǵy mindetteri, erli-zaıyptylardyń qarym-qatynasy, sabyrly, ózara syılastyq jaıyndaǵy ósıetter aıtyp, tatýlyqqa shaqyrsa, ol kóp adamǵa oı salyp, sabasyna túsýine, áıelimen qatynasynyń jaqsarýyna yqpal etedi dep oılaımyz.
Bul áreket elimizdiń zaıyrlylyq sıpatyna qaıshy emes. О́ıtkeni turmystyq zorlyq-zombylyq – qoǵamdyq másele. Al qoǵam ishindegi kez kelgen problemany sheshýge dinı birlestikterdi tartýǵa ábden bolady. Jalpy, eger biz aıtyp otyrǵandaı kýrstar jumys istese, oǵan tek áıeline qol kóteretin adamdardy emes, otbasyna, bala-shaǵasyna durys qaramaıtyn, maskúnem, jalqaý, jumys istemeıtin, qumar oıynǵa berilgen, tipti kerek bolsa, júrgishtigi bar er adamdardy da (keıde áıelderdi de) májbúrlep tartýǵa bolady. О́ıtkeni dinimizde osy aıtylǵan kúná-qatelikterdiń barlyǵynyń aldyn alýǵa shaqyratyn aıat-hadıster óte kóp. Mundaı jaǵdaıda áıelder aryz jazýdan bas tartpaıdy, kerisinshe kúıeýi aqylǵa kelsin, túzelsin dep álgindeı kýrsqa qatysýyn qalaıdy. Bul máseledegi durys sheshim osy bolar...