Bereshegimiz hám keleshegimiz nemese syrtqy qaryz sındromyna salqynqandylyq kerek

Salystyryp qarasaq, 2022 jyldyń úshinshi toqsanynda bul 160,6 mlrd dollar, qazirgi kórset­kishten 0,8%-ǵa az bolǵan.

Biz eń kóp qaryz alǵan el  Nıderland eken. Bul el aldyndaǵy bereshegimiz – 42,5 mlrd dollar (2022 jyldyń 1 qazanymen salystyrǵanda +2,1%). Odan keıingi orynda Ulybrıtanııa tur. Alǵan qaryzymyz – 14 mlrd dollar. Bul aldyńǵy jylǵy kórsetkishpen salystyrǵanda 7,8 paıyzǵa kóp. Sondaı-aq AQSh-qa – 11,3 mlrd dollar (-9,6%), Fransııaǵa – 11,2 mlrd dollar (+0,4%), Bermýd araldaryna – 9,4 mlrd dollar (-0,03%), Qytaıǵa 9,2 mlrd (-3,1%) qaryz tirkelgen. Japon eline 4,9 mlrd dollarlyq (-3,9%) bereshegimiz bar. Bir jyl ishinde respýblıkanyń BAÁ aldyndaǵy mindettemeleri de aıtarlyqtaı ósken. Aldyńǵy 2,7 mlrd dollardan 3,6 mlrd dollarǵa, ıaǵnı 33,3%-ǵa deıin ósip ketipti. Tipti soǵys otyna oranyp, óz kúnin ózi ázer kórip otyrǵan Sırııaǵa da 100 myń dollar kóleminde qaryzymyz baryn bilgende, kóńilimiz túsip ketti...

Jusan Analytics sarapshylary 2024 jyly Qazaqstannyń memlekettik qaryzy 2023 jylǵy boljamdy deńgeıden 11,5%-ǵa artyp, 34,2 trıllıon teńgege jetedi dep boljaıdy.

Úkimettiń 2023 jylǵa arnalǵan boljamy boıynsha memlekettik qaryzdyń ishki jalpy ónimge qatysty kólemi 26%-ǵa (2022 jyly – 24%) jetedi.

Jusan Analytics atap ótkendeı, memlekettik qaryzdyń quny otandyq taýarlardyń búkil eksportynan 12%-ǵa kóp. Qańtar – qyrkúıek aılarynda Qazaqstan 26 trln teńgeniń taýaryn eksporttady (2022 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 10,2%-ǵa az).

Eń kóp eksporttalatyn taýar­lar munaı, gaz, tústi jáne qara metaldar, sondaı-aq bıdaı bolyp qala beredi. «Nátıjesinde memlekettik qaryz munaı eksportynan 2 ese, mystan 26 ese, rýda men mys konsentrattarynan 28 ese, ýrannan 34 ese, ferroqorytpadan 37 ese, bıdaıdan 43 ese, gazdan 48 ese artyq. Temir keninen – 112 ese, kómirden – 120 ese, kúmisten 137 ese kóp», dep jazady mamandar. Sondaı-aq sarapshylar 2024 jyly álemdik ekonomıkalyq ósimniń baıaýlaıtynyn ashyq aıtyp otyr.

Dúnıejúzilik banktiń zertteý­lerinde memleket boryshynyń mólsheri IJО́-niń 77 paıyzynan asatyn bolsa, el eko­nomıkasyna keri áser etýi múmkin ekeni aı­tyl­­­ǵan. Al ekonomıkasy damyp, naryǵy da endi qa­lyp­­tasyp kele jatqan elderde mem­lekettik borysh shamamen IJО́-niń 60 paıy­zynan asyp ketkeni osy zertteý­de aıtylǵan. Budan shyǵatyn qorytyndy: mem­lekettiń qansha qaryz ekeni mańyz­dy emes, qaı­tarý áleýeti, qaýqary mańyzdy. Bizdiń el birer jyldan beri syrtqy qaryz máse­lesinde barynsha saqtyq tanyta bastaǵanyn ańǵaramyz.

Ulttyq banktiń málimetterinde 2023 jylǵy 1 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha syrt­qy qaryzdyń 131,8 mlrd-y jeke kompanııa­lar men fırmalarǵa, ınves­tısııalarǵa tıesili ekeni aıtylǵan. Basqasha aıtqanda, qoǵam ulttyq kompa­nııalardyń shet memleketterden beıbe­reket qaryz alýǵa kósh­kenine alańdaýly. Tek 30 mlrd dollary memleket úlesinde, bas­qasha aıtqanda siz ben biz­diń salyǵymyzdan óteletin qaryz. Odan ári taratsaq, Úkimet alǵan syrtqy qaryz – 14,7 mlrd dollar, memleket baqylaýyndaǵy bank­ter men qarjylyq uıymdardyń syrtqy qaryzy – 15,3 mlrd dollar. Bul derekter «biz shetelge basybaıly qaryzbyz» degen alyp-qashpa áńgimelerge núkte qoıýǵa jarap tur.

2023 jyly syrtqy qaryzǵa shekteýler belgileıtin 2030 jyl­ǵa deıingi memlekettik qar­jy­ny basqarýdyń jańa tujy­rym­damasy qabyldandy. Ulttyq eko­nomıka mınıstriniń 2023 jyl­ǵy 29 jeltoqsandaǵy buıry­ǵy­­men 2024 jylǵa arnalǵan kvazı­memlekettik sektordyń syrt­qy qaryzynyń shekti kólemi beki­tildi. Onda «Samuryq-Qazy­na» ulttyq ál-aýqat qory» AQ – 5 741 720 mln teńge nemese 12 482 mln dollar, «Báıterek» ulttyq basqa­rýshy holdıngi – 2 319 780 mln teńge nemese 5 043 mln dollardan aspaýy kerek­tigi aıtylǵan. Bul soma 1 dollar úshin 460 teńge baǵamymen esepteledi.

Demek endigi jerde shetten qaryz­ǵa alyn­ǵan qarjy mem­lekettiń baqy­laýyn­da bolady. Dúnıejúzilik banktiń máli­me­tinshe, eger memlekettik qaryz IJО́-niń 77 paıyzynan assa, bul eko­no­mıkaǵa keri áserin tıgizýi múmkin. Biraq, mysaly, Take-profit Exchange portalynyń málimeti boıynsha 2023 jyldyń naýryz aıynyń sońynda Japonııanyń memlekettik qaryzy 9,5 trln dollardy (IJО́-niń 184%-y), al Sıngapýrdiki 809 mlrd dollardy (368,1 trln teńge) qurady.

Bizdiń eldiń syrtqy qaryzy týraly pikir bildirgen sarapshylar Qarjy mınıstrligi qaryz qa­ra­jatyn tartý máse­lesine óte teń­gerimdi kózqaraspen qa­rap, óz strategııasy men qarjylyq mode­line negizdelgen sheshimderdi muqııat qabyl­daıtyndyǵyn alǵa tartady.

Qarjy taldaýshysy Erlan Ibra­gımniń aıtýynsha, bizdiń eldiń syrtqy qaryzynyń paıyzdyq mól­sherlemesi – 2–2,5 paıyz. Bul eldiń joǵary ın­vestısııalyq tar­­tym­dylyǵymen jáne sheteldik kompa­nııa­lardyń senimimen túsin­diriledi. Halyq­aralyq tájirıbede memlekettik qaryzdy óteýge bıýdjet shyǵystarynyń 15%-dan aspaıtyn bóligin jumsaý ádet­ke aınalǵan. Al bizdiń elde bul kórsetkish 7 paıyz­dan as­paı­dy. Demek dál qazirgi jaǵ­daı­­da qaryzdy óteý qunynyń deń­geıi barlyq ólshem boıynsha tómen deńgeıde. Halyq­aralyq reı­­tıng­tik agenttikterdiń jo­ǵary reı­­tıng­teri men ınvestısııalyq tartym­dylyǵy Qazaqstanǵa tıim­di sharttarmen nesıe alýǵa, son­daı-aq aǵymdaǵy nesıelerdi qaı­ta qarjylandyrýǵa múm­kindik beredi.

«Biz úshin qaryz qarajatynyń jumsalý tıimdiligine nazar aýda­rý mańyzdy. Syrt­qy qaryz, ın­fra­qurylym nysandaryna, adam kapıtalynyń ósýine jáne jańa tehnologııalardy engizýge baǵyttalýǵa tıis», deıdi sarapshy.

Sarapshy aıtyp ótkendeı, syrtqy qaryzdyń úlesinde fırma­­­aralyq qaryz úlesiniń kóp bo­lýy tikeleı ınvestısııa­ny, eko­nomıkanyń ósim berip jat­qanyn, qaryzdardyń kópshiligi mem­lekettik kepildendirilmegenin bildiredi. Basqasha aıtqanda, elimiz ekonomıkasyna bul qa­ryzdardan tónip turǵan qaýip joq. Olar bizdiń elge óz tehnologııasy, kapıtaly arqyly ınvestısııa alyp keldi, ishki naryqqa táýekelmen kiredi. Bankrotqa ushyrasa, shy­ǵyn ózderiniń esebinen óteledi. Sondyqtan ondaı qaryzdyń memleketke, bıýdjetke zııany joq.

«Syrtqy qaryz statıstıkasynda aıqyn­dylyq joq. Biraq Ulttyq bank ót­ken jyldan bas­tap kvazımemlekettik sek­tordyń qaryzyn Úkimetten bólip qa­rap júr. Qazir kvazısek­tordyń qary­zy jalpy qaryzdyń 10-15 paıyzyn quraıdy. Kvazı­sektordaǵy qaryz ult­tyq kompa­nııalardyń qaryzy retinde qaras­­tyrylǵandyqtan, olarǵa syrt­qy qarjy ınstıtýt­tary qoryq­paı qaryz beredi eken. Sebebi olardyń basym kópshiligi Úki­mettiń kepildigimen nesıe ala be­redi. Soń­ǵy nátıjede ol kom­panııanyń emes, Ult­tyq qor ese­b­inen óteletinin kórip júr­miz. Qaryz qaıtarylmasa, qar­­jy ınstıtýttary Úkimetti de­folt­qa ushy­raıdy dep tanıdy. Sol sebepti qaryz alýshy kom­panııa­lardyń jaýapkershiligi, qaryzdy alý lımıti, syrtqy qaryz ben Ult­tyq qor arasyndaǵy qaryzdy qaıtarý arasyndaǵy kelisim, qaryz­dy qaıtarýdyń Ulttyq qorǵa jáne bıýdjetke áseri týraly má­seleler ashyq bolýy kerek», deıdi E.Ibragım.

Sarapshynyń paıymdaýynsha, bizdiń elde biraz ýaqytqa deıin syrt­qy qaryzdyń mólsheri týraly, qa­ryz­daryn qalaı óteıtinimiz týraly naq­tylyq bolmaı keldi. Úkimet ótken jyly osy másele bo­ıynsha barynsha ashyq ustanymǵa basymdyq beretinin, sektor­dyń qaryzy ashyq kórsetiletinin aıtyp otyr. Endi basqa sektorlardyń da qaryzy kórsetilse, Úkimettiń syrtqy qaryzdar aldyndaǵy jaýapkershiliginiń salmaǵy jeńil­deıdi.

Biraq, sarapshy aıtyp ótken­deı, Qarjy mınıstrliginiń derek­teri tek memlekettik qaryzdardy kórsetedi, biraq Ulttyq bank, jer­gi­likti atqarýshy organdar men kvazımemlekettik sektor da qaryz alýǵa quqyly. Biraq olardyń qa­ryz­darynyń mólsheri týraly derek ártúrli.

Sarapshylardyń basym kóp­shiligi qup kórip otyrǵan bul pikir Parlamentte de qoldaý tapqanyn kórip júrmiz. 2022 jyly sáýir aıynda depýtat Nurlan Bekenov Senat otyrysynda syrtqy mem­lekettik qaryz somasyn atap, onyń ósýine ne sebep bolǵanyn aıtyp berdi. Onyń aıtýynsha, 2022 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıyn­sha memlekettik qaryz 22 trln teńgege nemese IJО́-niń 27,4 paıyzyna jetken.

Úkimettiń syrtqy boryshy, memleket pen kvazımemlekettik sektordyń kepildik bergen syrt­qy boryshy 37 mlrd dollardy qurady, bul Ulttyq qor aktıv­teriniń 67 paıyzyna, shekti mánge jaqyndap keledi.

Ulttyq qordy qaryz­dardy óteý boıynsha kepilden­dirilgen rezerv retinde ǵana qaras­tyrýǵa bolmaıtyny ótken jyldan bas­tap ashyq aıtyla bas­tady. Demek Úkimet pen Ulttyq bank al­da­ǵy ýaqytta qaryzdardy qaı­ta­­rý­dyń, jo­balyq-smetalyq qu­jat­­tamanyń qu­nyn naqty retteý jáne ekonomıkanyń bar­lyq sala­syndaǵy shyǵyndardyń ba­sym­dyqtaryn belgileýge ekpin salady dep úmittenemiz.

Jalpy, syrtqy qaryzdyń beta­lysyn shekteý týraly usy­nys­tar, onyń ishinde syrtqy qa­ryz­dy negizsiz tartqany úshin birinshi basshy jaýapqa tartylý múmkindigi kóp aıtyldy.

Depýtat Erlan Saırov bizben áńgime­sinde Bıýdjet kodeksinde memlekettik qa­ryzdy retteý tetik­teri qarastyrylýy tıis ekenin aıta­dy. «Osyǵan deıingi du­rys júr­gizilmegen ekonomıkalyq saıa­sat mem­lekettik qaryz, kedeıshilik, ekono­mıkalyq teńsizdik, ony ártarap­tandyrý problemalary sııaqty damýdyń irgeli problemalaryn sheshe almady. Qazir Ulttyq qorǵa degen táýeldilikti azaıtý týraly áreketimizdi nıet deńgeıinde qabyldaýǵa bolady. Ekonomıka ártarap­tandyrylmasa, táýel­dilik deńgeıi tómen­demeıdi, áleýmettik reformany syrtqy qaryz arqyly sheshý jalǵasa beredi», deıdi E.Saırov.

Depýtat aıtyp ótkendeı, syrtqy qaryz mólsheri qazir shekten shyǵyp ketken joq. Biraq Úkimet memlekettik qaryz týraly esep bergende tek memlekettik nesıeler týraly aıtady.

«Importqa táýeldimiz. Qarjy­nyń da ımportyna táýeldimiz. Son­­dyqtan memlekettik qaryz má­se­lesine saqtyqpen qaraýymyz kerek. Jaǵdaı ýshyǵyp ketse, mem­leket qaryzy kesirinen eko­no­mıkalyq irgetasyn joǵaltqan La­­tyn Amerıkasy elderiniń qaı­­­ǵyly jo­lyn qaıtalaýymyz múm­kin. Latyn Ame­rıkasy elderi­niń qaryzdy qaıtarý úrdisi 30 jyl­ǵa sozyldy. Keıbireýleri dol­lar­dyń paıdasy úshin óz valıýtasy­nan bas tartýdy oılap jatyr. Gre­kııanyń eko­no­mıkasy EO elde­riniń syrtqy baqy­laýynda. Memlekettik qaryzdyń deń­geıin baqylamasaq, ekonomıkalyq ege­­mendigimizden aıyrylyp qa­lýy­myz múm­kin. Sondyqtan Úkimettiń qaryz alý úderisi qoǵam men Parla­menttiń turaqty baqy­laýynda bolýy kerek», dep sózin túıindedi E.Saırov.

ALMATY