– Talǵat Qamqabaıuly, ártister qaýymynan ishinara bolsa da, táýir rejısser shyǵyp jatady, rejısserlerdiń arasynan da teatr basshylary ósip shyǵady.
Al siz biz tanyǵaly teatr dırektorynyń orynbasarysyz ne dırektordyń ózisiz. Al dırektor – ákimshilik laýazym. Teatr – shyǵarmashylyq ordasy, endeshe dırektor shyǵarmashylyq adamy ma, sheneýnik pe?
– Meniń eńbek jolym M.Áýezov atyndaǵy ulttyq drama teatrynan bastaldy. Teatrdyń qaı bóliminde jumis isteseń de, shyǵarmashylyqpen etene jaqyn bolasyń. Ákemteatr «teatr» degen tereń ónerdi tanyp, túsinip, talǵam qalyptastyrýyma yqpal etken jer. Shırek ǵasyrǵa jýyq eńbek ete otyryp, teatrdyń ár buryshynda ár mamannyń jumysymen jete tanystym. Qazir teatrda maǵan tańsyq dúnıe joq. Kúzetten bastap, sahna qurastyrýshy mamandarǵa deıin báriniń jumysymen jaqsy tanyspyn. Teatr – óner ordasy. Ony basqarýshy maman óner adamy bolýy mindetti emes, biraq jalpy shyǵarmashylyq talǵamy bar uıymdastyrýshy bolýǵa tıis. Sebebi árbir sahnalanatyn spektakl, shaqyrylatyn rejısser, teatrdyń kásibı múmkindigin arttyratyn jobalardy uıymdastyryp, óner ıelerine qolaıly shyǵarmashylyq orta, yńǵaıly keńistik uıymdastyrý – basshynyń basty mindeti.
– Ákemteatrdyń rekvızıtter sehynda jumys istegen qarapaıym qyzmetkerden bastap teatr dırektoryna deıin kóterilgen, shyǵarmashylyq jaǵynan da, tehnıkalyq turǵydan da qaınap jatqan teatrdyń tirshiligin eń tómengi satysynan kórip, shyńdalyp shyqqan sizdiń búginde ómirlik paıymyńyz qalaı ózgerdi?
– Shyn máninde, óner – taýsylmas azyq, jutamas baılyq. О́nerdiń bir salasynda júrip, rýhanı damymaý, kózqaras-paıymyńnyń keńeımeýi múmkin emes sııaqty. О́mirden ne izdeseń, sony tabasyń. Sondyqtan tazalyqty, shynaıy shyǵarmashylyqty izdeýge tyrysamyn. Kiná, kir izdeseń, barlyq jerden tabylady. Zaman aǵymymen damyp otyrmasań, eski kózqarasta qalyp ketesiń. Al óner kún saıyn izdenýdi talap etedi. Men ózimdi áli de teatrdy zertteýshi, uıymdastyrýshy retinde izdenistegi adammyn dep esepteımin. Tek shyǵarmashylyqqa qatysty emes, jalpy adam retinde ózińdi izdeý basty muratyń bolýy kerek. Ártúrli ujymda jumys isteı otyryp, ár qyzmetkerdiń jeke hal-kúıin, onyń múmkindikterine tek baǵa berip emes, baǵalap otyrý qajet. Tek buıryq beretin basshy emes, kerek tusynda psıholog, senim arta alar keńesshi, keı tusta talaby mol, tártipti birinshi orynǵa qoıar uıymdastyrýshyǵa aınalasyń. Biraq báriniń túbinde ádildik jatýǵa tıis. Teatrdy basqarý, qandaı da bir kompanııa, bankterge basshylyq etý sııaqty emes. Munda ómiri ónermen órnektelgen qanshama talant ıeleri jumys isteıdi. Jasy kelgende zeınetke shyǵyp kete beretin emes, ǵumyrynyń sońǵy sátine deıin sahnada óner kórsetetin ártister de bolady. Olardy baǵalaı otyryp, shyǵarmashylyǵynyń solǵyn tartpaýyna, sónbeýine yqpal etý, búgingi kórermenniń suranysyna saı qoıylymdardy repertýarǵa engizý úshin óziń de kún saıyn jańa dúnıeni oqyp otyrýyń qajet.
– Siz teatrdyń ishine kirgennen bastap, sehtar, kabınetter, sahna, qyzmetkerler tutas qozǵalysqa túsedi. Bárine bıik talappen, bıik talǵammen qaraısyz. Teatrdy, sahna ónerin osylaısha súıýdi kimnen, qaıdan úırendińiz?
– Teatr – tiri aǵza. Ol árqashan úderis ústinde bolmasa, toqyraýǵa ushyraıdy. Teatr basqarýdan góri uıymdastyrýǵa muqtaj. О́ner jasaýshylarǵa janyń ashymasa, teatrda jumys isteý múmkin emes. Men janashyrlyqty ustazym, Qazaqstannyń halyq ártisi, teatr rejısseri Esmuhan Obaevtan, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Erkin Tileýqululynan úırendim. Talantqa tabandylyq qanshalyqty kerek bolsa, basqarýshyǵa da tózim aýadaı qajet. Sebebi móldir ónerdi bylǵamaı eńbektený – qıynnyń qıyny. Qazaq teatr ónerindegi tájirıbem tarıhy tereń úsh teatrmen birge órilip keledi. Osy joldardyń bári meni túrli sahna sheberleri men qanshama sahna syrtynda eńbektenetin tulǵalardyń jumystarymen tanystyrdy. Árqaısysynan ózime keregin alyp otyrdym. Jasy jetpisten assa da, ónersiz ómirin elestete almaıtyn sahnagerlerden adaldyqty, jastardan sheksiz mahabbat pen izdenisti úırenemin. Tyńdaı bilý – meniń tájirıbemdi molaıtyp, damýyma yqpal etken qasıetim dep bilemin. Elimizdiń eńbek sińirgen qanshama tulǵalarynyń aqyl-keńesterin tyńdadym, kásibı mamandardyń oı-pikirin de qalys qaldyrmaýǵa tyrystym. Degenmen óner salasynda «boldym, toldym» deý toqtaǵanyńdy bildiredi. Meniń áli júzege asyrýǵa tıis jobalarym, teatrdyń damýyna qosqan úlesimnen, qosarym áli de kóp.
Teatr óneriniń tek elimizdiń keńistiginde shektelip qalmaǵanyn qalaımyn. Bizde álemge kórseterlik sapaly dúnıeler bar. Álem elderimen terezesi teń, Ortalyq Azııa teatrlarynyń ishinde kósh ilgeri kele jatqan qazaq teatr óneri ekenin senimmen aıta alamyn. Dáleli, áıgili Anton Chehov festıvalinen bastap, onnan asa Halyqaralyq teatr festıvaldaryna barýymyz jáne ondaǵy kásibı mamandardyń pikiri. Ár festıval bizge ekinshi joldy ashyp otyrdy. Ár elden kelgen kásibı mamandar men festıval uıymdastyrýshylary kelesi festıvaldarǵa shaqyryp, ótken jyly 13 teatr festıvaline qatystyq.
– Respýblıkalyq, halyqaralyq gastrolderge jıi shyǵasyzdar. Salmaqty júldeler de ıelenip jatasyzdar. Spektakldi tárjimamen tyńdaıtyn sheteldiń kórermenine qazaq ártisi qaı qyrymen qyzyq?
– О́ner – ultqa, tilge bólinbeıdi. Ol bar nemese joq. Spektakl tyńdaý degennen góri, «seziný» degen tirkesti qoldansaq durys sııaqty. Sebebi álemniń qaı tilinde sahnalansa da, kásibı rejısser qoıǵan týyndy árqashan kórermen júreginen oryn alady. Biz tipti, keı qoıylymdardy aýdarmasyz kórip demalatyn sátter bolady. Ásirese bárimiz biletin álemdik klassıkanyń túrli nusqalaryn kórý qashanda qyzyq. Sol sııaqty, bizdiń ulttyq dramatýrgııamen sahnalanǵan qoıylymdar da shetelde óte joǵary baǵalanady. Atap aıtqanda, teatrymyzdyń kórkemdik jetekshisi, elimizge tanymal teatr rejısseri Farhad Moldaǵalıdyń «Qulager», «Qaragóz» syndy qazaq ádebıetiniń jaýharlary negizinde sahnalanǵan qoıylymdar shetelde joǵary suranysqa ıe. О́tken jyldyń 22-28 mamyr aralyǵynda Tashkent qalasynda ótken «Evrazııa» Halyqaralyq teatr festıvaline «Qaragóz» qoıylymy qatysyp, TÚRKSOI uıymynyń arnaıy syılyǵyn ıelendi. 29 qyrkúıek kúni «Qulager» qoıylymy Bishkek qalasynda ótetin «Art-ordo – 2023» halyqaralyq teatr festıvaline shaqyrtý aldy. Ortalyq Azııa elderiniń teatrlary ózara baq synaıtyn festıval halyq ártisi Baken Kydykeevanyń 100 jyldyǵyna arnalǵan óner dodasynda «Sahnalyq jańashyldyǵy úshin» marapatyn jeńip aldy. Sonymen qatar qoıylymdy áýenmen kórkemdeıtin «SteppeSons» toby «Eń úzdik mýzykalyq kórkemdeý» júldesine laıyq dep tanylyp, teatrymyzdyń aǵa býyn ártisi Saǵyzbaı Qarabalın Kúreńbaı beınesi úshin «Ekinshi plandaǵy úzdik er adam beınesi» júldesin jeńip aldy. Sol sııaqty, tanymal G.Lorkanyń «Oıan, qalyńdyq» (rej. D.Jumabaeva) qoıylymy da Eýropaǵa deıin baryp, óz baǵasyn alyp qaıtty. Atap aıtqanda, 14-19 qazan Albanııa eliniń XXV halyqaralyq «Skampa» teatr festıvaline qatysyp, sarapshylardyń joǵary baǵasyn aldy. Albanııada ótken XIX Halyqaralyq «Albamono 2023» monospektaklder festıvalinde «Qahar» (avt. J.Anýı, rej. D.Jumabaeva) spektaklimen baq synady. Anglııa, Ispanııa syndy Eýropa memleketterimen saıysqa túsken festıvalda Bas júlde jáne «Úzdik rejısserlik jumys» atalymyna ıe boldyq.
Ár festıvalda qazylar alqasy qazaq teatry rejıssýrasynyń kórkemdik deńgeıin, akterlik quramnyń temperamenti men sahnalyq estetıkasynyń erekshe ekenin aıtady. Munan bólek, «Bernarda Albanyń úıi» qoıylymy (rej. D.Jumabaeva) otandyq úsh teatr festıvaliniń úsheýinde de Gran-prı ıelendi. Bul «biz bárinen myqtymyz» degen maqtanysh seziminen góri, úderistiń toqtamaıtynyn jáne árqashan jańa dúnıe jasaýǵa jeteleıtin múmkindik syılaıtynyn aıtqym keledi.
– Bizdiń ulttyq teatr mektebimizdiń ózge shetel teatrlarynan basty aıyrmashylyǵy nede? Bolsa, qaı jaǵynan? Olar dramatýrgııalyq materıalda, rejıssýrada, akterlik oıynda ne nársege mán beredi?
– Bizdiń ulttyq teatr mektebinde de, akterlik mektepte de tunyp turǵan tazalyq bar. Qalaı desek te, biz sóz qadirin bilgen elmiz. Álemdik klassıkadan aspasa, kem túspeıtin qanshama týyndylarymyz bar. Sheteldik teatrlar fızıkalyq, plastıkalyq baǵytta kóbirek tájirıbe jınaýdy jón kóredi. Bizde de táýelsiz teatrlar túrli baǵytty meńgergen. Jalpy, teatr ónerinde aıyrmashylyq ár ulttyń ózine tán boıaýymen erekshelenedi. Ol birinshi kezekte pesaǵa, ekinshi kezekte rejısserge baılanysty. Qazirgi qazaq rejıssýrasy osy dúnıeni dóp basyp tur dep aıta alamyn. 2023 jyly 1-6 qarasha aralyǵynda Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń qoldaýymen, otandyq rejısserlerdiń kásibı sheberlikterin shyńdaý maqsatynda Ǵ.Músirepov teatry I Respýblıkalyq jastar teatrlary festıvalin uıymdastyrdyq. Festıval – jas rejısserlerdiń jańa jumystarymen tanysý, elimizdiń ár aımaǵynan keletin teatrlardyń ónerin tamashalaýǵa taptyrmas múmkindik boldy. Osy festıvalǵa tańdalyp alynǵan 8 jas rejısserdiń jumysy sózimniń dáleli. Atap aıtqanda, Gúlnaz Balpeıisova, Meıram Habıbýllın, Anton Zaısev, Álibek О́mirbekuly, Shaǵýan Úmbetqalıev, Anna Soı, Árıdash Ospanbaeva, Shyńǵys Jaqypbaı syndy 35 jasqa deıingi rejısserlerdiń tańdaýly qoıylymdarynyń árbirinde ulttyq týyndylardy ıgerý, qoıylymdarda qazaqy kodty qoldaný bar. Sóıte tura, dástúrli baǵytta emes, eýropalyq teatr ádisterin qoldana otyryp sahnalaǵan.
– Búgingi Ǵ.Músirepov teatrynyń ártisteri televızııalyq jobalar men kınoda da jıi boı kórsetip, sátti oıyn órnegin kórsetip júr. Siz basqaryp otyrǵan teatrda kóptiń qurmetine bólengen tanymal jastar óte kóp. Akterlerdi fılm túsirilimine ońaı bosatasyz ba? Jumysyna salǵyrt qaraǵandardy qalaı «jazalaısyz?»
– Sheksiz mahabbat bolmasa, teatrǵa qyzmet etý múmkin emes. Sózim pafosty estilgenimen, bul – shyndyq. Teatrdan úsh ese kóp tóleıtin túsirilimder men tanymaldylyq ákeletin jobalar kóp bolǵanyna qaramastan, bizdiń teatr ártisteri árqashan teatrdy birinshi orynǵa qoıady. Men de bárin zańdy túrde jasaýǵa tyrysamyn. Shyǵarmashylyqta shekteý qoımaýǵa tyrysqanmen, teatrdyń gastroldik saparlary, negizgi repertýaryna eshqashan kedergi bolmaýǵa tıis. Jeke, oblystyq teatrlar arnaıy shaqyratyn ártisterimiz bar. Atap aıtsaq, Saǵyzbaı Qarabalın, Tynyshkúl Sultanberdıeva, Aqbota Rahat, Tolqyn Nurbekova, Shaǵýan Úmbetqalıev syndy ártisterimiz birneshe teatrdyń arnaıy shaqyrýymen spektaklderde sátti óner kórsetip keledi. Soǵan qaramastan, teatrymyzda da úlken oqıǵalardyń bel ortasynda júr. Bul aldymen ártistiń ózine degen, shyǵarmashylyqqa degen adaldyǵy dep túsinemin. Bárin múmkindiginshe, shyǵarmashylyqtaryn shektemeı, kórkemdik jetekshimen aqyldasa otyryp, keste jasap otyramyz. Bizdiń teatr ártisteri suranysqa ıe bolyp jatsa, oǵan tek qýanamyn. Tek ártister emes, teatrymyzdaǵy rejısserler jáne teatrtanýshylar da arnaıy shaqyrtýmen teatrlarǵa baryp turady. Túrli tájirıbe jınap kelip, rýhanı qoryn molaıtyp kelgen mamandar eki ese qarqynda jumys isteıdi. Men tek qoldaımyn. Shyǵarmashylyq ıesi bir orynda turyp qalmaýǵa tıis. О́nerde damý ne keri ketý bar. Sondyqtan eshqaıda barmaıtyn, qatelik jasamaıtyn shyǵarmashylyq ıelerinen qorqý kerek sııaqty. Biraq bul degen, tolyq erkindik berý emes. Teatrdyń negizgi jumysyna kelgende barlyq qaǵıdany alyp tastap, teatrdy birinshi orynǵa qoıamyn.
– Jastar teatrynyń óz ishinde, shymyldyq artynda el bile bermeıtin qupııasy bar ma? Mysaly, akter men rejısserden aldymen ne talap etiledi?
– Teatrda býyn sabaqtastyǵy óte jaqsy saqtalǵan. Bizdiń birligimiz de, qupııamyz da, osy sabaqtastyqtyń syılastyǵy men úzilmeýiniń arqasynda dep bilemin. Ár býyn ózine júkteletin mindetti mahabbatpen jasaıdy. Olardy kórgen jastar da sol izben júredi. Teatrǵa jańa keletin ártisterdi qabyldaý birneshe kezeńnen turady. Sebebi teatrǵa kirý úshin tek kásibı maman degen dıplom azdyq etedi. Munda ózindik talaptar men ózgeshe ómir bar. Syrttan estigen adamǵa bul jalǵan bolyp sezilýi múmkin. Biraq teatr – bir kirseń, janyńmen jumys isteýdi talap etetin meken. Bizdiń mindet osy ujymnyń birligin saqtaı otyryp, kórkemdik deńgeıi joǵary qoıylymdar men teatrdyń qoǵamdaǵy bedelin arttyrý, teatrdy brend retinde qalyptastyrý bolmaq. Ol úshin bizde ártisterden bólek, sahna syrtynda, marketıng, mýzeı, qoǵammen baılanys bólimderinde jas, kásibı mamandar jumys isteıdi. Spektakl – týr, gastroldik saparlar men teatrdyń búgingi aınasyna aınalǵan áleýmettik jelilerdi júrgizý teatrdyń tynysyn toqtatpaıdy.
– Rejısser erkindiginiń shekarasy bolýy kerek pe? Teatr sahnasynda siz ne nárseni jasaýǵa, kórsetýge ruqsat bermes edińiz?
– Meniń mindetim – kásibı mamandardy taný, shaqyrý, olardyń shyǵarmashylyǵyna qoldaý kórsetý. Atalǵan úsh mamandyqtan basqa da teatrdaǵy barlyq mamannyń jumysyn baǵalaý – meniń mindetim. Spektakl sahnalap jatqan rejısserdiń nemese akterlerdiń jumysyna aralaspaımyn. Qoıylymdy kórkemdik keńeske tapsyrý sátinde óz tarapymnan barlyq syn-eskertpeni aıtamyn. Bul da tek teatrdyń ósýi úshin aıtylatyn pikir bolady. Sebebi teatr – ujymdyq óner. Munda bári talqylaýlar men ortaq pikirlerdiń nátıjesinde sheshiledi. Kerisinshe, men kórgim keletin dúnıelerdi usynýǵa, ıdeıa qosýǵa tyrysamyn. Bıyl da teatrymyz uly jazýshy Ǵabıt Músirepovtiń atynda bola tura, birde-bir týyndysy repertýarymyzda joq ekenin eskerip, sol olqylyqtyń ornyn toltyrý josparymyzda bar.
– Jastar teatrynyń sahnasynda qoıylǵan spektaklderge áleýmettik jelilerde ara-tura syn da aıtylyp qalady. Qabyldaısyz ba? Belgili teatr synshylary premeralaryńyzdan qalmaı keledi. Pikir aıta ma, aıtylǵan syn-eskertpemen qalaı jumys isteısizder?
– Barlyq synı pikirdi qabyldaımyn. Tipti syndy surap alatyndardyń qatarynanmyn. Aldyn ala durys pikir aıtylmaıtynyn bilsem de, sol syndy tyńdaýǵa daıynmyn. Qazaqstan teatr synshylary birlestiginiń múshelerin qoıylymdarǵa arnaıy shaqyryp otyramyz. Aldyn ala kórsetilim jasap, qoıylymdy qabyldaý nemese premerasyn keıinge shegerý týraly oı-pikirlerin tyńdaımyz. Qalaı bolǵanda da teatrǵa zertteýshi, synshy kerek. Syrttaı qaraı alatyn, kásibı kózqaras bildire alatyn mamandar árdaıym qajet. Osy rette teatrymyzǵa birneshe jas teatrtanýshy jumysqa qabyldanǵan. Ár qoıylymda kezekshilik mindet atqaryp, aptalyq keńeste taldaý jasaıdy. Kemshilikter men artyqshylyqtar aıtylady. Teatrdyń damý úderisi osyndaı jumystarmen jalǵasyp otyrsa, shyǵarmashylyq tek jandana bermek.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY