Eger siz Qyzylordanyń Aralyna bara qalsańyz, «Balyqshylar» mýzeıine kirmeı ketpeńiz. Onda balyqshy men balyqqa qatysty biz bilmeıtin derekterge súrinip jyǵylasyz. Bári de – urpaqqa kerek amanat dúnıe. Eger ǵaıyptan árqaısysyna til bitse, biraz syr men muńdy tóger me edi?
Iá, teńiz tolqynynda júzip, eńbegimen er atanǵandardyń sýreti kóp munda. Sondaı-aq balyqshylar mingen arba, aý-quraldary, qabadan men qaıyq quraldaryn baıqaısyz. Kemeniń tehnıkalyq quraldary da jetkilikti. Tipti biz birsypyrasyn surap ta aldyq.
Qyzyqqan eksponattyń biri – mektepte syńǵyrlaı qaǵylatyn qońyraý sııaqty. Tek turqy úlken demesek, aınymaǵan sol. Muny keme qońyraýy dep atasaq ta bolatyn shyǵar. Joq, olaı emes eken. Álginiń «rynda» degen óz ataýy baryn mýzeıdegiler túsindirip aıtqan. Bunyń qyzmeti ne? Tyqaqtap osyndaǵylarǵa suraqty jaýdyrǵanbyz. Estigenimizdi endi osynda túsirsek.
Ryndanyń qyzmeti siz ben biz oılaǵandaı, kemeniń sıgnaly ǵana emes. Bul kádimgi ushaqtardaǵy «qara jáshiktiń» de qyzmetin atqarǵan. Mysaly, Araldan shyqqan keme Moınaqqa bet aldy deıik. Moınaǵyń qazirgi О́zbekstan tusta. Durysy, Qaraqalpaqstan. Endi qarańyz. Keme jolǵa shyǵarda osy ryndaǵa nómir salyp, arnaıy qujat daıyndaǵan. Qujatqa kemede neshe adam, kapıtany kim, ne maqsatpen shyqty, qandaı zat bary túgel túsiriledi. Qaǵaz qujat keme shyqqan aımaqtaǵy keńsede saqtalady.
Al alda-jalda keme daýylǵa kez bolyp, apatqa ushyrasa, ryndany birinshi izdese kerek. Sondaǵy nómir arqyly kemede kim bar, kim joǵyn túgendep, aty-jónin aıǵaqtap otyrǵan.
Rasy sol, tipti keme sýǵa batyp, belgisiz ketse de, Qudaı aıdap, 20-30 jyldan soń rynda tabylýy múmkin ǵoı. Nómirine qarap «jaryqtyq, osynda pálen degen atalarymyz bolypty-aý» dep qujatty aqtarǵan keıingi urpaǵy bas shaıqaıtyny anyq.
Aıtpaqshy, keme kele jatqanda osy ryndamen sıgnal beredi dedik. Onyń da túrli-túrlisi bolǵan desedi. Biz bilmeıtin nárse kóp eken munda. Qarańyzshy endi. Qaıǵyly sapar bolsa, kemedegiler basqa áýenge salyp, jaǵadaǵylarǵa belgi bergen. Al balyq mol bolyp, oljaly qaıtsa, kemedegiler qýanyshty habardy bildiretin rynda qońyraý qaǵypty.
Qyzyq jeri bar. Balyqshylardyń jubaılary rynda daýysyn ajyrata bilgen. Mysaly, portqa bir keme taıanǵanda osy dúnıeni qaǵyp, dybys berse, qaı keme ekenin úıinde otyryp tanyǵan kórinedi. «Myna kemede seniń aǵań joq» nemese «Áı, mynaý ákeń mingen keme ǵoı, oralypty, shaı qoıalyq», dep balalaryn tártipke keltirgen analardyń qasıetinen aınalasyń keıde…
Mýzeıde bizdi nazar aýdartqan ekinshi bir dúnıe bar. Ol – temir aıaqkıim. Ǵylymı qyzmetkerdiń betine qaradyq. Suraýly júzimizge sol ýaqytta mýzeıge eńbegi sińgen, búginde marqum bolǵan Aıbek Áýeshan jaýap berip úlgerip jatty.
– Buny teńiz kemelerin jóndeıtin mehanık-sheberler kıgen, – dep bastaı berdi áńgimesin Aıekeń.
– Mynaýyńyzdy tarsyldatyp qalaı kıgen? О́zi ap-aýyr eken, – dedim mende asa tańdanyspen.
– Iá, bir syńarynyń ózi – 7 keli. Ekeýi 14 keli tartady. Salmaqty budan da kóbeıtip kıetin bolǵan. Onyń basty sebebi mynada edi…
Onyń aıtýynsha, temirdiń de tozatyny belgili. Sýda júzip kele jatqan kemeniń bir jartasqa soǵyp, asty qaqyraı sógilýi múmkin. Tesilgen kemeni jóndeý úshin arnaıy kıim kıgen mehanıkter sý astyna túsetin bolǵan. Sýǵa túskende osy temir aıaqkıim qosa kıilgen. Sebebi sý astyna túskende salmaqty ustap, adamnyń sý betine shyǵyp ketpeýi úshin aýyr temir kerek ekeni belgili.
Keıde kemeniń jyldamdyǵyn arttyratyn eń astyndaǵy úsh ne tórt qalaqshaly ventılıatoryna aý oralyp jatady. Mundaıda dereý keme mehanıkteri kıimin kıip, álgi sýrettegi temir baıpaqty aıaǵyna suǵa salýdy umytpaıdy. Solaı. Sý astynda júrip, kemesin jóndeı beretin bizdiń atalardyń júregi myqty edi.
Mýzeıde kemeniń maıak shamy da kózge túsedi. Senseńiz, osy maıaktyń qurmetine Aral qalasyna klýb salynyp, atyn da solaı ataǵan. Osy maıakqa arnaıy oryn belgilep, jańa stela da turǵyzyldy. Qazir sol maıak shamy túnde qarańǵylyqty tilip, Aral qalasyna ásemdik berip tur. Al endi «Sıner» dep atalǵan kemeniń maketin kórgende óte qyzyq derek estidik.
Aral qalasynan buryn balyq etinen konservi daıyndaǵan. Biraq onyń qaıda daıyndalyp, qandaı sehta shyǵarylǵany jaıly eshkim bile bermeıdi. Myna «Sıner» dep atalatyn keme ishinde osy tamaq ónimin daıyndaǵanǵa uqsaıdy. Iá, kádimgi keme ishinde shaǵyn seh bolǵan. Keme teńizde balyq aýlap, sonda buzyp, arshyp, daıyn ónimdi qala syrtyndaǵy portqa jetkizip otyrypty. Al endi buny jalǵyz bir «Sınerdiń» atqarmaǵany belgili ǵoı. Mundaı kemeniń Aral teńizinde toǵyzy júzipti. Al toǵyzy balyq konservisin daıyndasa, onda kóp elge teńizdiń dámi buıyryp turǵany da.