Memleket basshysy Qasym Jomart Toqaev «Jańa Qazaqstan: Jańarý men jańǵyrý joly» atty Joldaýynda: «Buqaralyq aqparat quraldary básekege qabiletti jáne erkin bolýy kerek. Bul qaǵıdat qazir kez kelgen órkenıetti el úshin aıryqsha mańyzdy. Otandyq aqparat quraldarynyń elimizde, álemde bolyp jatqan oqıǵalarǵa baılanysty óz kózqarasy bolý kerek. Elimizdiń aqparattyq qaýipsizdigi, ıdeologııalyq derbestigi osyǵan tikeleı baılanysty», degen edi. Al byltyr Úkimet qaýlysyna sáıkes, qazaq jýrnalıstıkasynyń izashary sanalatyn «Qazaq» gazetiniń alǵashqy nómiri shyqqan kún Ulttyq baspasóz kúni bolyp bekitildi.
Qazirgi tańda elimizdegi buqaralyq aqparat quraldaryn zaman kóshine ilestirýge, salany damytýda aýqymdy jumys atqarylyp jatyr dep aıta alamyz. Máselen, byltyr naýryz aıynda Memleket basshysynyń Jarlyǵymen sóz bostandyǵyn odan ári qamtamasyz etýge, otandyq medıasferanyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa jáne aqparattyq egemendikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan «Aqparattyq doktrına» bekitildi. Tamyz aıynda Úkimettiń qaýlysymen ony iske asyrýǵa baǵyttalǵan is jospary qabyldandy.
Jalpy, táýelsizdik alǵaly beri baspasóz salasy qarqyndy damydy dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Máselen, 1991 jyly toǵyzynshy terrıtorııada nebári 10 respýblıkalyq gazet pen jýrnal ǵana jaryq kóretin. Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń málimetine súıesek, 2024 jyly elimizde 5 804 buqaralyq aqparat quraly tirkelgen. Sonyń ishinde 3 985 merzimdi basylym oqyrmanymen qaýyshyp otyr (2 213 gazet, 1 172 jýrnal). Budan bólek, 212 telearna, 90 radıo, 1 222 aqparat agenttigi men ınternet basylym bar.
Osy oraıda aıta ketken jón, qazirgi tańda «Mass-medıa týraly» zań jobasy Májiliste talqylanyp jatyr. Qujattaǵy baspasóz kartasyna qatysty qoǵamda daý týǵany belgili. Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaevanyń aıtýynsha, jýrnalıster men Májilis depýtattarynyń pikiri eskerile otyryp, baspasóz kartasy uǵymyn aıqyndaý tásilderi qaıta qaralmaq.
Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Sondaı-aq 2023 jyly 10 shildede saladaǵy zańnamany jetildirý maqsatynda «Onlaın-platformalar jáne onlaın-jarnama týraly» zań qabyldandy. Qujatta memlekettik tildegi onlaın-platformalar ınterfeısin damytý kózdelgen. Jarnamalyq mazmundy ornalastyratyn paıdalanýshylardyń jarnamany tańbalaý qajettiligine erekshe mán beriledi. Bul erejeler barlyq qajetti taldaýdan ótti jáne 2024 jyldyń aqpan aıynyń sońyna deıin qabyldanady. Olar kommersııalyq negizde materıaldardy ornalastyratyn onlaın platforma paıdalanýshylaryna áser etedi. Sonymen qatar paıdalanýshylar men ınflıýenserge qatysty jalǵan aqparat taratqany úshin ákimshilik jaýapkershilik qarastyrylǵan.
Strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń Elektoraldy úderisterdi zertteý bóliminiń bas sarapshysy Dýlat О́teǵalı «Mass-medıa týraly» zań jobasy salany jetildiretinine senimdi.
«Qazirgi tańda aqparat alańynda bıylǵy 25 qańtarda Májilistegi jumys tobynyń otyrysynda qaralǵan «Mass-medıa týraly» zań jobasyna usynylǵan túzetýler talqylanyp jatyr. Eń aldymen, qazirgi túzetýler Syrtqy ister mınıstriniń sheteldik buqaralyq aqparat quraldarynyń ókildikterin jáne olardyń jýrnalısterin akkredıtteý qaǵıdalary jónindegi 2016 jylǵy 18 mamyrdaǵy № 11-1-/192 buıryǵyn zań deńgeıine kóterýmen baılanysty.
Jalpy, bul úderis halyqaralyq tájirıbede de qoldanylady. Máselen, Malaızııada osyndaı zań 1984 jyly qabyldanyp qoıǵan. Soǵan sáıkes, BAQ jyl saıyn Malaızııanyń Ishki ister mınıstrliginde óz qyzmetine lısenzııa men ruqsat alýy kerek. Sonymen birge bul organ eldiń ulttyq qaýipsizdiginiń múddelerine qaýip tóndiretin jarııalanymdardy shekteýi nemese tyıym salýy múmkin. Túrkııada da osy elderdiń aýmaǵynda jumys isteıtin BAQ ókilderi jýrnalıstik qyzmetti júzege asyrý úshin tıisti organdardyń maquldaýynan ótýge mindetti», deıdi D.О́teǵalı.
Onyń sózine sensek, atalǵan memlekette zańnamany buzǵany jáne zańsyz kontent jarııalaǵany úshin buqaralyq aqparat quraldarynyń qyzmeti shekteledi. Sondaı-aq keıbir jaǵdaılarda elden deportasııa jasalady. Osy oraıda sarapshy zań jobasyna engiziletin túzetýler naqtylaýshy sıpatqa ıe jáne sheteldik BAQ qyzmetin retteýdi qatańdatýǵa baǵyttalmaǵanyn atap ótedi.
Jýrnalıst, IT mamany Erlan Ospannyń aıtýynsha, qazir buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy basty máseleniń biri – jýrnalıstıkanyń pıarmen, marketıngpen aralasyp ketýi.
«Oqyrman tylynan aıtsam, basty problema – jýrnalıstıkanyń pıarmen, marketıngpen býdandasýy der edim. Qazir qarjylyq nemese saıası múdde shyrqaý shyńyna jetti, keıde ıneniń jasýynan bildirmeı ótkizgen ıdeıany baıqaý tipti kásibı jazarmannyń ózine ońaı emes. Iаǵnı jýrnalıster faktiniń ózin áldebir dıskýrs aıasynda beredi, sózin rastap turǵandaı qylady. Muny bireýler zamannyń sazy, tipti postmodernniń aqyrǵy kezeńiniń bolmysy dep, ónertaný termınderimen aqtap jatady», deıdi E.Ospan.
Saıttar oqyrman sanyn arttyrý úshin túrli sarjaǵal aqparat jazyp, jeńil jańalyqpen kún kórýge kóshken. Sarapshynyń paıymdaýynsha, qazir kúrdeli problemanyń taǵy biri – reıtıng qýalaý.
«Ekinshi másele – onlaın medıanyń ekonomıkalyq shyndyqtyń zilinen amalsyzdan trafık jolyndaǵy rallıge túsýi. Tapsyrys berýshi bıýrokrat ta, kásipker de «kánekı eseptegishiń?» deıdi. Sondyqtan redaksııaǵa jýrnalıst aptalap zertteıtin materıal jazǵanynan, basy janjaldan arylmaǵan bireýdiń búgingi tynysyn jazǵan jaqsy. Tipti ondaı jýrnalıst, jýrnalıst emes-aý, endigári kopıraıter redaksııalarda syıly bolyp esepteledi. Jylý qazandyǵynan juldyzdyń jylaý sebebi artyq bolyp tur. Oqyrman bıiginen kórinip turǵan problemalar osylar», deıdi E.Ospan.
Degenmen keıingi kezde memleket tarapynan buqaralyq aqparat quraldaryna erekshe kóńil bólinip keledi. Máselen, byltyr Memleket basshysynyń bastamasymen jýrnalısterdiń kásibı merekesinde 65 áriptesimiz baspana kiltin ıelendi. Tegin berilgen páterler «Dara» prezıdenttik bastamalar qory men «Halyq» qaıyrymdylyq qorynyń qoldaýymen salyndy. Bul – memleket tarapynan kórsetilgen qoldaýdyń áleýmettik jaǵy.
Biraq Erlan Ospan buqaralyq aqparat quraldary salasyn damytý boıynsha atqarylyp jatqan jumystarǵa kóńili tolmaıdy. Onyń bári dalaǵa ketip jatqan kúsh-qýat dep baǵalaıdy.
«Sebebi mynada. Jýrnalısti syıaqy-qalamaqymen yntalandyryp jatady, feıkti ajyratý boıynsha kýrstan ótkizip jatady, t.b. Alaıda ol aqyry – trafık jolynda jan pıda, qoldanýshyǵa «qandy basyń beri tart!» dep atoılaǵan redaksııaǵa barady. Sonymen bitti. Onsyz da málimdi jarııa etken Málimbek sııaqty bolyp turmyn, biraq kórip otyrǵan máselemiz osy», deıdi E.Ospan.
Medıa salasyndaǵy kelesi másele – óńirlerdegi buqaralyq aqparat quraldarynyń ortalyqpen bir deńgeıde damymaýy. Osy oraıda, senator Bıbigúl Jeksenbaı óńirlerdegi aqparattyq qaýipsizdikti kúsheıtý qajet dep esepteıdi.
«Qazaqstanda tirkelgen 83 teleradıokompanııanyń 21-i respýblıkalyq deńgeıde habar taratady. Onyń tek 15-i mýltıplekske tegin engen. Al Qazaqstan kórermenderine usynylǵan sheteldik telearnalar sany 300-ge jýyqtady. Qazir syrttan aǵylǵan aqparattyq-nasıhattyq ıneksııalardyń kúsheıýi nazar aýdartady. Ásirese shekaralyq aımaqtardyń turǵyndary úshin sheteldik aqparat kózi úırenshikti bolǵan. Qazaqstanda sıfrlyq televızııaǵa kóshýdi 2015 jylǵa josparlanǵanymen, merzimi taǵy 10 jylǵa sozylyp, áli tolyqqandy aıaqtalǵan joq», deıdi B.Jeksenbaı.
Depýtattyń aıtýynsha, sıfrlyq televızııaǵa kóshsek, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men oblys ortalyqtarynda 30 arnaǵa deıin, al oblys ortalyǵynan shalǵaı eldi mekenderde 15 arnaǵa deıin telearnalardy translıasııalaýǵa múmkindik paıda bolatyny týraly ýáde berilgen. Alaıda ázirge memlekettik arnalardan basqalary úshin mýltıplekste habar taratý arman bolyp otyr.
«О́ńirlik, ásirese shekaralyq aýmaqtaǵy jekemenshik telearnalar odan oryn ala almaıdy. Sebebi baǵasy ýdaı qymbat. Iаǵnı jekemenshik arnalardyń damýyna, otandyq kontenttiń kóbeıýine ózimiz kedergi jasap otyrmyz. Respýblıkalyq telearnalarǵa balama izdegen kórermen Qazaqstanmen shekaralas elderdiń telearnalaryna telmirip, jat eldiń ıdeologııasyn sanasyna sińirýde. Bir ókinishtisi, «Otaý TV» arqyly otandyq telearnalarymyz ózge elge habar taratýyna shekteý bolǵanymen, táýelsizdik jyldarynda alys-jaqyn sheteldiń buqaralyq aqparat quralynyń Qazaqstan aýmaǵyna taralýyna keń múmkindik berdik. «Sur» antennalar arqyly kórshi eldiń ıdeologııasy jerimizge erkin tarap, jas urpaqtyń sanasyn ýlap jatqanyn, tipti elge iritki salatyn jáıtterge ákelip jatqanyn kórip otyrmyz», deıdi B.Jeksenbaı.
Degenmen shekaralas aýdandarda otandyq radıohabar taratý jelisin damytý birtindep jolǵa qoıylyp keledi. Máselen, jıilikti bólý boıynsha konkýrs uıymdastyrylyp, ótkizildi. Qazirgi tańda Atyraý jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynda sıfrlyq efırlik telehabar taratýdyń 11 Radıotelevızııalyq stansasy paıdalanýǵa berildi. Mádenıet jáne aqparat mınıstri A.Balaeva keltirgen derekterge súıensek, otandastarymyzdyń 93 paıyzdan astamy sıfrlyq efırlik habaryn taratýmen qamtamasyz etilgen.
Sondaı-aq «Qazmedıa ortalyǵynyń» habar taratý ıadrosyn jańǵyrtýdyń kezekti kezeńi aıaqtalyp, onyń energııa júıesin tolyq jańartý qamtamasyz etildi. Respýblıka kúnine oraı Qostanaı jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynda «Qazaq radıosynyń» bes radıo taratqyshy iske qosyldy. Endigi kezek ulttyq naqyshtaǵy habarlardy taǵy 11 myńǵa jýyq adam tyńdaı alady degen sóz. 2023 jyly «Otau TV» ulttyq spýtnıktik teleradıo habarlaryn taratý qyzmetine 31 myńǵa jýyq abonent qosyldy. «Otau TV» qyzmetine barlyǵy 1,6 mln astam abonent qosylyp otyr.
Qysqasy, elimizde buqaralyq aqparat quraldary ilgerilep keledi dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Álbette, salada sheshýdi qajet etetin jumystar da jetkilikti. Eń bastysy – ult jýrnalıstıkasyn damytýǵa degen nıet túzý.