Byltyr Túrkistan qalasynda ótken Ulttyq quryltaıda Memleket basshysy balalar ádebıetine qatysty úlken másele kótere kelip, jas urpaqty, qoǵamdy kitap oqýǵa shaqyrdy. Kitaptyń ornyn eshqandaı smartfon, planshet toltyra almaıtynyn qadap aıtty.
Elimizde «Ulttyq rýhanı jańǵyrý» ıdeıasynyń bir tarmaǵy retinde «Oqıtyn ult» jobasy jaqsy qolǵa alynyp kele jatqany barshaǵa aıan. Qazir kópshilik arasynda «eshkim kitap almaıdy», «balalar múlde kitap oqymaıdy» degen pikir qalyptasqan. Ol pikirmen óz basym kelispeımin. Sebebi bizdiń Ulttyq akademııalyq kitaphanaǵa kelýshilerdiń arasynda úlkender de, stýdent jastar da, oqýshylar da bar. Sońǵy ýaqytta kitap oqýdy kóbine ınternet jelisiniń jańalyqtary almastyrǵanyn da joqqa shyǵarmaımyz. Alaıda adamzat mádenıetindegi eń uly dúnıe kitap ekendigin moıyndaıtyn kózi ashyq, kókiregi oıaý oqyrmannyń da qarasy kóp ekenin aıtpaı ketýge bolmaıdy.
Akademııalyq ulttyq kitaphananyń qurylǵanyna bıyl 20 jyl tolyp otyr. Byltyrdan beri kitaphanamyzǵa 11 myń jańa oqyrman tirkelipti. Bul úlken jetistik. Qazir Ulttyq akademııalyq kitaphana oqyrmandarynyń sany, turaqty jáne vırtýaldy oqyrmandardy qosqanda 42 paıyzǵa artyp, 600 myńǵa jýyqtap qaldy. Oqyrman sany artýynyń basty sebebi – kitaphana qoryn sıfrlandyrý baǵytyndaǵy belsendi jumys dep bilemin. Bizdiń kitaphananyń eń basty qyzmeti – Qazaqstandyq ulttyq elektrondy kitaphana jobasy. Osy kitaphananyń bazasynda júzege asyp otyrǵan KazNEB aqparattyq portalyn álemniń 110 elinen 800 myńǵa jýyq oqyrman paıdalanady. Bul tek elektrondy kitaphana emes, kitaphananyń kitap alý, kitap berý sııaqty ishki júıesin retteıtin aqparattyq júıe. Barlyǵy bir júıeniń ishinde jumys isteıdi. Jýyrda KazNEB-tiń jańa mobıldi nusqasy iske qosyldy. Jańa nusqa qoldanýǵa óte yńǵaıly, eshqaıda tirkelmeı-aq App Store men Android qosymshalary arqyly bazadaǵy bar aqparattardy kúni-túni paıdalana berýge bolady. Ulttyq akademııalyq kitaphana jyl saıyn tolyq mátindi otandyq, reseılik jáne sheteldik elektrondyq derekqorlarǵa jazylady. Atap aıtsaq, Reseı memlekettik kitaphanasynyń elektrondy dıssertasııalar bazasy, East View qashyqtaǵy málimetter bazasyna, sondaı-aq sheteldik Passport (Euromonitor International), Oxford University Press (OUP) Oksford ýnıversıteti baspasynan shyǵatyn tolyq mátindi jýrnaldar bazasyna jazylýǵa kelisimshart jasaldy. Munymen qatar biz elektrondy kitaphanany tolyqtyrýmen de aınalysamyz. Tolyqtyrý jumysy avtorlyq quqyq sheńberinde tikeleı avtorlarmen kelisimshart jasaý arqyly iske asady. Bular negizinen óz avtorlarymyz ben Qazaqstannyń tarıhy, mádenıeti jaıly jazǵan sheteldik avtorlar da bolýy múmkin. Mindetti túrde Qazaqstanǵa qatysty, elimizde basylyp shyqqan kitap, gazet-jýrnaldar bolýy kerek. О́ńirlerdegi ınstıtýttar men kitaphanalar ólketaný qujattaryn avtorlardyń kelisimin alyp, sandyq nusqaǵa túsirip bizge jiberedi. Biz osy bólimde túsken qujattardyń barlyǵyn jınaqtap, betteri tolyq pa, kelisimsharty bar ma dep tekseremiz. Barlyǵy zańdy ekenine kózimiz jetken kezde ǵana bazaǵa salamyz. Túrli baspadan shyqqan kitaptardyń barlyǵyn bazaǵa júktemeımiz, aldymen iriktep alamyz. Ol kitap urpaqqa bereri mol, ádebı ne tarıhı shyǵarma, ólketaný baǵytynda jazylǵan qundy, maǵynaly, mándi dúnıe bolýy shart.
Sondaı-aq «Túrkitildes elder ádebıeti» degen aıdarymyz bar. Túrkitildes memleketter usynǵan qujattar sol jerde jınaqtalady. Máselen, byltyr О́zbekstandaǵy Halyqaralyq Ortalyq Azııalyq zertteýler ınstıtýtymen yntymaqtastyqqa qol qoıdyq. Sonymen qatar elimizdegi birneshe ǵylymı zertteý ınstıtýttarymen, baspalarmen de dál osyndaı kelisimshartqa otyrdyq. Eń bastysy, KazNEB portalyna memlekettiń «Áleýmettik mańyzy bar ádebıetterdi basyp shyǵarý jáne taratý» degen kishi baǵdarlamasy boıynsha jáne «Mádenı mura» baǵdarlamasy boıynsha shyqqan barlyq kitap engizilip otyr. Bul – qazirgi kitaphanalardyń qaǵaz túrindegi aqparattyq qoıma túrinen elektrondy aqparattar ortalyǵyna aınalyp kele jatqandyǵynyń belgisi.
Kitaphanamyzda iske asyrylyp jatqan is-sharalar men túrli jobalar jaıly áńgimeni bir maqalanyń kólemine syıdyrý múmkin emes. Máselen, kitap oqýdy keńinen nasıhattaıtyn «Kitap Time», balalarǵa arnalǵan «Oqıtyn ult» jobasy, 2007 jyldan beri turaqty túrde júrgizilip kele jatqan «Bir el – bir kitap» aksııasynyń oqyrmandar ómirine qosyp kele jatqan úlesi zor. Ásirese kóktemde ǵana aýyl kitaphanalaryna qoldaý kórsetý maqsatynda jyl saıyn ótkiziletin «Eurasian Book Fair» Eýrazııa halyqaralyq kitap jármeńkesi úsh kún boıy qala ómirin sán-saltanatqa bóledi. Qoly jetpeı, tappaı júrgen kitabymen qaýyshqan myń san kitapsúıer qaýym, jármeńke aıasynda jańa kitaptarynyń tusaýyn kesip jatqan qajyrly, aǵa býyn qalamgerler, jas býyn aqyn-jazýshylar bir-birimen qaýyshyp, baıǵazy surasyp qaryq boldy. Sol jármeńke Abaıdyń «Qyrdaǵy el, oıdaǵy elmen aralasyp, Kúlimdesip, kórisip, qushaqtasyp» dep keletin «Jazǵytury» óleńinde sıpattalatyn kórikti kóktem kelbetin kóz aldyńyzǵa ákeledi.
Sonymen qatar Ulttyq akademııalyq kitaphanada onshaqty jyl buryn qundy sırek basylymdardy jınaý, saqtaý jáne ǵylymı óńdeý maqsatynda qurylǵan qoljazbalar men sırek kitaptar qory jumys isteıdi. Bul jerde arab árpimen jazylǵan myńǵa jýyq kóne kitaptar men qoljazbalar bar. Kópshiligi zerttelmegen tyń materıaldar. Fılologter men túrkitanýshylar, shyǵystanýshylar úshin asa qundy dúnıeler. Osyndaı qundy kitaptardyń qatarynda Ahmet Baıtursynulynyń 1909 jyly jaryq kórgen «Qyryq mysal» kitaby men 1926 jylǵy «Álipbıi», uly Muhtar Áýezovtiń «Abaı» romanynyń 1942 jáne 1945 jyldary jaryq kórgen nusqalary da bar. Sırek qor ótken jyly «1929-1940 jyldary jaryq kórgen latyn qarpindegi qazaq basylymdary» atty eki tomdyq kitaptar men gazet-jýrnaldardyń bıblıografııalyq kórsetkishin qurastyryp shyǵardy. Bul úlken izdenis pen qajyr-qaıratty qajet etetin eńbek. «Sırek kitaptar sóıleıdi» aıdary «Ana tili», «Egemen Qazaqstan», «Aikyn» gazetterine jıi shyǵyp, oqyrmandy atqarylyp jatqan sharalardyń barlyǵynan habardar etip otyr.
Byltyr «Shetelderden Qazaqstannyń tarıhyna qatysty ult murasyn jınaý» halyqaralyq jobasy jasaldy. Joba jumysy aıasynda B.Elsın atyndaǵy Sankt-Peterbýrgtegi Prezıdent kitaphanasynan 200 qujat, Máskeý qalasyndaǵy Reseı memlekettik kitaphanasynan 110 qujat, Tatarstan elektrondy kitaphanasynan 140, Túrkııa ulttyq kitaphanasynan 190, Belarýs, Túrikmenstan, Qyrǵyzstan sekildi taǵy birqatar eldiń kitaphanalarynan alynǵan Qazaqstannyń tarıhy men mádenıetine qatysty san myńdaǵan qujattyń onlaın katalogin jasaqtadyq. Bolashaqta shetel murǵattarynda saqtalǵan bes myńǵa jýyq sırek qujattyń kóshirmesin alý josparlanyp otyr. 2023 jyl jaman nátıje bergen joq. Ulttyq akademııalyq kitaphana basshylyǵy Reseıdegi B.Elsın atyndaǵy Prezıdent kitaphanasymen yntymaqtastyqqa qol qoıyp, e-kóshirme almasý jolymen 270 qujattyń kóshirmesi KazNeb qoryna kelip tústi. Sondaı-aq Túrkııadaǵy «TURKTAV» túrki tarıhy men mádenıeti halyqaralyq qorynan 100 qujattyń e-kóshirmesi alyndy. Osy jyldyń aqpan aıynda Qazaq ulttyq ýnıversıtetimen jasalǵan yntymaqtastyq kelisimsharty arqyly KazNeb portalyna 800 jańa kitaptyń e-kóshirmesi alynady dep josparlanyp otyr.
Kitaphana qoryna byltyrǵy jartyjyldyqta 8 987 jańa kitap kelip túsken. Bir ókinishtisi, syrttan kitap satyp alý, jańa kitaptarmen qordy tolyqtyrýda qarajat máselesi qolbaılaý bolyp kele jatyr. Joǵaryda ótken jyly kitaphanamyzǵa 11 myń jańa oqyrman tirkelgenin aıttyq. Bul kórsetkish jyldan-jylǵa artýǵa tıis. Qazir kitaphana qyzmetin paıdalanýshylar sany kóbeıdi. Bizdiń endigi mindet osy qordy álemdik standartqa saı tolyqtyryp, oqyrmanǵa barynsha jaǵdaı jasaý.
Qoryta aıtsaq, ótken ǵasyrdyń ortasynan bastap álem ǵalymdary adam sanasynyń fýnksııasyn atqaratyn jasandy ıntellekt oılap tabýǵa barynsha tyrysyp keldi. Tehnologııalary ǵaryshtyq jyldamdyqpen qaryshtap damyǵan jańa ǵasyr adamnyń kitap oqýǵa degen qumarlyǵyn shekteýdiń túrli tásilin usynyp otyr. Qazir jasandy ıntellekt pen tabıǵı ıntellekt taıtalasy bastaldy. Jasandy ıtellektige qyzyǵýshylardyń, ony zerteýshilerdiń sany kúrt artyp keledi. Keı salalarda oǵan kádimgideı qajettilik týyndap otyr. Alaıda áli olar kitap jaza ala ma, joq pa belgisiz. Sol sebepti zamanaýı qandaı ozyq tehnıka bolsyn, meıli ol jasandy ıntellekt bolsyn, basqa bolsyn – barlyǵy túptep kelgende, kitapqa qyzmet etýge tıis.
Ǵazıza NURǴALIEVA,
Ulttyq akademııalyq kitaphananyń dırektory