Taǵdyrdyń salǵan isine qaıyspaı, kátepti qara nar ǵana kóteretin zilmaýyr salmaqty eńserip, keler kúnderdiń kókjıegine nyq senimmen qaraıtyn qajyr-qaıraty kemel jandardy kórgende tańǵalatynymyz bar. Bulqynyp aqqan bulaqtaı kókirekke quıylar alapat kúshtiń kózi qaı tusta eken?
Shaǵyn kóldiń jıegindegi seldir ósken, ushar basy qarsaqtyń quıryǵyndaı bulańdaǵan qamys arasynda úıir-úıir jylqy, bir tabyn qara mal júr. Tabıǵaty qatal bizdiń óńirde qara maldy qysta dalada baqpaıdy. Qar alǵash túskende-aq qoraǵa qamalyp, aq qar, kók muzdyń kóbesi sógilip, kógerip kóktem kelgenshe qolǵa qarap turary bar. Tańsyq sýretke eleń etkenbiz. Taıap keldik. О́kpek jeldiń ótinde júrgen qara maldyń júni tyǵyz ósedi eken. Qýatty, tuıaǵy tıgen jerdi oıyp tastaıtyn jylqy emes, qara maldyń qar ústinde qylar qaıraty kem. Jan baǵý úshin jaıylǵan bolady. Áıtse de batystan soqqan ótkir jeldiń tezine shydaı almaı qyr arqasy aspandap tur. Kól jıeginde qara mal súısinip jeıtin ósimdik te joq. Byltyrǵy balaýsa quraq óliqaýǵa aınalǵan. Keıbir tana-torpaqtar jylqy tebindegen úı ornyndaı jerdi omyra ashyp tastaǵan alańqaıǵa baıyzdapty.
Bıylǵy qystyń bet álpeti onsha jaqsy emes. Qańtar týǵaly qyryna alyp tur. Mal súmesimen kún kórgen malsaq qaýym dabyl qaqqanymen, mal ottyǵyn toltyrar jem-shóp joq. Tabyn shetindegi salt atty baqtashyǵa jolyqtyq. Osy maldyń ıesi, jeke kásipker Qajyǵalı Saqypov eken. Zerendi aýdanyna qarasty Vasılkovka aýylynyń turǵyny, úshinshi toptaǵy múgedek.
Amandyq-saýlyq surastyq. Qaqaǵan qysta qara malyn kól jıegindegi qamysqa jaıǵan jigit aǵasy qyńatyn emes. «Basqa tússe – baspaqshyl» degendeı, amalsyzdyń kúninen atqa qonyp, kól jaǵalap júrse de aqjarylqap kúnnen úmitti.
– Kórgen kún – osy, – deıdi Qajyǵalı Jumabekuly. – Qysqa qamdaǵan mal azyǵy jetimsiz bolǵan soń qara malymdy qyrda jaıyp, kúneltken bolyp júrmin. Shyntýaıtynda malsaq qaýymǵa bıyl óte qıyn bolyp tur. Jalǵyz bıyl ǵana emes, talaı ýaqyttan beri qyr sońymyzdan qalmaı qoıǵan taqsiret, ne jaıylym, ne shabyndyq jerimiz joq. Jergilikti ákimdikke aıta-aıta ábden qajydyq.
Máseleniń mánisine bajaılap, tereńirek úńilsek, shynynda da, múmkindigi shekteýli osy azamat es bilip, etek japqaly malmen kún kórip kele jatsa da, esirkegen eshkimdi kórmepti. Jeke kásipker retinde tirkelgen. Malyn óz tóli esebinen ósirip jatyr. Oblys ortalyǵyna jaqyn bolǵanymen, mal ónimderin uqsata almaı otyr. Mańdaı termen ósirgen aq adal maly – alyp-satarlardyń ońaı oljasy. Qajyǵalı Jumabekulynyń pikirinshe, eger osy sharýany uıymdastyrsa, qala bazarlaryndaǵy et baǵasy birshama arzandar edi. Aýylda arnaıy mal soıatyn oryn bolmaǵan soń qarajattan qysylǵan kezde ózderi soıyp, buldap sata da almaıdy.
Bir kezde qasapshy da bolypty. Osydan on shaqty jyl buryn mal soıyp jatyp abaısyzda qara sanyn jaraqattap alǵan. Bálkim ýaqytynda emdelmedi me kim bilsin, álgi jara asqynyp, aıaǵynan aıyrylǵan. Áıtse de, aýylda turǵan soń kúnkóris kerek, janyn jaldap tórt túlik maldy ósirip júr.
– Eń qıyny, mal azyǵyn satyp alý, – deıdi ol. – Eger óz eńbegińdi qosyp esepteseń, paıda tappaısyń. Buryn kómekshi ustadym. Kiris azaıǵan soń jumysshyǵa tóler jalaqym bolmaı otyr. Qazir ózgesin bylaı qoıǵanda eldiń qysylǵanyn kórip, paıda izdegender Soltústik Qazaqstan oblysynan ákelip saban satyp júr. 200-250 kelilik bir býmasy – 11 myń teńge.
Mal ıesiniń aıtýynsha, tarapta shalaǵaılyq kóp. Máselen, bıylǵy jazdyń álpetin kórgen soń aýyldyq keńestiń basshylary, eldiń aqsaqaldary osy mańda egin egip, jerdiń ıgiligin kórip jatqan seriktestik basshylaryna egin oraǵy kezinde bar sabandy týramaı, atjalǵa túsirip, kópene salyp ketý týraly ótinish jasaý kerek edi. Qýańshylyq jyly boı salyp óspeı, buıyǵyp qalǵan eginniń sabany da kóp emes bolatyn. Dıqandar sabandy týrap tastasa, tanap tyńaıady dep esepteıdi. Biraq eldiń de jaǵdaıyn oılaýy kerek edi. Taǵy bir másele – egin orylyp alǵannan keıin aramshóptiń tuqymyn qurtý úshin hımııalyq dári sebý. Eger dári sepkennen keıin topyraq qatpaı turyp jaýyn jaýyp, dári tanapqa sińip ketse, bir sári. Boıynda qalyp qoıady. Jıyn-terin aıaqtalǵan soń aıaqty mal ańyzdyń ústindegi ýysty qulaq sabandy jemeı tura ma, jese, álgi dáriniń ýytymen ýlanbaq.
Shoq juldyzdaı shaǵyn ǵana bul aýylda ótken jyly 300 bas qara mal bolǵan eken. Qazir 70 bas qana qalǵan. Onda da bizdiń keıipkerimizdiń baǵymyndaǵy maly. Tepse temir úzetin aptal azamattar maldyń beınetinen qashyp, quryq ustap qalǵan. Al múmkindigi shekteýli Qajekeń qajıtyn emes. О́ıtkeni onyń boıynda atakásipke degen adaldyq, otbasymdy óz eńbegimmen asyrasam degen umtylys bar.
Aıtpaqshy, jón surasa kele Qajyǵalı Jumabekulynyń arýaqty Abylaı hannan taraıtyn juraǵattan ekenin bildik. Atalary Elikti taýynyń etegin jaılaǵan. Bálkim emenniń ıir butaǵyndaı taǵdyrdyń júgin taısalmaı arqalaǵan myqtylyq alpys eki tamyrynda arydaǵy arýaqty babalardan daryǵan shyǵar. Tek degen – tegin emes qoı.
Aqmola oblysy,
Zerendi aýdany