– Bizdegi mýzeıde Jambyldyń dombyrasy saqtaýly tur, – dedi birde jalaǵashtyq áriptesim Nursultan Qazbekov. – Ras pa? Kádimgi Jambyl Jabaev pa?! Dúdámaldaý kózqarasymdy kórip, «osy shynymen senbeı otyr ma?» degendeı kózildiriginiń astymen súzile qarady.– Ras. Mende tolyqtaı málimet te bar. Senbeı otyrsyń-aý, aparyp kórseteıin.– Oıpyrmaı, jarylyp ketpeı, osyndaıdy qalaı ishińe jıyp júresiń, – dedim kúlip. Shynymen, sóıleýi qıyn, birtoǵa jigitten osyndaı aqparat alǵanyma qatty qýanǵanmyn. О́z-ózime rıza keıippen, shuǵyl túrde Nurekeńdi asyqtyra mýzeıge qaraı tarttyq...
Qurylǵanyna 25 jyl ýaqyt bolǵan Qyzylordadaǵy Jalaǵash aýdanynyń tarıhı-ólketaný mýzeıinde 8600 eksponat bar. Bunyń bári, ıaǵnı, óńir tarıhy men mádenıeti, osy ólkedegi ejelgi shaharlar, jergilikti halyqtyń ónerinen syr shertetin muralar eki zal men kórkemsýret galereıasynda ornalasqan. Eger siz hronologııalyq retpen qoıylǵan eksponattarǵa úńile qarap, shynymen túısinip kórseńiz, únsiz, siltideı tynǵan mundaǵy tutastaı tarıhty baıqaısyz. Ishi keń, aýqymdy mundaı zalda Jalaǵash jerindegi mıllıondaǵan jyldan bergi (arheozoı erasy men mezozoı dáýiriniń bor kezeńinen) geologııalyq tarıhynan bastap, búgingi ýaqytqa deıin shejireden syr sherter, ata-baba qolynan shyqqan qolóner buıymdary, túrli dáýir oqıǵalarynyń kýási bolǵan qundy qujattar tur. Syr boıyna belgili bı-batyrlardyń tutynǵan zattary, berirek kelseńiz, keńes zamany men Táýelsiz Qazaqstan tusyndaǵy jalaǵashtyqtar jetken jetistikter. Mádenıet pen túrli sharýashylyqtyń tasyn órge domalatqan qaıratkerler dúnıesi. Kózben kórip, kóńilmen uǵynsaq, munyń búgingi urpaqqa zor tárbıe ekeni daýsyz nárse ǵoı.
Qosh. Taqyrypqa oıyssaq. Aýdandyq mýzeı qorynda birneshe dombyra saqtaýly tur eken. Solardyń ishinde Jambyl Jabaev pen onyń nemeresi Álimquldyń tutynǵan dombyrasy da bar ekenine Nursultanǵa erip kelgen meniń kózim anyq jetti. Jambyl Jabaevty bar qazaq tanıdy. Al joǵaryda aıtylǵan nemeresi Álimqul jaıly burynǵy býyn bilse de, búgingi jastarǵa ol esim beıtanys. Álimqul Toqqulyuly Jambylov 1927 jyly qazirgi Almaty oblysy Jambyl aýdanynda dúnıege kelgen. Bala kezinen Jambyl atasynyń tálim-tárbıesin kórip ósedi. О́z zamandastary Manap Kókenov, Nadejda Lýshnıkova, taǵy da basqa aıtysker, aqyn-jyraýlarmen sóz dodasyna túsken tulǵa. Atasy Jambyl men qazaqtyń basqa da aqyn-jyraýlaryna arnap kóptegen tolǵaý jazǵan Qazaqstannyń halyq aqyny. Tektiniń urpaǵy jarty ǵasyrdan astam mádenıet salasynda eńbek etip, 2015 jyly ómirden ozdy. Qysqasha aıtsaq, osy. Aıtpaqshy, mundaı qundy dúnıe Jalaǵash topyraǵyna qalaı kelgen? Qaıdan kelgen? Áriptesim ekeýmizge mýzeıdiń ǵylymı qyzmetkeri Marat Shómekeı jyr alyby tutynǵan jádigerdiń syryn tolyqtaı aıtyp berdi.
– Bul dombyrany Álimqul Jambylov jerlesimiz, ǵalym, folklortanýshy Mardan Baıdildaevqa 1982 jyly Qarmaqshy aýdanynda uıymdastyrylǵan respýblıkalyq aıtysta syıǵa tartypty. Dombyrany mýzeı qoryna Mardan Baıdildaevtyń qyzy Janat 2006 jyly ótkizgen. Atalǵan dombyrany kezinde aqyn-jyraý Jambyldyń ózi ustaǵan kórinedi. Atasy tartqan dombyra shanaǵynan basqa bólikteriniń barlyǵyn nemeresi Álimqul qaıta jóndep, qalpyna keltirgen, – deıdi Marat Shómekeı.
Qasıet qonǵan dombyrany qolǵa abaılap alyp, ustap kórdik. Jyr alybynyń aspaptyń shanaǵy qatty aǵashtan tutas shabylǵan sııaqty. Mýzeı qyzmetkeriniń aıtýynsha, mýzykalyq aspap jetisýlyq úlgide jasalǵan. Shanaǵy uzyn, besburyshty, moıyntuǵyr jaǵy súıirleý, túımetuǵyr jaǵy tórtburyshty, eki búıiri túımetuǵyr tusynan bastap joǵaryǵa qaraı sál keńeıip, moıyntuǵyryna qaraı qaıta taryla túsken. Moıny jińishke ári uzyn. Arqasy úshkirli ári dóńes. Shanaǵynyń beti qaraǵaımen, al qapsyrma beti juqa taqtaıshamen jabylypty. Dybys oıyǵy adam shynashaǵynyń ushy sııarlyqtaı ǵana. Qulaq tesikteri qos shektiń araqashyqtyǵyna yńǵaılanyp, sál ǵana qıǵashtaý ornalasypty. Qulaqtary men túımetyǵyryǵy aǵashtan jasalǵan.
Mine, mýzeıdiń basty qundylyǵynyń biri bolǵan Jambyl babamyzdyń dombyrasy Jalaǵash jerine osylaı jetken. Ulttyń uly murasyn ulyqtaǵan Syr boıyna bul ulttyq aspaptyń orny tym erekshe. Mundaı qasıetti jádigerler ótken tarıhty bolashaqqa jetkizýshi qundy derekkóz bolyp qala beredi.