Jańa ashylǵan kishi ǵalamshardyń birine 1983 jyly Esenın esimi berilgeni aıqyn. Aqyn ǵalamshary – jan qubylysynyń jaryqshaqtaryna toly tylsym dúnıe. Onda eleýsiz sanalǵan kózge kórinbes, qolǵa ustalmas kıeli uǵymdar juldyzdy tonyn jamylǵan. Alýan túster aıdyny túpki mánge jalǵasyp, túneý bir kúngi tumandaı ýyzdanyp, qaımaqtanyp turady. Endeshe, Muqaǵalı atty jumbaq ǵalamshardyń birneshe shuńǵyl bederine sapar shegelik.
Sońǵy on jyl
Aqynnyń qalamdas inisi, jazýshy Beksultan Nurjekeulyna joldaǵan hatynda: «Bul qurǵyr poezııaǵa jalpy bálen dep bolmaıtyn sııaqty. Áıteýir, óz basym kókeıge áýelde qandaı yrǵaqpen óleń týsa, solaı jazam. Jazbaımyn-aý, qalaı shyǵyp ketkenin ózim de ańǵarmaı qalam» degen tosyn joldar kezigedi. Shynynda, tolaǵaı daryn týdyrǵan ár alýan óleńderge úńilsek, ózinen-ózi quıylyp túskendeı tabıǵılyqty ańǵarasyz. Aqyn sóziniń túbiri «aǵyn» sózinen shyqqanyn eskersek, jyr keýde burqyrap turatyn dúleı tasqyndaı, alapat seldeı. Bir qyzyǵy, Muqaǵalı óleńderiniń hronologııasyna zer salsańyz, óleńge birjola bas qoıǵan tusy – 35 jas. Kúndeliginde bul kezeń haqynda «Dúnıege jańa kelgendeımin. Oı-sanam, júris-turys minezimde sumdyq ózgeris bar. Sál keshteý oıanǵan joqpyn ba? Álde der shaǵy ma eken?» dep tolǵanady. Rasynda, álem poezııasyn sholsaq, áıgili Baıron 36 jasynda telegeı teńiz shyǵarmalar qaldyrsa, Lermontov bar-joǵy 27 jasynda ultyna adam sengisiz mol mura syılady. Erke minezdi Esenın bolsa, 30 jasqa deıin-aq 500-deı óleń, 10 shaqty poema jazyp orystyń uly aqyny atandy. Al alǵashqy jyr jınaǵy 33 jasynda shyǵyp, 35 jasynda dúnıege jańa kelgendeı dúr silkingen muzbalaq aqynnyń «sál keshteý oıanǵan joqpyn ba?» deýinde negiz bar edi. Munan soń nóserdeı tógilip, órtteı jaıpap, 35 pen kóz jumǵan 45 jas aralyǵynda on jyl tynbastan eńbek etedi. 1966 jyly 89 óleń, 1971 jyly 40 óleń, 1974 jyly 120, onan sońǵy jyldary 89, 73 óleńnen týdyrady. Bul rekordtyq kórsetkishke tańdanbasqa shara joq. Máselen, Pýshkınniń eń ónimdi jazǵan ýaqyty 1828–1829 jyldar. Birinde 32 óleń jazsa, birinde 56 óleń týdyrǵan. Mýza pyraǵyn mingen Muqaǵalı aqynnyń birinen soń biri jańa jınaqtar berip, on jylda 1066 óleń men poemalaryn dúnıege ákelýi, solaısha alyptarmen ıyq tirestirýi mıstıkalyq qubylysqa uqsaıdy. Aqyn beınebir muǵjızaǵa enip, tańǵajaıyp talant kúshimen Shyrynyn izdegen Farhadtaı taýdy tesip, tasty týraǵandaı. Ertegiden kelgen qaharmandaı ulttyń qasıeti men qasteri jalǵasqan altyn kópirge názik janyn tósegendeı. Álem ádebıetinde mundaı qubylystar sırek. Mine, bul biz zerdelegen jumbaq ǵalamshardyń adam sanasynan bıik turatyn ózgeshe qyrynyń biri.
Tragedııa
«Aqyn jyry ómirindegi tragedııaǵa baılanysty órbıdi» degen pikir bar. Shynynda, talanttyń kúńirene qozdap, arýanadaı bozdap, arqaly jyr týdyratyn tusy jeke ómiriniń tragedııaly kezeńderine tap keledi. Aıtalyq, hakim Abaıdyń keýdesinen eń kóp syr aǵylǵan shaǵy Ábdirahman óliminen soń edi. Maǵjannyń zarly jyrlaryna boıaý qosqan tolǵaq ústinde mert bolǵan áıeli men balasynyń talaısyz taǵdyry bolatyn. Daýylpaz Qasymnyń qazaq poezııasyna jańa tynys ákelgen «Aqyn ólimi týraly ańyzynan» qımas serigi Abdolla Jumaǵalıevtiń ólimine qan jutý, tereń sherlený baıqalady. Al Muqaǵalıdyń jan áleminiń astan-kesteńi shyǵyp, qaıta túleýi – qyzy Maıgúldiń ólim ýaqytyna sáıkes keledi. Anasy Naǵıman pikirimizge kýálik etkendeı, óz sózinde: «Shańyraǵymyz aıaq astynan shaıqaldy. Muqaǵalıdyń Maıgúl degen qyzy jol apatynan jazym boldy. Mine, osydan bastap balam seńdeı buzyldy, qatty kúızeldi. Minezinde de ózgeris paıda bolǵandaı boldy. Sóıtip júrip, tolassyz jaza berdi, ne jazǵanyn qaıdam...» degen-tin.
«Qyzym meniń, gúlim meniń, aıaýlym,
Jatyr molań jotasyndaı qoıannyń.
Qulpytastyń quny maǵan bes tıyn,
Biraq taspen qalaı janshyp qoıarmyn?
Qoıman, botam, keregi ne kók tastyń,
qysta aq qar, jazda shalǵyn shóp bassyn.
О́ziń kelgen maı aıynda aq nóser,
Aǵyl-tegil bizben birge joqtassyn...»
Árıne, jaı adam úshin de perzent qazasy aýyr qasiret. Jany qyldan názik aqyn úshin bul on ese, tipti júz ese batpandaı salmaq bolary haq. Maıgúl ólimi aqynnyń jalǵyz tragedııasy emes. Júregin mújigen jaǵdaıattardyń taǵy biri – qyzǵanyshtyń qyzyl ıti bolsa, ekinshisi – kitabynyń jarytyp shyqpaǵany der edik. Kózi tirisinde alyp talanttyń on kitaby jaryq kórgeni ras-aq, biraq sol jınaqtardy qolǵa ustap, kóz etine taqap qaralyqshy. Jetim uldyń qolyndaǵy nandaı, alaqan shuqyryna sııar tamshydaı ǵana. Biz kórgen barlyq kitabynyń qarlyǵashtyń tilindeı ǵana kólemmen, juqaltań ǵana muqabamen shyǵýy kóńilge kúmán uıalatarlyq. Sol tusta shyqqan ózge qatarlas qalamgerlerdiń kitabyna qarasańyz, uzyndyǵy men eni úlken, kólemi kóz toıardaı. Usaq pendelikti, urymtal tustan soqqan salqyndy aqyn ańǵarǵan, júreginen ótkizgen, opynǵan, ashynǵan, alasurǵan. Pendelik perdesine berilgen jalǵyz jaýap – shyrqyraǵan jansebil jyrlar.
Sáýegeılik
Aqyndyq pen sáýegeılik. Sáýegeılik pen aqyndyq. Keıde ekeýi egiz uǵymdaı. Pikirimizge myń san dálel jetip artylady.
«Asqan,
alpystan mynaý jasymyz,
Qashqan,
shaldyqtan ǵaryp basymyz,
Qalasyń qaı saıda?»
Shákárim qajynyń sózi jattandy ma, álde ajalyn boljady ma, naqty aıtý qıyn. Shyn máninde, aqyn taǵdyry talaýǵa túsip, jaýyzdyq tyrnaǵymen izgilik munarasyna qara maı quıyldy. Saıatqorada japadan-jalǵyz ladýnı ilimine qulash urǵan ol myltyq oǵynan mert boldy. «Qalasyń qaı saıda?» dep tolǵanǵan áz basyn kóp shýyldaqtan shyqqan kesir qol tereń qudyqtyń túbinde qaldyrdy.
Sáýegeılik jaıly sóz etkende, orystyń ǵajap aqyny Nıkolaı Rýbsovty aınalyp óte almaımyz. XX ǵasyrda ataǵy aspandaǵan tosyn minezdi talant taǵdyrǵa úkim aıtyp, jyr tókken.
«Qatýly aıaz qaıyqtaı qaltyldaǵan,
qaıyń bitken shaıqalyp...
sol kún maǵan:
ajal oǵy jetedi alasuryp,
sosyn kóktem keledi tolqyndaǵan!»
Shynynda, Rýbsov ózi aıtqan qaltyldaǵan «kreshendik» aıazda, 1971 jyldyń 19 qańtarynda kóz jumady.
«О́zimniń esebimde,
Men bıyl qyryqtyń dál beseýinde.
Kim biledi...
Endigi qalǵan ómir,
Neshe jylǵa jeterin
Neshe kúnge.
Umyt bolyp esebiń, ósegiń de,
Uıyqtap ketsem bolǵany tósegimde
Qyryqtyń beseýinde».
Muqaǵalı sáýegeıligi rasqa aınaldy. Uly aqyn qyryqtyń beseýinde uıyqtap ketti. Alyp júrek aqyrǵy demin aldy. Iá, bul jumbaq ǵalamshardyń taǵy bir syrtminez oıpańy, beımaǵlum núktesi. О́mirden óter jylymen birge, sáýegeı aqyn kóz jumar kúnin de naqpa-naq bilgen desedi. О́zin Qarasazdan aldyryp, Almatyǵa qazyq shaldyryp, eńbekke aralastyrǵan Ábdilda ustazyna usynǵan «О́mirdastan» kitabyna «27 naýryz, 1976 jyl» dep qol qoıady. Araǵa aı salyp, 27 naýryz kúni ómirden ótkende, qara óleńniń kósemi Ábdilda aqsaqal tań-tamasha qalyp, «Muqaǵalı – áýlıe aqyn» depti tańdana.
Áýlıelik – denede emes, janda bolar. Qudaı Taǵala qarar qabylyna qasıet bitken jumbaq ǵalamshar ushy-qıyrsyz shalqar keńistikti aınalyp júr. Biz oǵan únemi qaraǵan saıyn, ol ajarlana túsedi.